Đó là: dù cho thời thế khó khăn, dù cho người đơi thờ ơ, dù cho đã chờ “lâu chẳng được”, nhưng, thoang thoảng đâu đây nghe như có tiếng cá đớp động dưới chân bèo, tựa hồ như có dấu hiệ[r]
Trang 1Mùa thu là nguồn cảm hứng dạt dào nhất của các thi nhân Đối với Nguyễn
Khuyến cũng vậy, thu đến với ông như một tình nhân đầy say đắm Với tình yêu thiên
nhiên đến nồng nàn, da diết, ông để lại cho hậu thế chùm ba bài thơ Thu.: Thu vịnh, Thu điếu, Thu ẩm Trong ba bài thơ đó, có lẽ đặc sắc nhất, gợi nhiều cảm xúc nhất là
bài thơ Thu điếu – Câu cá mùa thu Bài thơ là bức tranh tả cảnh mùa thu ở miền quê nông thôn Việt Nam qua đó thể hiện tâm sự u hòai của tác giả
Vào đầu bài thơ, tác giả giới thiệu ngay cái ao thu của quê hương – vùng đồng quê chiêm trũng chỉ có ở ao hồ chứ không hề có sông rạch
Ao thu lạnh lẽo nước trong veo Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo Khung cảnh ao thu được miêu tả bằng những tính từ “ lạnh lẽo”, “trong veo” và chiếc thuyền dùng để ngồi câu cá thì “bé tẻo teo” - vần eo được tác giả sử dụng tạo nên
âm vang cho lời thơ Đọc thơ, ta thấy một điều: thuyền bé tẻo teo đối với mặt hồ rộng lớn, đối với biển cả mênh mông, thì còn có lý, chứ cái ao tự nó đã bé, thuyền đối với ao
thì có chi mà phải bảo là “bé tẻo teo” ? Vậy, thuyền đây chính là cái thân phận của Nguyễn Khuyến, và chiếc thuyền ấy thật là “bé tẻo teo” đối với cảnh vật, Đất Trời, bao
la, cũng như thân phận của tác giả “bé tẻo teo” đối với cái thời thế “thiên nan vạn nan”
phủ trùm lên ông vậy Thấm đãm lên hai câu thơ là sự nhẹ nhàng, êm ái nhưng đầy vắng lạnh Nguyễn Khuyến đi vào đề tài vịnh một cách độc đáo với bức tranh mùa thu tuyệt vời Vẻ cô liêu, tĩnh mịch của cảnh thu thật nên thơ Cảnh thu ấy chợt trở nên sinh động với:
Sóng biếc theo làn hơi gợn tý
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo
Tác giả đã tài tình chọn hai cảnh sắc tiêu biểu của mùa thu “sóng biếc” và “lá vàng”
để đưa vào câu thơ của mình Cái nhìn của nhà thơ thật tinh tế Hai câu thơ đối nhau rất chỉnh về ý, lời, thanh điệu làm cho hình ảnh miêu tả được nổi bật từng đường nét, màu sắc hiện rõ qua lời thơ Cảnh như hiện ra trước mắt ta: Gió khẽ đưa nhẹ trên mặt hồ, sóng biếc lợn lăn tăn, lá vàng rơi vào không gian như bừng tỉnh Gió nhẹ làm cho những
chiếc lá vàng rụng xuống và “khẽ đưa vèo” Tác giả sử dụng từ “làn hơi” rất thích hợp
với không khí tĩnh lặng của mùa thu Cảnh vật thật sinh động bởi có sự chuyển động của sóng, của lá Màu sắc thật hài hòa và trang nhã Hai câu thơ làm nổi bật nét tươi sáng, uyển chuyển của bức tranh thu Nhưng, mặc dù gợn sóng, trong chiều sâu, nước vẫn là nước, ao vẫn là ao, không hề lay động, không hề suy suyển Đó chính là thái độ của bản thân mình mà tác giả muốn được người đời thông cảm : trước thời thế khó khăn, ông đã phải từ quan, đã phải ngồi yên, thậm chí có lúc đã phải vào dạy học trong Dinh của ông quan thân Pháp Hoàng Cao Khải, nhưng, những điều đó chẳng qua chỉ là những gợn sóng, theo làn gió thổi mà thôi, chứ trong thâm tâm, trong chiều sâu, ông vẫn là ông, vẫn giữ vững hào khí của người quân tử, vẫn mang nặng lòng trung thành với tổ quốc là một thái độ mà Nguyễn Khuyến chối bỏ Thật vậy, tuy cùng phản ứng trước làn gió thổi, nhưng nếu gợn sóng chỉ là một hiện tượng bề mặt, trong khi căn bản vẫn y nguyên, thì
“lá vàng” hoàn toàn ngược lại Lá vàng đã bị bứt khỏi cành cây Nó chỉ còn biết phất
phơ theo gió thổi, gió đưa về đâu thì nó về đó, để rồi rốt cuộc sẽ mục nát trên mặt đất
Trang 2Từ khi lìa khỏi cành cây, “đưa vèo” theo gió, lá vàng đã không còn là một thành phần của cây nữa, khác với “sóng nước”, lúc nào cũng vẫn là nước, là thành phần của ao, của
hồ, của sông, của biển Vậy, hai câu ba, bốn, là lời tự bạch của tác giả : ta là sóng, gợn
theo gió, nhưng lòng trung với “nước” vẫn không hề suy suyển, chứ chẳng phải như lá
vàng kia, lìa căn bỏ cội, phải chịu hoàn toàn lệ thuộc ngọn gió, để rồi mục nát trên mặt đất mùa thu
Vượt ra ngòai ao thu, tác giả phóng tầm nhìn xa hơn và bắt gặp:
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
ở đây, Nguyễn Khuyến đã thu hút người đọc bằng tài sử dụng màu sắc của mình Những gam màu lạnh được ông sử dụng để tô điểm cho bức tranh thu làm tăng nét thanh thóat, hữu tình của mùa thu Màu xanh biếc của sóng, màu vàng của lá, mày xanh ngắt của bầu trời thu, tất cả như hòa quyện lại tạo nên vẻ đẹp của nàng tiên thu, Mùa thu trong thơ Nguyễn Khuyến thật buồn với lá vàng rơi, làn nước biếc và với chiếc thuyền câu đơn độc Mùa thu ấy càng im ắng, vắng vẻ hơn với “ngõ trúc vắng teo” Mùa thu như được gói gọn trong từng lời thơ Câu thơ gợi cho ta cảm giác tĩnh mịch, buồn bã đến lặng người Song song với cách sử dụng màu sắc hài hòa là phép đối sắc sảo càng khắc họa rõ nét sự vắng lặng,lạnh lẽo của mùa thu Bức tranh của Nguyễn Khuyến thật nên thơ, hữu tình đồng thời cũng gợi buồn man mác Phải chăng ông đang mang một tâm sự? Hai câu thơ được dùng để đưa cái tâm trạng của mình vào trong bối cảnh tâm lý chung của những con người đương thời Ở trên nói đến gió, đến lá vàng là trình bày tâm trạng riêng tư của tác giả đối với những ép buộc của thời thế Còn hai câu năm và sáu thì cho biết tâm trạng và thái độ của những người khác đối với tâm trạng của tác giả Tại sao giữa muôn ngàn vạn triệu cảnh vật mùa thu mà Nguyễn Khuyến lại chọn nói đến
“từng mây lơ lửng trời xanh ngắt”, với “ngõ trúc quanh co khách vắng teo”, nếu không
phải chỉ để nêu lên nỗi niềm cô đơn của mình, trước sự thờ ơ, nhạt nhẽo, hay rẻ khinh, chế diễu của kẻ đương thời ?
Thật vậy, qua từng tác ohẩm, các thi nhân thường bộc lộ cảm xúc của mình – Tác phẩm vui hay buồn, phấn khởi, hùng hồn hay buồn bã, chán chường là do cảm xúc của tác giả
Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ
(Truyện Kiều - Nguyễn Du)
Trong cái tĩnh lặng của mùa thu đang chất chứa một nỗi u hòai và nỗi u hòai ấy đã được tác giả bộc lộ rõ nét qua hai câu kết
Tựa gối buông cần lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo
Nguyễn Khuyến đã từ đề tài vịnh cảnh chuyển sang vịnh cảnh ngụ tình Hai câu thơ
đã thể hiện sâu sắc nỗi buồn man mác, sự băn khoăn của tác giả Trước cảnh nước nhà bị
Trang 3thực dân Pháp đơ họ, dân chúng lầm than, vận nước như thế cờ bị phá vỡ, là người yêu nướcnhưng tác giả cũng đành bất lực Chính vì thế, mùa thu của ơng luơn gieo vào lịng
người đọc một nỗi buồn “Tựa gối buơng cần” là tư thế ngồi câu rất lơ đễnh, ơng thả
câu nhưng lại khơng quan tâm đến việc cá đớp mồi mà lại suy nghĩ bâng quơ Lời thơ gieo vào lịng người dịng cảm xúc sâu sắc Dáng vẻ hờ hững, thẫn thờ của người câu cá thể hiện một tâm sự u hịai, chán nản Phải chăng ơng lấy thú vui câu cá để giải sầ? Trời trong xanh ngắt, chiếc lá lìa cành, ngõ trúc vắng teo càng làm tăng nỗi ưu tư phiền muộn của nhà thơ yêu nước Câu thơ cuối :
“Cá đâu đớp động dưới chân bèo”
đem tất cả những tình cảnh của tồn bài vừa được gồm thâu trong câu :
“Tựa gối ơm cần lâu chẳng được”
mà đặt vào trong một niềm tin, niềm tin nơi chính nghĩa, để đưa người đọc đến một kết luận đầy hy vọng Đĩ là: dù cho thời thế khĩ khăn, dù cho người đơi thờ ơ, dù cho đã
chờ “lâu chẳng được”, nhưng, thoang thoảng đâu đây nghe như cĩ tiếng cá đớp động
dưới chân bèo, tựa hồ như cĩ dấu hiệu gì của thời cuộc chuyển biến Hai câu đầu nêu lên một thực tế khách quan, trong khi hai câu cuối đưa đến một niềm tin chủ quan, và trong khi ta đang thấm dần vào cái khung cảnh gẩn như khơng cĩ lối thốt của bài thơ, thì tác giả đã đột ngột kết thúc bằng một câu cuối đậm màu hy vọng, phủ tràn lên những
bi quan của các câu trước Bài thơ như một vở kịch, đang bế tắc thì thình lình một cái gì bất ngờ xảy đến giải quyết tất cả Thật khéo và cũng thật bổ ích cho những ai đồng cảnh ngộ
“Trong khủng hoảng, điều ta khơng cịn hy vọng luơn xảy đến”
(Edgar Morin).
Nguyễn Khuyến lui về ở ẩn tại quê nhà nhưng lại bất lực, xĩt xa nhìn cảnh nước mất nhà tan với niềm tâm sự khơng người san sẻ, ơng đã viết bài thơ mượn nét đẹp của mùa thu làm nền để bộc lộ tâm cảnh bên trong Và hai câu kết là điểm sáng, là cái hồn của bài thơ lắng đọng trong lịng mỗi người đọc Ta vừa cảm thụ được một bức tranh mùa thu sống động với những đường nét, âm thanh, màu sắc uyển hcuyển, nhẹ nhàng Qua
đĩ cịn thể hiện cả nỗin iềm riêng của tác giả Bài thơ mãi mãi là bức tranh tâm tình đầy xúc động
Tĩm lại, chỉ với tám câu thơ viết theo thể thơ Đường luật thất ngơn bát cú kết hợp nét bút tài hoa, Nguyễn Khuyến đã tạo nên một mùa thu đẹp với nét buồn hiu hắt Ta cảm nhận được ở đây là cả một tấm lịng yêu thiên nhiên tha thiết hịa lẫn tình yêu đất nước quê hương Tuy mùa thu buồn bã của ngày xưa khơng cịn nữa, nhưng mỗi lần cĩ dịp đọc bài thơ này, ta lại cảm thấy bồi hồi xúc động và cảm thấy yêu quê hướng da diết
Đúng như Lê Trí Viễn đã nhận xét thơ Nguyễn Khuyến: “Hãy đọc thơ Nguyễn Khuyến cho tim mình rung động với quê hương, đồng cảm với thi sĩ ngày nào, để có thêm những rung động mới, những cảm xúc mới cần thiết cho ngày nay và cho mai sau”