Pháp luật điều chỉnh việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu

Các quy định pháp luật ở Việt Nam hiện nay được đề tài tập trung nghiên cứu đánh giá bao gồm các quy định pháp luật về xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng nói chung, của các ngân hàng

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

- -

PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH VIỆC HOÁN ĐỔI NỢ XẤU

CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI THÀNH VỐN GÓP

TRONG QUÁ TRÌNH XỬ LÝ NỢ XẤU

Chủ nhiệm đề tài : TS Nguyễn Minh Hằng Thư ký : ThS Nguyễn Hải Yến

Hà Nội, năm 2018

DANH SÁCH TÁC GIẢ CHUYÊN ĐỀ

Chuyên đề

1

Khái quát về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng

thương mại thành vốn góp trong quá trình xử

lý nợ xấu

TS Nguyễn Minh Hằng

Chuyên đề

2

Cơ sở cho việc ngân hàng thương mại hoán

đổi nợ xấu thành vốn góp để tái cấu trúc doanh

nghiệp

ThS Nguyễn Hải Yến

Chuyên đề

3

Tiêu chí hoàn thiện pháp luật về việc hoán đổi

nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn

góp để xử lý nợ xấu

ThS Nguyễn Hải Yến

Chuyên đề

4

Đánh giá thực trạng quy định pháp luật điều

chỉnh việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng

thương mại thành vốn góp để xử lý nợ xấu và

kinh nghiệm pháp lý của một số nước – bài

học cho Việt Nam

ThS Nguyễn Ngọc Yến

Chuyên đề

5

Đề xuất xây dựng và hoàn thiện quy định pháp

luật về việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng

thương mại thành vốn góp để xử lý nợ xấu

ThS Đào Ánh Tuyết

MỤC LỤC

Trang

Phần thứ nhất – Báo cáo Tổng hợp Đề tài

Bài báo đăng tạp chí

Báo cáo tổng thuật 1

Phần thứ hai – Danh mục các Chuyên đề

Chuyên đề 1 - Khái quát về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành

vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu 80

Chuyên đề 2 - Cơ sở cho việc ngân hàng thương mại hoán đổi nợ xấu thành

nghiệp 102

Chuyên đề 3 - Tiêu chí hoàn thiện pháp luật về việc hoán đổi nợ xấu của ngân

xấu 126

Chuyên đề 4 - Đánh giá thực trạng quy định pháp luật điều chỉnh việc hoán

đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp để xử lý nợ xấu và kinh

Nam 146

Chuyên đề 5 - Đề xuất xây dựng và hoàn thiện quy định pháp luật về việc

hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp để xử lý nợ xấu 181

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong thời gian qua, hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đã phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, trong đó điển hình là vấn đề nợ xấu Được coi là nguyên nhân chính gây kìm hãm sự lưu thông của dòng tín dụng trong nền kinh tế, nợ xấu đã trở thành nỗi lo thường trực của nhiều ngân hàng thương mại ở Việt Nam cũng như trên thế giới Do đó, việc xử lý nợ xấu không tốt hay để xảy ra tình trạng nợ xấu diễn biến phức tạp sẽ ảnh hưởng đến tính an toàn, hiệu quả trong hoạt động kinh doanh tín dụng của các ngân hàng thương mại Việt Nam, ảnh hưởng xấu đến toàn hệ thống các tổ chức tín dụng trong nền kinh tế

Việc hoán đổi nợ xấu thành cổ phiếu để xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại hay việc ngân hàng thương mại chuyển nợ xấu thành vốn góp của ngân hàng thương mại với doanh nghiệp mắc nợ được coi là một trong những biện pháp hữu hiệu để giải quyết nợ xấu của nền kinh tế Khi đó, các ngân hàng thương mại (chủ nợ) sẽ tham gia vào việc sở hữu doanh nghiệp, đầu tư thêm vốn để tái cơ cấu lại toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp từ tổ chức nhân sự đến hoạt động kinh doanh và định hướng phát triển Việc áp dụng biện pháp này sẽ giúp ngân hàng sớm thoát khỏi nợ xấu, “làm đẹp” bản báo cáo tài chính, giúp ngân hàng tăng nguồn vốn do vốn vay chuyển thành khoản đầu tư tài chính của ngân hàng, đồng thời tạo điều kiện cho các doanh nghiệp có cơ hội phục hồi và phát triển, cũng như giảm thiểu được những tác động tiêu cực đối với nền kinh

tế

Tại Việt Nam hiện nay, nợ xấu của các ngân hàng thương mại đang được giải quyết theo ba cấp độ: một là các ngân hàng thương mại trích lập dự phòng, phân loại nợ, khoanh vùng nợ và tiếp tục thu hồi các khoản nợ đến hạn, nợ quá hạn; hai là bóc tách các khoản nợ chuyển sang bộ phận chuyên môn xử lý nợ là các công ty xử lý nợ của chính các ngân hàng thương mại (AMC); ba là bán lại

nợ cho DATC hoặc Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam

- VAMC (do Ngân hàng Nhà nước quản lý) Việc ngân hàng thương mại tham gia tái cấu trúc doanh nghiệp được xem như một trong những giải pháp đang được nghiên cứu về mặt pháp lý, tuy nhiên trên thực tế đã có một số ngân hàng

có vốn góp tại các doanh nghiệp vốn là khách hàng không trả được nợ của ngân hàng

Tuy nhiên, các ngân hàng thương mại thường không mặn mà với việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp trong doanh nghiệp bởi chức năng chính của các ngân hàng thương mại là thực hiện hoạt động ngân hàng với các mảng dịch vụ như tín dụng, huy động vốn, hay dịch vụ thẻ Hơn nữa, ngân hàng thương mại cũng không đủ nguồn nhân lực để điều chuyển sang quản lý, điều hành doanh nghiệp mà ngân hàng thương mại đó đã góp vốn trong khi bản thân các ngân hàng thương mại hiện nay luôn có xu hướng hạn chế đầu tư ngoài ngành Trên thực tế, việc xử lý nợ xấu bằng biện pháp hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần đa phần được thực hiện bởi Công ty mua bán nợ Việt Nam (DATC) – do

Bộ Tài chính quản lý thông qua việc thực hiện mua bán các khoản nợ xấu của ngân hàng thương mại Theo đó, DATC sẽ mua lại khoản nợ của doanh nghiệp

từ các ngân hàng thương mại để trở thành chủ nợ chính và chuyển nợ thành vốn góp cổ phần tại doanh nghiệp, hướng đến việc trở thành cổ đông chính kiểm soát doanh nghiệp Tuy nhiên, mục tiêu chính của DATC là các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) không thể cổ phần hóa do thua lỗ nên việc xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại thông qua DATC là khá hạn chế Do đó, nhiều doanh nghiệp cổ phần, tư nhân khó có cơ hội khôi phục hoạt động sản xuất kinh doanh

và buộc phải chấp nhận xử lý bán hết tài sản để trả nợ ngân hàng và bị xóa sổ trên thị trường Mặt khác, việc thực hiện tái cấu trúc các doanh nghiệp để xử lý

nợ của các ngân hàng thương mại lại chưa được pháp luật điều chỉnh một cách chặt chẽ và cụ thể Cơ chế cho phép hoán đổi nợ thành vốn góp hiện nay được

áp dụng theo Nghị định số 60/2015/NĐ-CP của Chính phủ nhưng Dự thảo

thông tư là bước quy định và hướng dẫn cụ thể hơn, liên quan đến hoạt động góp vốn, đầu tư của các ngân hàng thương mại đang trong quá trình soạn thảo

Như vậy, với hàng loạt các vấn đề về cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên,

có thể thấy việc chuyển nợ thành vốn góp gắn với tái cấu trúc doanh nghiệp là một hướng đi khả dĩ trong việc xử lý nợ xấu và góp phần làm lành mạnh hoá tình hình tài chính của nền kinh tế nói chung và của chủ nợ là các ngân hàng thương mại nói riêng Do đó, pháp luật về việc tham gia tái cấu trúc doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại cần thiết phải được nghiên cứu một cách có hệ thống và có những quy định pháp luật điều chỉnh phù hợp

Nhìn chung, vấn đề xử lý nợ xấu tại các ngân hàng thương mại là một vấn đề cần được giải quyết từng bước, bằng tổng thể nhiều biện pháp khác nhau nhưng đòi hỏi tính hiệu quả và tích cực từ nhiều chủ thể khác nhau, trong đó không thể bỏ qua vai trò quản lý của NHNN, sự nỗ lực của chính các ngân hàng thương mại và sự hợp tác của chính các chủ thể bị xử lý nợ Do đó, biện pháp

xử lý nợ xấu thông qua việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần có hiệu quả hay không, có giải quyết triệt để và tận gốc vấn đề

nợ xấu hay không còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khách quan và chủ quan

Đề tài hướng đến tiếp cận việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần để xử lý nợ xấu một cách đa chiều, toàn diện, có tham khảo kinh nghiệm xử lý nợ xấu của một số nước trên thế giới với mong muốn

bổ sung cơ sở lý luận, đóng góp thêm những ý tưởng mới cho dự thảo nói riêng

và cho hệ thống pháp luật ngân hàng nói chung

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

- Nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành về xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại thông qua việc tham gia tái cấu trúc các doanh nghiệp mang nợ và đề xuất kiến nghị góp phần xây dựng và hoàn thiện pháp luật về xử

lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại

- Đề tài nghiên cứu thực tiễn hoạt động tham gia tái cấu trúc doanh nghiệp của các ngân hàng thương mại của Việt Nam để tìm ra những yếu tố tích cực cũng như những bất cập trên thực tế trong hoạt động này để đưa ra những kiến nghị và đánh giá tính khả thi trên thực tiễn khi ngân hàng tham gia tái cấu trúc doanh nghiệp

- Đề tài tiến hành khảo sát, đánh giá hiệu quả của việc ngân hàng tham gia tái cấu trúc doanh nghiệp trên thực tế hiện nay để chỉ ra những bất cập, hạn chế nhằm hoàn thiện pháp luật điều chỉnh về hoạt động này, đồng thời cũng xem xét để thấy đây có phải là một hướng đi hiệu quả trong công tác xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại trong giai đoạn hiện nay hay không

- Đề tài cũng đồng thời nghiên cứu, đánh giá các biện pháp xử lý nợ xấu khác và đánh giá tác động của các biện pháp xử lý nợ xấu khác đối với biện pháp tham gia tái cấu trúc doanh nghiệp của ngân hàng thương mại để thấy được mối quan hệ của các biện pháp đó với nhau

- Đề tài nghiên cứu, đánh giá các biện pháp xử lý nợ xấu nói chung và biện pháp tham gia tái cấu trúc doanh nghiệp của ngân hàng thương mại để xử

lý nợ xấu nói riêng và các kinh nghiệm pháp lý ở một số nước để rút ra những bài học tham khảo cho Việt Nam

- Đề tài nghiên cứu và đưa ra các giải pháp pháp lý nhằm đảm bảo cho việc ngân hàng tham gia vào tái cấu trúc doanh nghiệp để giải quyết, thu hồi nợ xấu có hiệu quả, đảm bảo an toàn cho hoạt động của ngân hàng thương mại nói riêng và hoạt động của toàn bộ hệ thống tín dụng nói chung

3 Nhu cầu kinh tế xã hội và địa chỉ áp dụng

- Đối với lĩnh vực giáo dục và đào tạo: là tài liệu tham khảo cho giảng viên, sinh viên và các nhà nghiên cứu quan tâm trong lĩnh vực pháp luật tài chính – ngân hàng

- Đối với lĩnh vực khoa học và công nghệ có liên quan: là công trình nghiên cứu khoa học cấp trường, đóng góp vào lĩnh vực luật học nói chung, pháp luật ngân hàng nói riêng

- Đối với phát triển kinh tế – xã hội: là cơ sở góp ý kiến hoàn thiện pháp luật về việc tham gia tái cấu trúc các doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại, đẩy nhanh quá trình xử lý nợ xấu của hệ thống các tổ chức tín dụng, góp phần ổn định nền kinh tế

- Đối với tổ chức chủ trì và các cơ sở ứng dụng kết quả nghiên cứu: là tài liệu tham khảo cho giảng viên, sinh viên nhà trường, bổ sung công trình nghiên cứu khoa học và tài liệu tham khảo hữu ích về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đề tài nghiên cứu các quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện các quy định pháp luật điều chỉnh việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu ở Việt Nam hiện nay Các quy định pháp luật ở Việt Nam hiện nay được đề tài tập trung nghiên cứu đánh giá bao gồm các quy định pháp luật về xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng nói chung, của các ngân hàng thương mại nói riêng, cho phép thực hiện chuyển đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp; các quy định pháp luật về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước quy định việc các ngân hàng thương mại với tư cách là chủ nợ của doanh nghiệp nhà nước được phép hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần

để xử lý nợ xấu; các quy định pháp luật trong lĩnh vực chứng khoán cho phép các doanh nghiệp là công ty cổ phần tiến hành chào bán, phát hành thêm cổ phiếu và dùng cổ phiếu đó để đổi lấy khoản nợ của tổ chức phát hành đối với chủ nợ; và các quy định pháp luật trong lĩnh vực ngân hàng về mức giới hạn góp vốn, mua cổ phần trong các doanh nghiệp

Đề tài có phạm vi nghiên cứu các quy định và thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật Việt Nam về điều chỉnh biện pháp xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại tại Việt Nam thông qua việc tham gia tái cấu trúc doanh nghiệp với các quy định về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước từ năm 2002 đến nay; các quy định pháp luật trong lĩnh vực chứng khoán theo Luật Chứng khoán năm 2006, sửa đổi bổ sung năm 2010 và các văn bản hướng dẫn thi hành đến nay; và các quy định pháp luật trong lĩnh vực ngân hàng hiện hành theo Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010, sửa đổi bổ sung năm 2017 và các văn bản hướng dẫn thi hành đến nay

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

Các phương pháp được sử dụng để nghiên cứu đề tài bao gồm: Phương pháp phân tích, phương pháp so sánh, phương pháp tổng hợp, và phương pháp

tư vấn chuyên gia Các phương pháp này được sử dụng kết hợp khi phân tích các vấn đề lý luận và thực tiễn hướng tới các mục đích nghiên cứu của đề tài

- Phương pháp phân tích: đề tài phân tích điều kiện kinh tế - xã hội, bối cảnh trong và ngoài nước tác động đến sự phát triển pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu; đồng thời đề tài phân tích quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước đối với hoàn thiện pháp luật về xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng nói chung, về xử

lý nợ xấu của ngân hàng thương mại thông qua biện pháp hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp nói riêng nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong quá trình hội nhập quốc tế

- Phương pháp so sánh: đề tài thực hiện so sánh hệ thống các quy định pháp luật và việc áp dụng pháp luật ở một số nước trên thế giới với pháp luật và tình hình thực tiễn áp dụng pháp luật ở Việt Nam để rút ra những bài học phù

hợp cho quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu ở nước ta

- Phương pháp tổng hợp: đề tài tổng hợp các số liệu, các căn cứ thực tiễn

để làm cơ sở cho việc đề ra phương hướng và giải pháp cho việc hoàn thiện pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu ở nước ta hiện nay

- Phương pháp tư vấn chuyên gia và điều tra xã hội học: Lấy ý kiến tư vấn của chuyên gia từ khi lập đề cương đến khi góp ý hoàn chỉnh báo cáo

Các phương pháp trên được sử dụng đối với từng nội dung như sau:

- Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp được sử dụng để nghiên cứu những vấn đề lý luận về pháp luật và hoàn thiện pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu;

- Phương pháp phân tích, so sánh được sử dụng để đánh giá thực trạng pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu;

- Phương pháp tổng hợp và phương pháp dự báo khoa học được sử dụng

để thể hiện các đề xuất, kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu ở nước ta trong bối cảnh nợ xấu vẫn là vấn đề nghiêm trọng của hệ thống các tổ chức tín dụng trong nền kinh tế;

- Phương pháp tư vấn chuyên gia và điều tra xã hội học được sử dụng để thu thập ý kiến của các chuyên gia, các nhà hoạt động thực tiễn, các nhà nghiên cứu về những vấn đề đặt ra đối với hoàn thiện pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu ở nước ta hiện nay

6 Kết cấu của Báo cáo tổng thuật đề tài

Kết cấu Báo cáo tổng thuật đề tài bao gồm 4 chương như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại và pháp luật điều chỉnh việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu;

Chương 2: Thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật

về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử

lý nợ xấu;

Chương 3: Kinh nghiệm pháp lý của một số quốc gia về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp để xử lý nợ xấu và bài học cho Việt Nam;

Chương 4: Đề xuất xây dựng và hoàn thiện pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu

7 Những luận điểm khoa học cơ bản rút ra từ việc nghiên cứu đề tài

- Việc nghiên cứu các nội dung lý luận và pháp lý về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại và pháp luật điều chỉnh việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu nhằm hướng đến việc hoàn thiện pháp luật về xử lý

nợ xấu, góp phần làm lành mạnh hoá tình hình tài chính của nền kinh tế nói chung là cần thiết và có ý nghĩa thiết thực cho các ngân hàng thương mại nói riêng, cho cả nền kinh tế nói chung

- Pháp luật về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp của doanh nghiệp để xử lý

nợ xấu của ngân hàng thương mại điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình các ngân hàng thương mại và doanh nghiệp mang nợ thực hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu, bao gồm mối quan hệ giữa ngân hàng thương mại và doanh nghiệp mắc nợ, giữa cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền đối với ngân hàng thương mại và giữa cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền đối với

doanh nghiệp mắc nợ trong quá trình thực hiện hoán đổi nợ xấu của các ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp mắc nợ Pháp luật về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại bao gồm các nội dung chính như (i) quy định các điều kiện thực hiện hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp; (ii) quy định về trình tự, thủ tục thực hiện việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp; (iii) quy định về việc thiết lập cơ chế giám sát từ phía cơ quan nhà nước có thẩm quyền để thúc đẩy hoạt động xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại có hiệu quả Việc phân chia các bộ phận chỉ mang ý nghĩa tương đối vì chúng có mối liên hệ hữu cơ với nhau

- Pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu cần phải phải được xây dựng và hoàn thiện nhanh chóng để đáp ứng yêu cầu về xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại từ thực tiễn và đòi hỏi của nền kinh tế trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

PHẦN THỨ NHẤT

BÁO CÁO TỔNG HỢP ĐỀ TÀI

NỘI DUNG BÁO CÁO TỔNG THUẬT KẾT QUẢ THỰC HIỆN ĐỀ TÀI “PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH VIỆC HOÁN ĐỔI NỢ XẤU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI THÀNH VỐN GÓP TRONG QUÁ TRÌNH

XỬ LÝ NỢ XẤU”

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOÁN ĐỔI NỢ XẤU THÀNH VỐN GÓP DOANH NGHIỆP ĐỂ XỬ LÝ NỢ XẤU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH VIỆC HOÁN ĐỔI

NỢ XẤU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI THÀNH VỐN GÓP TRONG QUÁ TRÌNH XỬ LÝ NỢ XẤU

1.1 Khái quát về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử

lý nợ xấu của ngân hàng thương mại

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm

Trong thời gian qua, hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam

đã phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, trong đó điển hình là vấn đề nợ xấu Được coi là nguyên nhân chính kìm hãm sự lưu thông của dòng tín dụng trong nền kinh tế, nợ xấu đã trở thành nỗi lo thường trực của nhiều ngân hàng thương mại ở Việt Nam cũng như trên thế giới Để xử lý nợ xấu, một trong những giải pháp được đưa ra là thực hiện hoán đổi nợ xấu thành vốn góp Khái niệm “hoán đổi nợ thành vốn góp” được hiểu là “việc chủ nợ hoặc tổ chức thay

vì thu hồi tiền nợ đã cho doanh nghiệp vay, họ sẽ lấy khoản nợ phải thu đó để

‘mua’ chính cổ phần của doanh nghiệp hoặc một đối tác quan tâm mua lại chính khoản nợ đó từ chủ nợ với giá tương đương hoặc theo thỏa thuận.”1 Với ý nghĩa tương tự, có quan điểm cho rằng hoán đổi nợ thành vốn góp đơn giản là “việc

1

Xem: Nguyễn Văn Thọ và Nguyễn Ngọc Linh, Xử lý nợ xấu bằng biện pháp chuyển nợ

thành vốn góp tại Việt Nam – Hiện trạng và kiến nghị,

von-gp-tai-viet-nam-hien-trang-v-kien-nghi/, truy cập ngày 20/5/2018

https://luattaichinh.wordpress.com/2014/05/22/xu-l-no-xau-bang-bien-php-chuyen-no-thnh-một chủ nợ thay vì thu hồi tiền nợ đã cho doanh nghiệp vay, họ sẽ lấy khoản nợ phải thu đó để ‘mua’ chính cổ phần của doanh nghiệp (thường là cổ phần phát hành thêm) với giá tương đương hoặc theo thỏa thuận giữa hai bên.”2 Đứng trên góc độ chủ nợ, việc hoán đổi nợ thành vốn góp mang tính thủ thuật để thu hồi

nợ khi các con nợ rơi vào bước đường cùng Khoản nợ xấu của doanh nghiệp đối với ngân hàng coi như được xóa, thay vào đó sẽ là phần vốn điều lệ thuộc quyền sở hữu của chủ nợ Do đó, hướng xử lý này giúp các ngân hàng “làm đẹp” báo cáo tài chính và tránh được việc thực hiện nghĩa vụ trích lập dự phòng đối với khoản nợ mất khả năng thanh toán.3

Với việc đưa ra khái niệm về chuyển đổi nợ thành vốn góp, nhiều chuyên gia cho rằng khi hoán đổi nợ thành vốn góp, chủ nợ sẽ trở thành chủ sở hữu của doanh nghiệp bị mắc nợ.4 Tuy nhiên, ở đây cần lưu ý, việc chủ nợ hoán đổi nợ thành vốn góp của doanh nghiệp bị mắc nợ sẽ được coi là việc chủ nợ chuyển đổi tư cách thành người sở hữu một phần hoặc toàn bộ doanh nghiệp tùy từng trường hợp theo quy định pháp luật Chẳng hạn, trong lĩnh vực ngân hàng, theo Điều 129 Luật Các Tổ chức tín dụng năm 2010, mức góp vốn, mua cổ phần của ngân hàng thương mại không được vượt quá 11% vốn điều lệ của doanh nghiệp nhận vốn góp Do đó, tỷ lệ giới hạn của việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng

2

Minh Huyền, Chuyển nợ thành vốn góp từ lý thuyết tới thực tế,

http://cafef.vn/doanh-nghiep/chuyen-no-thanh-von-gop-tu-ly-thuyet-toi-thuc-tien-20130107025444728.chn, truy cập ngày 20/9/2018

3

Chuyển nợ xấu thành vốn góp: “Phao” cứu sinh hay chỉ 'làm cảnh',

http://antt.vn/chuyen-no-xau-thanh-von-gop-phao-cuu-sinh-hay-chi-lam-dep-10906.htm, truy cập ngày 20/9/2018

thương mại thành vốn góp của một doanh nghiệp sẽ không được phép vượt quá 11% vốn điều lệ của doanh nghiệp nhận vốn góp

Từ các nội dung như đã phân tích ở trên, nhóm tác giả cho rằng việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của ngân hàng thương

mại nên được hiểu là việc ngân hàng thương mại thay vì thu hồi tiền nợ đã cho doanh nghiệp vay, sẽ lấy khoản nợ xấu phải thu đó để ‘mua’ chính cổ phần của doanh nghiệp (thường là cổ phần phát hành thêm) với giá tương đương hoặc theo thỏa thuận giữa hai bên và trở thành chủ sở hữu một phần doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu

Về bản chất, hoạt động hoán đổi nợ xấu thành vốn góp của doanh nghiệp không làm giảm bớt rủi ro trong hoạt động của các ngân hàng thương mại, mà

nó chỉ làm chuyển đổi rủi ro hoạt động từ hình thức này sang hình thức khác Hay nói cách khác, việc hoán đổi vốn cho vay được đánh giá là không có khả năng thu hồi khi đến hạn thành vốn góp của doanh nghiệp chỉ là việc chuyển đổi khoản tín dụng của ngân hàng thương mại sang hình thức đầu tư tài chính vào doanh nghiệp, do đó, rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại sẽ được chuyển đổi thành rủi ro đầu tư tài chính Khi đó, về phương diện thống kê, tỷ lệ rủi ro tín dụng (chẳng hạn như tỷ lệ nợ xấu) của ngân hàng thương mại sẽ giảm nhưng tỷ lệ rủi ro tài chính lại tăng lên, bởi vậy, tổng rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại là không đổi xét tại thời điểm hoán đổi nợ xấu thành vốn góp của doanh nghiệp.5

Việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp được coi là một trong những biện pháp để xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại với một số đặc trưng cơ bản như:

5

Xem: Trần Công Hòa và Đỗ Thị Trà Linh, “Xử lý rủi ro bằng biện pháp chuyển vốn vay

ngân hàng thành vốn góp cổ phần – Đôi điều bàn luận và khuyến nghị”, Tạp chí Ngân hàng,

số 24 – Tháng 12/2012, tr 32

Một là, về cơ chế thực hiện, hoán đổi nợ xấu thành vốn góp của doanh

nghiệp được thực hiện theo cơ chế thị trường, tức là thực hiện theo sự tự nguyện

và thỏa thuận giữa ngân hàng thương mại và doanh nghiệp mắc nợ chứ không

có sự bắt ép hay can thiệp của nhà nước Về phía các ngân hàng thương mại, việc tiến hành hoán đổi nợ xấu phải có khả năng mang lại lợi ích cho ngân hàng trong tương lai, giúp ngân hàng thu hồi lại nguồn vốn tín dụng đã cấp cho doanh nghiệp Mục đích thu hồi nợ của ngân hàng có thể đạt được khi ngân hàng xét thấy doanh nghiệp còn có khả năng khôi phục hoạt động kinh doanh, ngân hàng

sẽ chấp thuận hoán đổi nợ xấu thành vốn góp, đồng thời có thể cấp thêm vốn cho doanh nghiệp hoặc đứng ra giải quyết nợ của doanh nghiệp với các chủ nợ khác (nếu có) để giúp doanh nghiệp hoạt động kinh doanh ổn định, tìm kiếm lợi nhuận Sau đó, ngân hàng có thể nhận lợi tức từ phần vốn góp vào doanh nghiệp hoặc bán lại phần vốn góp vào doanh nghiệp để thu hồi vốn Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp rơi vào tình trạng nợ lớn và quá xấu thì sẽ rất rủi ro cho ngân hàng khi đầu tư vào doanh nghiệp, do đó, các cổ đông của ngân hàng sẽ không chấp thuận để ngân hàng hoán đổi nợ xấu thành vốn góp của doanh nghiệp Lúc này, ngân hàng thương mại có xu hướng tìm kiếm các biện pháp xử lý nợ xấu khác như bán nợ xấu cho Công ty quản lý tài sản (Vietnam Asset Management Company - VAMC) hoặc Công ty TNHH Mua bán nợ Việt Nam (Vietnam Debt and Asset Trading Corporation – DATC) hay khởi kiện ra tòa hơn là liều lĩnh đầu tư vào doanh nghiệp mà ngân hàng biết chắc là

sẽ không có khả năng khôi phục Về phía doanh nghiệp mắc nợ, việc hoán đổi

nợ xấu thành vốn góp phải mang lại lợi ích cho doanh nghiệp, tạo cơ hội cho doanh nghiệp phục hồi trở lại với gánh nợ nần thấp hơn và có cơ hội để vay thêm nguồn vốn mới giải quyết tình trạng thiếu vốn của doanh nghiệp Theo đó, ngân hàng và doanh nghiệp mắc nợ thỏa thuận với nhau về việc tiến hành hoán đổi nợ xấu thành vốn góp trên cơ sở hướng đến lợi ích của cả hai bên

Hai là, về phương thức thực hiện, trên cơ sở thỏa thuận giữa ngân hàng

thương mại và doanh nghiệp mắc nợ, ngân hàng sẽ không thu hồi khoản tiền đã cho doanh nghiệp vay mà sử dụng để hoán đổi hay mua một phần vốn của doanh nghiệp (thường là cổ phần phát hành thêm) với giá tương đương hoặc theo thỏa thuận giữa hai bên Khi tiến hành biện pháp xử lý nợ xấu này, vấn đề quan trọng mà ngân hàng thương mại phải thực hiện là tính toán mức giá để xác định chuyển đổi Việc xác định giá phần vốn của doanh nghiệp thường được các bên xác định theo giá thị trường, có cân nhắc đến bối cảnh kinh tế vĩ mô, chiều hướng phát triển của ngành mà doanh nghiệp đang kinh doanh, tình trạng thực

tế của doanh nghiệp tại tời điểm hoán đổi nợ thành vốn góp trong doanh nghiệp.6 Trên thực tế, ngân hàng thương mại phải thuê một tổ chức thẩm định giá độc lập định giá lại giá trị doanh nghiệp có nợ xấu và số nợ tồn đọng chưa thể trả vốn vay cho ngân hàng thương mại, trong đó bao gồm cả tài sản thế chấp khoản vay Về mặt kỹ thuật kế toán, trên cơ sở văn bản thỏa thuận hợp pháp, bộ phận kế toán doanh nghiệp sẽ làm các bút toán điều chỉnh giảm nợ phải trả và tăng vốn góp.7

Ba là, về mục đích, ngân hàng thương mại thực hiện hoán đổi nợ xấu

thành vốn góp của doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu của chính ngân hàng Khi

đó, nợ xấu của ngân hàng sẽ giảm đi, báo cáo tài chính của ngân hàng được “cải thiện” và ngân hàng giảm được việc trích lập dự phòng đối với khoản nợ xấu đã hoán đổi Bên cạnh đó, nếu doanh nghiệp phục hồi và có lãi, thì giá trị phần vốn góp và lợi tức thuộc về ngân hàng thậm chí còn lớn hơn giá trị của khoản nợ xấu ban đầu mà ngân hàng đồng ý hoán đổi thành vốn góp của doanh nghiệp

6

Xem: Trần Công Hòa và Đỗ Thị Trà Linh, “Xử lý rủi ro bằng biện pháp chuyển vốn vay

ngân hàng thành vốn góp cổ phần – Đôi điều bàn luận và khuyến nghị”, Tạp chí Ngân hàng,

số 24 – Tháng 12/2012, tr 33

7

Phạm Hà Nguyên, “Chuyển nợ thành vốn góp”, Thời báo Ngân hàng, ngày 24/11/2016

Ngược lại, nếu ngân hàng không hoán đổi nợ xấu thành vốn góp của doanh nghiệp thì tất nhiên, nợ xấu vẫn không thể được xử lý

Bốn là, hệ quả của việc thực hiện hoán đổi nợ xấu thành vốn góp đối với

ngân hàng thương mại: làm thay đổi tư cách của ngân hàng thương mại từ chủ

nợ sang cổ đông/bên góp vốn đối với khách hàng vay nợ Về mặt lý thuyết, cả ngân hàng thương mại và khách hàng sẽ tạm thời khắc phục được những yếu điểm trên bảng cân đối kế toán do thông qua việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp, ngân hàng thương mại xóa nợ cho khách hàng, tạo cơ hội cho khách hàng hồi phục hoạt động kinh doanh trong tương lai Về phía ngân hàng thương mại, mặc dù việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp không giúp ngân hàng thương mại giảm thiểu rủi ro hoạt động nhưng ngân hàng thương mại sẽ không phải thực hiện nghĩa vụ trích lập dự phòng đối với khoản nợ xấu đã hoán đổi Bên cạnh

đó, với tư cách mới là bên góp vốn vào doanh nghiệp, ngân hàng thương mại có thể được hưởng lợi tức hoặc được phân chia lợi nhuận từ động kinh doanh của doanh nghiệp trong tương lai và có các quyền như một chủ thể góp vốn vào doanh nghiệp theo đúng quy định của pháp luật doanh nghiệp

Nhìn chung, việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp mang lại được coi là giải pháp khả thi được lựa chọn để xử lý nợ xấu bởi những lợi ích mà giải pháp này mang lại cho hệ thống ngân hàng và nền kinh tế nói chung

1.1.2 Cơ sở cho việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý nợ xấu

Trước hết, như đã phân tích ở trên, hoạt động hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý nợ xấu được coi là một trong những biện pháp để xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại nói riêng, của cả hệ thống các tổ chức tín dụng nói chung Tỷ

lệ nợ xấu trong hệ thống ngân hàng thương mại thời gian vừa qua có xu hướng giảm (tỷ lệ nợ xấu của hệ thống tổ chức tín dụng cuối năm 2017

khoảng 9,5%, giảm mạnh so với mức 11,9% cuối năm 20168), nhưng số

nợ xấu trong hệ thống vẫn cao Tính đến 31/3/2017, tổng nợ xấu nội bảng

hệ thống TCTD trên 160.000 tỷ đồng.9 Còn nếu tính cả một số khoản nợ tiềm ẩn trở thành nợ xấu, cộng với nợ xấu đã bán cho Công ty Quản lý tài sản của các TCTD (VAMC) nhưng chưa xử lý được đến hết tháng 9/2017,

nợ xấu toàn hệ thống tương đương 566.000 tỷ đồng.10 Trong quý I/2018, một số ngân hàng lớn và trung bình của Việt Nam có nợ xấu tăng cao so với đầu năm.11 Theo ông Nguyễn Văn Du, Phó chánh thanh tra giám sát ngân hàng của Ngân hàng Nhà nước, công tác xử lý nợ xấu còn tồn tại nhiều khó khăn và vướng mắc Tuy đến thời điểm tháng 6 năm 2018, tỷ lệ

nợ xấu so với tổng nợ giảm còn 2,09% thấp hơn so với cuối năm 2016 (là 2,46%), nhưng lại cao hơn so với cuối năm 2017 (1,99%) Tổng nợ xấu nội bảng của các tổ chức tín dụng, nợ xấu đã bán cho VAMC hiện chưa

xử lý được và nợ cơ cấu lại thời hạn trả nợ tiềm ẩn thành nợ xấu tuy đã

có xu hướng giảm nhưng vẫn ở mức cao so với tổng cho vay đầu tư vào nền kinh tế (468.000 tỷ đồng, chiếm 6,67%).12

Để xử lý nợ xấu, các ngân hàng thương mại đã đẩy mạnh việc áp dụng nhiều biện pháp xử lý nợ như đòi nợ khách hàng, thu hồi nợ thông

8

Trần Thúy, Nợ xấu có xu hướng tăng trở lại,

http://cafef.vn/no-xau-co-xu-huong-tang-tro-lai-20180514165057921.chn, truy cập ngày 20/9/2018

9

Bích Diệp, Hệ thống ngân hàng còn trên 160.000 tỷ đồng nợ xấu,

http://dantri.com.vn/kinh-doanh/he-thong-ngan-hang-con-tren-160000-ty-dong-no-xau-20170522102521482.htm, truy cập ngày 20/9/2018

10

Đỗ Linh, Xử lý nợ xấu: Cần thị trường mua bán nợ đúng nghĩa,

nghia-53419.html, truy cập ngày 20/8/2018

http://saigondautu.com.vn/chu-diem-su-kien/xu-ly-no-xau-can-thi-truong-mua-ban-no-dung-11

Trần Thúy, Nợ xấu có xu hướng tăng trở lại,

http://cafef.vn/no-xau-co-xu-huong-tang-tro-lai-20180514165057921.chn, truy cập ngày 20/9/2018

12

Xem: Hoàng Ngân, Nợ xấu ngân hàng vẫn chưa bớt xấu,

http://www.baogiaothong.vn/no-xau-ngan-hang-van-chua-bot-xau-d269928.html, truy cập ngày 29/8/2018

qua việc phát mại tài sản bảo đảm (TSBĐ) của khách hàng hoặc đòi người bảo lãnh, khởi kiện khách hàng và phát mại doanh nghiệp hoặc lựa chọn phương án bán nợ xấu cho các tổ chức, cá nhân có nhu cầu mua,13nhưng vẫn chưa đạt kết quả như mong muốn Xuất phát từ thực trạng kinh tế - xã hội của đất nước hiện nay còn nhiều yếu kém14, trong khi tỷ

lệ nợ công ở mức cao15, Chính phủ quyết tâm không xử lý nợ xấu trong hệ thống ngân hàng thương mại bằng nguồn vốn ngân sách.16 Do đó, các ngân hàng thương mại cần chủ động đẩy mạnh việc thực hiện đồng bộ các giải pháp xử lý nợ xấu, bao gồm cả việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp

Trong thời gian qua, một số ngân hàng thương mại đã thành công trong quá trình xử lý nợ xấu với giải pháp hoán đổi nợ xấu thành vốn góp Một số doanh nghiệp được ngân hàng thương mại xóa nợ, chuyển khoản nợ xấu thành vốn góp và được hỗ trợ khôi phục hoạt động kinh doanh đã hoạt động ổn định trở lại và kinh doanh có lãi Có thể kể đến một số trường hợp cụ thể như:

(i) Ngân hàng TMCP Sài Gòn – Hà Nội đã thực hiện phương án chuyển nợ thành vốn góp đối với Công ty CP Thủy sản Bình An (Bianfishco): vào giai đoạn 2011-2012, Bianfishco gặp khó khăn do

http://nhandan.com.vn/kinhte/nhan-dinh/item/34484202-thuc-trang-kinh-te-xa-hoi-boc-lo-15

Anh Minh, WB: Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có nợ công tăng nhanh nhất,

cong-tang-nhanh-nhat-3650286.html, truy cập ngày 20/9/2018

https://kinhdoanh.vnexpress.net/tin-tuc/vi-mo/wb-viet-nam-thuoc-nhom-quoc-gia-co-no-16

Vân Ly, Không sử dụng ngân sách nhà nước để xử lý nợ xấu,

xau.html, truy cập ngày 20/9/2018

http://www.thesaigontimes.vn/td/265156/Khong-su-dung-ngan-sach-nha-nuoc-de-xu-ly-no-nguồn nguyên liệu đầu vào thiếu ổn định, chi phí sản xuất tăng cao, quản trị điều hành doanh nghiệp yếu kém khiến hoạt động sản xuất, kinh doanh

bị đình trệ Do đó, Bianfishco bị thua lỗ và có số dư nợ đối với ngân hàng

và đối tác lên đến nghìn tỷ đồng Trên cơ sở sự đồng ý của Chính phủ, Ngân hàng TMCP Sài Gòn – Hà Nội đã hoán đổi nợ xấu thành cổ phiếu của Bianfishco, sở hữu 25 triệu cổ phần bằng 50% vốn điều lệ của Bianfishco và tham gia tái cấu trúc toàn diện hoạt động sản xuất, kinh doanh của Bianfishco Hiện tại, Bianfishco được báo cáo là đã hoạt động

ổn định, bắt đầu có lãi;17

(ii) Trường hợp của Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam (VietinBank) tham gia làm cổ đông chiến lược khi cổ phần hóa các cảng thành viên thuộc Tổng công ty hàng hải (Vinalines) Theo đó, VietinBank

đã chuyển số nợ 5.000 tỉ đồng của Vinalines và các đơn vị thành viên thành vốn cổ phần tại các cảng thành viên khi tiến hành cổ phần hóa.18 Đến nay, Vinalines đã phục hồi và cân bằng tài chính với tổng tài sản hơn 18.000 tỉ đồng và vốn chủ sở hữu gần 12.000 tỉ đồng;19

(iii) Trường hợp hai ngân hàng tham gia góp vốn LienVietPostBank

và ABBank để tái cơ cấu lại Công ty cổ phần Thủy sản Phương Nam (Phương Nam) Vào thời điểm tháng 11/2012, Phương Nam nợ các ngân hàng số tiền khoảng 1.599 tỷ đồng, đứng trên bờ vực phá sản LienVietPostBank và ABBank cùng nhau góp vốn với tỷ lệ lần lượt là

17

Anh Vũ, Ngân hàng táo bạo đổi nợ xấu thành vốn góp,

https://thanhnien.vn/kinh-doanh/ngan-hang-tao-bao-doi-no-xau-thanh-von-gop-754138.html, truy cập ngày 20/9/2018

18

Hà Phương, Đổi nợ xấu DNNN thành vốn góp: Ai hưởng lợi?,

http://enternews.vn/chuyen-no-xau-thanh-von-gop-ngan-hang-hay-doanh-nghiep-duoc-loi-125312.html, truy cập ngày 20/9/2018

19

Lan Nhi, Vinalines tuyên bố lãi hàng trăm tỉ đồng,

http://www.thesaigontimes.vn/268355/Vinalines-tuyen-bo-lai-hang-tram-ti-dong.html, truy cập ngày 20/9/2018

62,43% và 34,17% vốn điều lệ của Công ty Phương Nam Sau 4 tháng tái cấu trúc, Công ty Phương Nam đã đạt được những kết quả khả quan, hoạt động kinh doanh liên tục phát triển.20

Nhìn chung, biện pháp xử lý nợ xấu thông qua việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp mang lại nhiều lợi ích: (i) Đối với các ngân hàng thương mại: giúp ngân hàng sớm loại bỏ khoản nợ xấu ra khỏi báo cáo tài chính, đồng thời tăng nguồn vốn do vốn vay chuyển thành khoản đầu tư tài chính của ngân hàng; (ii) Đối với doanh nghiệp: giúp doanh nghiệp thoát khỏi

áp lực trả nợ cho ngân hàng, có điều kiện khôi phục hoạt động sản xuất kinh doanh từ nguồn cấp vốn của ngân hàng thương mại hoặc các nguồn vốn tín dụng, đầu tư khác; (iii) Đối với nền kinh tế: giúp giảm thiểu những tác động tiêu cực như tình trạng phá sản doanh nghiệp, người lao động mất việc làm, hệ thống ngân hàng thương mại mất ổn định.21

Trong khi đó, các biện pháp xử lý nợ xấu khác cũng chưa phát huy được hết vai trò do còn nhiều vướng mắc Chẳng hạn, đối với giải pháp thu hồi nợ thông qua việc phát mại tài sản bảo đảm, việc xử lý tài sản bảo đảm bị chậm ảnh hưởng rất lớn tới nợ xấu của ngân hàng như làm tăng chi phí hoạt động trong quá trình thu hồi nợ Ngoài ra, các tài sản bảo đảm sẽ bị sụt giảm giá trị nghiêm trọng nếu việc phát mại bị dây dưa, như hàng hóa lưu kho, sau khi bán đã không đủ để bù đắp cho khoản vay và

20

Nguyễn Văn Thọ và Nguyễn Ngọc Linh, Xử lý nợ xấu bằng biện pháp chuyển nợ thành

vốn góp tại Việt Nam – Hiện trạng và kiến nghị,

von-gp-tai-viet-nam-hien-trang-v-kien-nghi/, truy cập ngày 20/9/2018

https://luattaichinh.wordpress.com/2014/05/22/xu-l-no-xau-bang-bien-php-chuyen-no-thnh-21

Nguyễn Văn Thọ và Nguyễn Ngọc Linh, Xử lý nợ xấu bằng biện pháp chuyển nợ thành

vốn góp tại Việt Nam – Hiện trạng và kiến nghị,

von-gp-tai-viet-nam-hien-trang-v-kien-nghi/, truy cập ngày 20/9/2018

https://luattaichinh.wordpress.com/2014/05/22/xu-l-no-xau-bang-bien-php-chuyen-no-thnh-lãi phát sinh.22 Đối với giải pháp bán nợ xấu cho VAMC, nhiều ngân hàng chưa “mặn mà” với giải pháp này23 do nguồn lực tài chính của VAMC khá hạn chế24 hay pháp luật hiện hành chưa có quy định hướng dẫn về việc nộp thuế khi bán tài sản bảo đảm là bất động sản cho khoản

nợ xấu VAMC mua từ tổ chức tín dụng, gây khó khăn cho người mua nợ

do không lấy được tài sản bảo đảm vì thuế chưa đóng.25 Còn giải pháp bán nợ xấu cho DATC thì cũng gặp không ít khó khăn do mô hình mua

nợ hiện nay còn bất cập, DATC mua nợ xấu hoàn toàn bằng tiền mặt nên dẫn đến bất cập DATC không thu lại được tiền ban đầu trả cho người bán, giá vốn xử lý nợ cao hơn (do phải tính cả tiền lãi suất trên số tiền bỏ

ra trả cho người bán); hay áp lực về việc tạo ra lợi nhuận đối với DATC làm cho quá trình lựa chọn phân tích, tính toán phương án trả nợ thương thảo, thỏa thuận với ngân hàng bị kéo dài

Do đó, để giải quyết triệt để các khoản nợ xấu, các ngân hàng thương mại cần đẩy mạnh thực hiện nhiều biện pháp, bao gồm cả việc hoán đổi

nợ xấu thành vốn góp của doanh nghiệp

22

Để quản lý tốt nợ xấu tại các ngân hàng thương mại,

http://tapchitaichinh.vn/kinh-te-vi-mo/de-quan-ly-tot-no-xau-tai-cac-ngan-hang-thuong-mai-113733.html, truy cập ngày 20/9/2018

23

Hoàng Thị Duyên, “Bàn về hiệu quả xử lý nợ xấu”, Tạp chí Tài chính, Kỳ I Số tháng

8/2016, 92336.html, truy cập ngày 20/9/2018

http://tapchitaichinh.vn/kinh-te-vi-mo/ban-ve-hieu-qua-xu-ly-no-xau-ngan-hang-24

Xem: Lê Thị Thùy Vân, “Nỗ lực xử lý nợ xấu trong quá trình tái cơ cấu các tổ chức tín

dụng ở Việt Nam”, Tạp chí Ngân hàng, Số 6 – 3/2018, tr 20

25

Linh Nhật, Sau Nghị quyết 42, đã thu hồi được khoảng 37.000 tỷ đồng nợ xấu,

dong-no-xau/767401.antd, truy cập ngày 20/9/2018

http://anninhthudo.vn/kinh-doanh/sau-nghi-quyet-42-da-thu-hoi-duoc-khoang-37000-ty-1.2 Khái quát về pháp luật điều chỉnh việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp trong quá trình xử lý nợ xấu

1.2.1 Khái niệm pháp luật điều chỉnh việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu

Là cơ sở pháp lý để các chủ thể có liên quan thực hiện hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu và cơ quan nhà nước thực hiện giám sát, quản lý về xử lý nợ xấu trong hệ thống các ngân hàng thương mại, pháp luật điều chỉnh việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu cần được quan tâm nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện

Pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu tạo ra những chuẩn mực xử sự mang tính bắt buộc chung cho các chủ thể có liên quan như các ngân hàng thương mại và các doanh nghiệp mang nợ khi thực hiện hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp Thông thường, pháp luật được xây dựng phải hướng tới và tác động vào các quan hệ xã hội đặc trưng của nội dung pháp luật ấy Dựa vào khái niệm về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại, theo quan niệm chung nhất, pháp luật về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý

nợ xấu của ngân hàng thương mại là tập hợp các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình các ngân hàng thương mại và doanh nghiệp mang nợ thực hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu

Có thể thấy, pháp luật về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp của doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại điều chỉnh các quan hệ

xã hội phát sinh giữa ngân hàng thương mại và doanh nghiệp mắc nợ, giữa cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền đối với ngân hàng thương

mại và giữa cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền đối với doanh nghiệp mắc nợ trong quá trình thực hiện hoán đổi nợ xấu của các ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp mắc nợ Cụ thể, pháp luật về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý

nợ xấu của ngân hàng thương mại đặt ra các nguyên tắc về việc hoán đổi

nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp; quy định về loại nợ xấu của ngân hàng thương mại được phép thực hiện hoán đổi thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp; quy định tổng mức góp vốn, mua cổ phần của một ngân hàng thương mại vào các doanh nghiệp, kể cả các công ty con, công ty liên kết của ngân hàng thương mại đó (không bao gồm mức góp vốn, mua cổ phần của công ty quản lý quỹ là công ty con, công ty liên kết của ngân hàng thương mại, công ty tài chính vào một doanh nghiệp từ các quỹ do công ty đó quản lý); đồng thời quy định các trình tự, thủ tục thực hiện việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp; đặt ra các tiêu chuẩn đánh giá khả năng hồi phục của doanh nghiệp mắc

nợ để các ngân hàng thương mại quyết định thực hiện việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần cũng như thực hiện các biện pháp hỗ trợ đối với doanh nghiệp được hoán đổi nợ xấu; cũng như thiết lập cơ chế giám sát và xử lý vi phạm chặt chẽ từ phía cơ quan nhà nước có thẩm quyền để thúc đẩy hoạt động xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại có hiệu quả Các quy phạm pháp luật điều chỉnh tất cả các mối quan hệ đó tạo thành hệ thống pháp luật về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp của doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại Tuy nhiên, hệ thống pháp luật này cần được sắp xếp một cách rõ ràng, khoa học thành các bộ phận cấu thành để các cá nhân, tổ chức trong xã hội cũng như cơ quan quản lý nhà nước dễ dàng áp dụng trên thực tế

Pháp luật về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý

nợ xấu của ngân hàng thương mại được đảm bảo bằng sức mạnh cưỡng chế của Nhà nước, buộc các chủ thể có liên quan như các ngân hàng thương mại, các doanh nghiệp mắc nợ và cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền phải tuân theo, và có hiệu lực trên phạm vi toàn lãnh thổ Hiện nay, việc xử lý nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại thông qua việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp đã và đang đặt ra yêu cầu phải có một hệ thống quy phạm pháp luật đủ hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý cho các chủ thể có liên quan thực hiện hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần để xử lý nợ xấu của hệ thống các ngân hàng thương mại, cùng với các chế tài xử lý vi phạm đủ mạnh để có thể ngăn chặn và chống lại các hành vi vi phạm pháp luật nhằm đẩy nhanh quá trình xử lý nợ xấu và đảm bảo an toàn cho toàn hệ thống các ngân hàng thương mại Do đó, việc nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu cần phải được thực hiện liên tục, gắn liền với yêu cầu về xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại trên thực tế, phù hợp với tình hình nợ xấu và khả năng xử lý nợ xấu của mỗi ngân hàng thương mại, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay khi tỷ lệ nợ xấu trong hệ thống các ngân hàng thương mại vẫn ở mức cao như hiện nay và không

có biện pháp xử lý nợ xấu nào có thể giải quyết triệt để toàn bộ số nợ xấu trong hệ thống các ngân hàng thương mại

1.2.2 Đặc điểm, vai trò của pháp luật điều chỉnh hoạt động hoán đổi

nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp nhằm

xử lý nợ xấu

Trước hết, về đối tượng điều chỉnh, pháp luật về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh giữa ngân hàng thương mại và

doanh nghiệp mắc nợ trong quá trình thực hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp, giữa cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền đối với ngân hàng thương mại và giữa

cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền đối với doanh nghiệp mắc nợ trong quá trình cơ quan quản lý nhà nước thực hiện việc giám sát, quản

lý, điều tra và xử lý vi phạm đối với hoạt động hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp

Thứ hai, về phạm vi điều chỉnh, pháp luật về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại bao gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh việc thực hiện hoạt động hoán đổi nợ xấu của các ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần cổ phần của doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu Pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần doanh nghiệp nhằm xử lý

nợ xấu được áp dụng với các ngân hàng thương mại có nợ xấu được phép thực hiện hoán đổi thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp, các doanh nghiệp mắc nợ (nợ xấu) đối với ngân hàng thương mại và với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quá trình quản lý, giám sát, điều tra và xử

lý vi phạm pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu Cụ thể, pháp luật về hoán đổi

nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử

lý nợ xấu điều chỉnh việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp (bao gồm cả doanh nghiệp có vốn góp nhà nước hoặc không có vốn góp của nhà nước) thông qua các quy định về các khoản nợ xấu của ngân hàng thương mại được phép thực hiện hoán đổi thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp; các nguyên tắc thực hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp; tổng mức góp vốn, mua cổ phần của một ngân hàng thương mại vào các doanh nghiệp; các trình tự, thủ tục thực hiện

việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp; các tiêu chuẩn đánh giá khả năng hồi phục của doanh nghiệp mắc nợ để các ngân hàng thương mại quyết định thực hiện việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần cũng như thực hiện các biện pháp

hỗ trợ đối với doanh nghiệp được hoán đổi nợ xấu; thẩm quyền giám sát, quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp nhằm thúc đẩy hoạt động xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại đạt hiệu quả và bảo đảm an toàn cho hệ thống các ngân hàng thương mại Như vậy, phạm vi điều chỉnh của pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu rộng hơn so với phạm vi điều chỉnh của pháp luật về hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần của các doanh nghiệp nhà nước khi thực hiện cổ phần hóa, nhưng lại hẹp hơn so với phạm vi điều chỉnh của pháp luật về xử lý

nợ xấu của hệ thống các ngân hàng thương mại nói chung với nhiều biện pháp xử lý nợ xấu khác như bán nợ xấu cho VAMC hoặc DATC hay khởi kiện ra tòa Tuy nhiên, hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp được coi là một biện pháp xử lý nợ hữu hiệu nên pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ cũng là một bộ phận quan trọng trong tổng thể các các quy phạm pháp luật về xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại nói chung

Thứ ba, pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu tập trung vào ba vấn đề trọng tâm là quy định các điều kiện để thực hiện việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp; quy định về trình tự

và thủ tục thực hiện việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp; cũng như quy định về việc thiết lập cơ chế

giám sát và xử lý vi phạm của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với hoạt động hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu

Thứ tư, về kết cấu, pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu bao gồm các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động của các ngân hàng thương mại

và các quy định pháp luật về xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại trong lĩnh vực ngân hàng; các quy định pháp luật trong lĩnh vực doanh nghiệp nói chung và các quy định pháp luật cụ thể về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước nói riêng cùng các văn bản hướng dẫn thi hành; và các quy định pháp luật về trình tự, thủ tục tiến hành hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp trong lĩnh vực chứng khoán Theo đó, các hành vi vi phạm pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu sẽ bao gồm các vi phạm pháp luật dân sự, vi phạm pháp luật hành chính và vi phạm pháp luật hình sự; các chế tài áp dụng đối với hành vi vi phạm pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu cũng sẽ bao gồm chế tài xử lý vi phạm dân sự, chế tài

góp cổ phần giữa ngân hàng thương mại và doanh nghiệp mắc nợ, mà còn hướng đến việc nhanh chóng xử lý các khoản nợ xấu của các ngân hàng thương mại nói riêng, của hệ thống các tổ chức tín dụng nói chung

Pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu là cơ sở pháp lý để thực hiện xử lý

nợ xấu của các ngân hàng thương mại thông qua biện pháp hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp, giữ vai trò quan trọng trong hệ thống quy phạm pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại nói riêng và của hệ thống các tổ chức tín dụng nói chung

Trước hết, xuất phát từ tính chất nguy hiểm của nợ xấu đối với sự

an toàn trong hoạt động của các ngân hàng thương mại và con số nợ xấu hiện nay trong hệ thống các ngân hàng thương mại vẫn ở mức cao, do đó, việc xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại trong thực tế nếu không đạt được hiệu quả như mong đợi thì nợ xấu có thể tác động tiêu cực đến sự

an toàn và hoạt động của hệ thống các ngân hàng thương mại nói riêng và tác động đến toàn bộ nền kinh tế nói chung Pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu trước hết là công cụ quan trọng bậc nhất trong công tác xử lý nợ xấu thông qua biện pháp hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp, tạo lập chuẩn mực chung cho việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp của ngân hàng thương mại với doanh nghiệp mắc nợ, thúc đẩy quá trình xử lý nợ xấu trong hệ thống các ngân hàng thương mại nói riêng, và tăng cường hiệu quả xử lý nợ xấu trong nền kinh tế nói chung

Bên cạnh đó, pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu là cơ sở pháp lý để các ngân hàng thương mại thực hiện hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp để xử lý nợ xấu, có thể bảo đảm an toàn trong hoạt động xử

lý nợ xấu cũng như an toàn trong hoạt động kinh doanh của chính các

ngân hàng thương mại và tạo cơ hội để doanh nghiệp mắc nợ khôi phục hoạt động kinh doanh, thoát khỏi tình trạng mắc nợ xấu, đồng thời có thể huy động nguồn vốn từ chính các ngân hàng thương mại cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp

Thêm nữa, pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu là cơ sở pháp lý quan trọng để cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện quá trình quản lý, giám sát, điều tra và xử lý vi phạm pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu nhằm thúc đẩy hoạt động xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại đạt hiệu quả và bảo đảm an toàn cho hệ thống các ngân hàng thương mại

Ngoài ra, hệ thống các quy định pháp luật hoàn thiện về hoán đổi

nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử

lý nợ xấu chính là điều kiện thuận lợi để hội nhập kinh tế quốc tế, đảm bảo sự minh bạch, an toàn của hệ thống tài chính, tín dụng quốc gia, là cơ

sở tạo lập và gia tăng niềm tin của các nhà đầu tư nước ngoài vào nền kinh tế Việt Nam, góp phần phát triển kinh tế đất nước trong tương lai

1.2.3 Nội dung pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu

Dựa vào đối tượng điều chỉnh và phạm vi điều chỉnh của pháp luật

về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu, có thể xác định pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp bao gồm các quy định pháp luật về các điều kiện thực hiện hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp, trình tự và thủ tục thực hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp, quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc quản lý, giám sát và xử

lý vi phạm pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu

Theo đó, pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu bao gồm các nội dung chính: (i) nhóm các quy định pháp luật về các điều kiện thực hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu; (ii) nhóm các quy định pháp luật về trình tự và thủ tục thực hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp; (iii) nhóm các quy định pháp luật về quản lý nhà nước và xử lý vi phạm pháp luật của các chủ thể có thẩm quyền đối với hoạt động hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp nhằm thúc đẩy hoạt động xử lý

nợ xấu của các ngân hàng thương mại đạt hiệu quả và bảo đảm an toàn trong hoạt động của hệ thống các ngân hàng thương mại

Nội dung của các nhóm quy phạm pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp được khái quát như sau:

Thứ nhất, nhóm các quy phạm pháp luật về các điều kiện thực hiện

hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp thường xác định rõ các khoản nợ xấu của ngân hàng thương mại được phép thực hiện hoán đổi; đồng thời giới hạn mức vốn góp của ngân hàng thương mại trong các doanh nghiệp, trong đó bao gồm cả phần vốn góp được hoán đổi từ các khoản nợ xấu của ngân hàng thương mại vào các doanh nghiệp mắc nợ; đề ra các tiêu chuẩn đánh giá khả năng hồi phục của doanh nghiệp mắc nợ để các ngân hàng thương mại quyết định thực hiện việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần cũng như thực hiện các biện pháp hỗ trợ đối với doanh nghiệp được hoán đổi nợ xấu; và quy định các điều kiện cụ thể áp dụng đối với việc hoán đổi nợ xấu của ngân

hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp trong các lĩnh vực và

áp dụng đối với từng loại hình doanh nghiệp Khi tiến hành xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại thông qua việc thực hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp thì việc xác định rõ khoản nợ nào là nợ xấu và cần thiết xử lý nhanh chóng và hiệu quả, phù hợp với tình hình của các ngân hàng thương mại là cần thiết nhằm đảm bảo việc xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại thực chất

và khả thi Bên cạnh đó, việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp về bản chất chính là việc ngân hàng thương mại góp vốn vào doanh nghiệp hoặc mua lại cổ phần của doanh nghiệp với giá trị tương đương với giá trị của khoản nợ xấu được hoán đổi, do đó, các ngân hàng thương mại phải đảm bảo tuân thủ quy định về mức góp vốn, mua cổ phần vào các doanh nghiệp nhằm đảm bảo an toàn cho hoạt động của các ngân hàng thương mại, hạn chế trường hợp doanh nghiệp lợi dụng việc hoán đổi để kêu gọi đầu tư, tăng vốn sở hữu từ nguồn vốn vay từ các ngân hàng thương mại, đồng thời hạn chế được tình trạng rủi ro cho hệ thống các ngân hàng khi phải thực hiện đầu tư vào các lĩnh vực kinh doanh khác Ngoài ra, pháp luật điều chỉnh hoạt động hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp của doanh nghiệp cũng cần đề ra các tiêu chuẩn đánh giá khả năng hồi phục của doanh nghiệp mắc nợ để các ngân hàng thương mại có cơ sở ra quyết định thực hiện việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần cũng như thực hiện các biện pháp hỗ trợ đối với doanh nghiệp được hoán đổi nợ xấu Điều này là cần thiết để tạo cơ sở tiền đề cho các ngân hàng thương mại xem xét, cân nhắc đưa ra phương án hoán đổi nợ xấu phù hợp với tình hình hoạt động của ngân hàng và tình hình tài chính, triển vọng kinh doanh của doanh nghiệp mắc nợ trong tương lai, cũng như đề ra các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp mắc nợ khôi phục nhằm đảm bảo an toàn cho chính các ngân hàng thương mại, góp phần xử lý nợ xấu an toàn và hiệu quả

Thứ hai, nhóm các quy định pháp luật về trình tự và thủ tục thực

hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp tạo cơ sở pháp lý cho các ngân hàng thương mại và doanh nghiệp mắc nợ thực hiện hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp kể từ khâu lập phương án hoán đổi, quyết định việc hoán đổi, tiến hành thỏa thuận về việc hoán đổi, quyết định mức hoán đổi

và thời điểm hoán đổi, cho đến khi tiến hành việc hoán đổi và thực hiện công tác kế toán sau hoán đổi Các quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp được hiệu quả và phù hợp với quy định pháp luật hiện hành áp dụng đối với doanh nghiệp và các ngân hàng thương mại Về nguyên tắc, việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, tự thỏa thuận giữa ngân hàng thương mại và doanh nghiệp mắc

nợ, tuy nhiên, để đảm bảo an toàn cho hoạt động của các ngân hàng thương mại, bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của các chủ thể có liên quan, quy định về trình tự và thủ tục thực hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp có ý nghĩa quan trọng Bởi lẽ, việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp sẽ làm thay đổi nội dung về vốn góp cổ phần của doanh nghiệp và ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của các cổ đông hiện hữu của doanh nghiệp, do đó, pháp luật cần quy định việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp phải được các cổ đông hiện hữu của doanh nghiệp biết và quyết định Hơn nữa, đối với công ty đại chúng thì việc thay đổi nội dung về vốn góp cổ phần còn cần phải được công bố thông tin kịp thời đến các nhà đầu tư để đảm bảo lợi ích chính đáng của

họ cũng như đảm bảo sự minh bạch an toàn của thị trường chứng khoán Bên cạnh đó, việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp làm thay đổi nguồn vốn kinh doanh của

các ngân hàng thương mại, làm thay đổi mức góp vốn, mua cổ phần của ngân hàng thương mại vào các doanh nghiệp, do đó sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thực hiện hoạt động kinh doanh và mức độ an toàn trong hoạt động của các ngân hàng thương mại Bởi vậy, các quy định pháp luật về trình tự và thủ tục thực hiện hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo an toàn trong hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại

Thứ ba, nhóm các quy định pháp luật về quản lý nhà nước và xử lý

vi phạm pháp luật đối với hoạt động hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp nhằm xử lý nợ xấu đặt ra các quy định về các chủ thể có thẩm quyền quản lý đối với hoạt động hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp, đồng thời quy định quyền hạn và trách nhiệm của mỗi chủ thể quản lý trong việc quản lý, giám sát và xử lý vi phạm pháp luật đối với các hành vi vi phạm pháp luật về hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp Các quy định này

có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy quá trình xử lý nợ xấu trong hệ thống các ngân hàng thương mại, đảm bảo việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp của doanh nghiệp không bị lợi dụng để che đậy nợ xấu hoặc dẫn đến tình trạng sở hữu chéo thông qua các công ty con, công ty liên kết, từ

đó đảm bảo an toàn, ổn định cho hệ thống các ngân hàng thương mại nói riêng, và đảm bảo an toàn, ổn định cho nền kinh tế nói chung

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ HOÁN ĐỔI NỢ XẤU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI THÀNH VỐN GÓP TRONG QUÁ TRÌNH XỬ LÝ NỢ XẤU

2.1 Thực trạng quy định pháp luật điều chỉnh việc hoán đổi nợ xấu của ngân hàng thương mại thành vốn góp trong quá trình xử lý nợ xấu

Ở Việt Nam, việc hoán đổi nợ thành vốn góp được ghi nhận trong các quy định của pháp luật cùng với quá trình cổ phần hoá các doanh nghiệp nhà nước Từ những năm 2000, với mục đích giúp các NHTM nhà nước xử lý nợ xấu và cổ phần hoá các công ty nhà nước yếu kém về tài chính, Nhà nước đã cho phép các doanh nghiệp nhà nước được chuyển nợ thành vốn góp Trải qua nhiều năm, khung pháp lý điều chỉnh về hoán đổi

nợ thành vốn góp ngày càng được hoàn thiện

Hiện nay, việc hoán đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp nhằm

xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại được thực hiện trên cơ sở các quy định pháp luật như sau:

Trước hết, trong lĩnh vực ngân hàng, việc chuyển đổi nợ xấu thành vốn góp doanh nghiệp vẫn chưa có văn bản nào hướng dẫn cụ thể Năm

2016, Ngân hàng Nhà nước có đưa ra một dự thảo thông tư quy định cụ thể việc chuyển đổi nợ xấu thành vốn góp để lấy ý kiến rộng rãi nhưng đến nay vẫn chưa được ban hành Tuy nhiên, Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 và Luật sửa đổi năm 2017 cho phép các ngân hàng thương mại được quyền góp vốn, mua cổ phần doanh nghiệp trong giới hạn nhất định Bên cạnh đó, Đề án Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng gắn với xử

lý nợ xấu giai đoạn 2016-2020 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 1058/QĐ-TTg ngày 19/7/2017 đã xác định các giải pháp

xử lý nợ xấu của tổ chức tín dụng, trong đó bao gồm cả giải pháp chuyển

nợ xấu thành vốn góp đối với các khoản nợ xấu liên quan đến nợ đọng xây dựng cơ bản có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước trung ương, địa

phương và nợ xấu của doanh nghiệp nhà nước, nợ xấu cho vay theo các chương trình dự án, chỉ định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, nợ

được Chính phủ bảo lãnh: “Đối với các khoản nợ xấu của doanh nghiệp nhà nước: Đại diện chủ sở hữu doanh nghiệp nhà nước có trách nhiệm xác định định hướng hoạt động của doanh nghiệp để có biện pháp xử lý phù hợp, trong đó: (i) Xử lý dứt điểm tài sản bảo đảm của khoản nợ (nếu có); (ii) Trường hợp tiếp tục duy trì hoạt động thì cho phép tổ chức tín dụng chuyển nợ thành vốn góp hoặc bổ sung nguồn vốn cho doanh nghiệp

để có nguồn trả nợ tổ chức tín dụng; (iii) Cho phá sản doanh nghiệp để

tổ chức tín dụng thu hồi khoản nợ liên quan.” 26

Như vậy, ngân hàng thương mại được phép chuyển nợ xấu thành vốn góp đối với nợ xấu của doanh nghiệp nhà nước theo Quyết định số 1058/QĐ-TTg để xử lý nợ xấu Khi đó, ngân hàng thương mại phải đảm bảo tuân thủ quy định về giới hạn tỷ lệ góp vốn, mua cổ phần tại Điều

129 Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 Cụ thể, mức góp vốn, mua cổ phần của một ngân hàng thương mại và các công ty con, công ty liên kết của ngân hàng thương mại đó (không bao gồm mức góp vốn, mua cổ phần của công ty quản lý quỹ là công ty con, công ty liên kết của ngân hàng thương mại, công ty tài chính vào một doanh nghiệp từ các quỹ do công

ty đó quản lý27) vào một doanh nghiệp không được vượt quá 11% vốn điều lệ của doanh nghiệp nhận vốn góp.28 Bên cạnh đó, tổng mức góp vốn, mua cổ phần của một ngân hàng thương mại vào các doanh nghiệp, kể

cả các công ty con, công ty liên kết của ngân hàng thương mại đó (không bao gồm mức góp vốn, mua cổ phần của công ty quản lý quỹ là công ty

con, công ty liên kết của ngân hàng thương mại, công ty tài chính vào một doanh nghiệp từ các quỹ do công ty đó quản lý29) không được vượt quá 40% vốn điều lệ và quỹ dự trữ của ngân hàng thương mại.30 Các quy định về giới hạn góp vốn, mua cổ phần của ngân hàng thương mại theo Luật Các tổ chức tín dụng cũng được hướng dẫn cụ thể tại Mục 6 Thông

tư số 36/2014/TT-NHNN ngày 20/11/2014 và các văn bản sửa đổi, bổ sung như Thông tư số 06/2016/TT-NHNN ngày 27/5/2016 và Thông tư

số 19/2017/TT-NHNN ngày 28/12/2017

Thứ hai, pháp luật về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước quy định việc các ngân hàng thương mại với tư cách là chủ nợ của doanh nghiệp nhà nước được phép hoán đổi nợ xấu thành vốn góp cổ phần để xử lý nợ xấu

Cụ thể, lần đầu tiên việc hoán đổi nợ thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp nhà nước được quy định tại Nghị định số 64/2002/NĐ-CP

ban hành ngày 04/7/2002 Theo đó, “doanh nghiệp phải huy động các nguồn để thanh toán các khoản nợ đến hạn trả trước khi thực hiện cổ phần hoá hoặc thoả thuận với các chủ nợ để xử lý hoặc chuyển thành vốn góp cổ phần Việc chuyển nợ thành vốn góp cổ phần được xác định thông qua kết quả đấu giá bán cổ phần hoặc do doanh nghiệp và chủ nợ thoả thuận nhưng không thấp hơn giá bán cổ phần cho các đối tượng khác ngoài doanh nghiệp.” 31 Đối với trường hợp doanh nghiệp có khó khăn về khả năng thanh toán các khoản nợ quá hạn đối với ngân hàng thương mại

thì “doanh nghiệp thoả thuận với Ngân hàng cho vay để được giãn nợ, khoanh nợ, xoá nợ, giảm lãi suất vay hoặc chuyển vốn vay thành vốn góp

cổ phần Các ngân hàng thương mại có trách nhiệm xử lý các khoản nợ đọng theo quy định hiện hành”.32

Bên cạnh đó, Chính phủ tiếp tục ban hành Nghị định số 69/2002/NĐ-CP ngày 12/7/2002 về quản lý và xử lý nợ tồn đọng đối với doanh nghiệp nhà nước Theo đó, khoản 2 Điều 12 Nghị định số

69/2002/NĐ-CP quy định: “Đối với doanh nghiệp đang thực hiện thủ tục

cổ phần hoá, giao, bán thì ngoài biện pháp khoanh nợ, xoá nợ nói trên, doanh nghiệp phối hợp với Ngân hàng chủ nợ và các tổ chức có chức năng mua bán nợ để xử lý phần nợ gốc quá hạn còn lại theo hướng mua hoặc bán lại nợ hoặc chuyển nợ thành vốn góp của Ngân hàng vào doanh nghiệp cổ phần theo quy định của pháp luật về tỷ lệ vốn góp.”

Đến ngày 10/12/2004, Nghị định số 187/2004/NĐ-CP ban hành ngày 16/11/2004 chính thức có hiệu lực thi hành cũng quy định cho phép thực hiện việc hoán đổi nợ thành vốn góp cổ phần của doanh nghiệp nhà

nước đối với chủ nợ (bao gồm các ngân hàng thương mại): “Doanh nghiệp phải huy động các nguồn để thanh toán các khoản nợ đến hạn trả trước khi cổ phần hoá hoặc thoả thuận với các chủ nợ để xử lý hoặc chuyển thành vốn góp cổ phần Việc chuyển nợ thành vốn góp cổ phần được xác định thông qua kết quả đấu giá bán cổ phần hoặc do doanh nghiệp và chủ nợ thoả thuận để xác định giá tham gia đấu giá.” 33

Tiếp theo đó, Nghị định số 109/2007/NĐ-CP ban hành ngày 26/6/2007 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/8/2007, thay thế Nghị định

số 187/2004/NĐ-CP đã sửa đổi việc ghi nhận giá trị chuyển đổi các khoản nợ thành vốn góp cổ phần theo kết quả đấu giá thành công của chủ

nợ: “Doanh nghiệp cổ phần hóa phải huy động các nguồn vốn hợp pháp

để thanh toán các khoản nợ đến hạn phải trả trước khi cổ phần hóa hoặc