Pháp luật tố tụng hành chính với việc bảo đảm quyền con người theo hiến pháp năm 2013

Tính cấp thiết của đề tài Pháp luật tố tụng hành chính hình thành và phát triển ngoài mục đích bảo vệ các trật tự quản lý nhà nước được ghi nhận tại các văn bản luật còn có nhiệm vụ trọn

'vstmmmmm-mmmmmBmKMÊmmmmmmmm i£ỉẹ ị jị&& ịịỳệ

B ộ T ư PHÁP TRƯ Ờ NG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘĨ

ĐẺ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP c o SỎ

QUYÈN CON NGƯỜI THEO HIÉN PHÁP NĂM 2013

DANH MỤC CÁC CHUYÊN ĐÈ TRONG ĐÈ TÀI

1 Lý luận vê quyên con người và bảo đảm quyên con người trong Luật Tô tụng hành chính

2 Quá trình hình thành và phát triển của pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam với việc bảo đảm quyền con người

3 Đánh giá pháp luật tổ tụng hành chính hiện hành về bảo đảm quyền con người

4 Thực tiễn thực hiện pháp luật tố tụng hành chính với việc bảo đảm quyền con người

DANH SÁCH CỘNG TÁC VIÊN THAM GIA ĐÈ TÀI

Chuyên đề tham gia

1 234

MỤC LỤC TỔNG

TrangPHẢN THỬ NHẤT - BÁO CÁO TỒNG HỢP ĐỀ T À I 05PHẦN THỨ HAI - CÁC BÁO CÁO CHUYÊN Đ Ề 120DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KH ẢO 254

PHÀN THỨ NHẤT

BÁO CÁO TỐNG HỢP ĐÊ TÀI

MỎ Đ Ầ U 1

1 Tính cấp thiết của đề t à i 1

2 Tình hình nghiên c ứ u 4

4 Đối tirợìig và phạm vi nghiên cứu đề t à i 12

5 Nội dung nghiên cứu 13

6 Phương pháp nghiên c ứ u 13

7 Địa chi ứng dụng và ý nghĩa của đê tài 14

1 Những vấn đề lý luận về bảo đảm quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chính theo Hiến pháp năm 2 0 1 3 15

1.1 Khái niệm quyền con người, bảo đảm quyền con người trong pháp luật to tụng hành chính theo Hiến pháp năm 2 0 1 3 15

1.2 Vai trò của ph áp luật tố tụng hành chính đoi với việc bảo đảm quyền con người 25

1.3 iVổi dung bảo đảm quyền con người trong pháp lu ật tố tụng hành chính . 7 ” 27

1.4 Các yếu tố chi p h o i hiệu quả việc bảo đảm quyền con ngưòi trong pháp luật tố tụng hành ch ín h 37

1.5 Các yêu cầu Hiến pháp năm 2013 đối với việc bảo đảm quyển con người trong pháp luật tổ tụng hành chính 40

2 Thực trạng pháp luật tố tụng hành chính hiện hành vói việc bảo đảm quyền con nguòi ỏ’ Việt Nam 47

2.1 Thực trạng bảo đảm quyền con người trong qu y định pháp luật tố tụng hành chính * ! 47

2.2 Thực tiên bảo đảm quyên con người trong tô tụng hành ch ín h 69

2.2.1 Những kết quả đạt đ ư ợ c 70

2.2.2 Nhũng tồn tạ i 82

3 Các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con ngưòi trong pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam theo yêu cầu Hiến pháp năm 201395 3.1 Phương hướng của các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo đảm quyển con người trong ph áp luật to tụng hành chỉnh Việt Nam theo Hiến pháp năm 2 0 1 3 7 * ’ 95

3.2 Các giải pháp cụ th ể 97

3.2.1 Hoàn thiện các quy định của pháp luật tô tụng hành chính Việt Nam vê bảo đảm quyên con người trong tô tụng hành chính theo hiên pháp năm 2 0 1 3 .97

3.2.2 Giải pháp vê tô chức thực hiện bảo đảm quyên con người trong tô tụng hành ch ín h 107

CHUYÊN ĐỀ 1 111

LÝ LUẬN VÊ QUYÈN CON NGƯỜI VÀ BẢO ĐẢM QUYÊN CON NGƯỜI TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÀNH C H ÍN H 111

1 MỘT SỘ QƯAN NIỆM, QUAN ĐIỂM LIÊN QUAN ĐÉN QUYỀN CON NGƯỜI VÀ BẢO ĐẢM QUYÈN CON N G Ừ Ò ì 111

1.1 Quan niệm về quyền con n g u ò i 111

MỤC LỤC

1.2 Quan điếm, chính sách CO’ bản của Đảng và nhà nuóc Việt Nam về quyền con n g u ò i 113

ì 2.1 Trong điều kiện x ã hội có phân chia giai cấp, khái niệm quyển con người mang tính giai cấp sâu s ắ c 113 Ị.2.2 Quyền con người thong nhất với quyền dân tộc cơ bản 114 1.2.3 Quyền con người vùa có tính phô biến, vừa có tính đặc thù, ph ụ thuộc vào truyền thong, đặc điếm và trình độ ph át triên kinh tế, văn hóa,

x ã hội của moi quốc g ia 115 1.2.4 Quyền con người thế hiện trong quyền công dân và được pháp luăt bảo h ô 116• •1.2.5 Quyền không tách rời nghĩa v ụ 116 1.2.6 Tất cả các quyển con người cần được tôn trọng và bảo đảm m ột cách bình đăn g 117 1.2.7 M ở rộng đoi thoại và họp tác quốc tế trong lĩnh vực quyền con

n gư ời 118

1.3 Vài nét lịch sử phát triển của vấn đề quyền con ngưòi 119

1.3.1 Vài nét về lịch sử p h á t triên của vấn đề quyền con người trên thế

g iớ i * 119

1.4 Vấn đề bảo đảm thực hiện quyền con người - quyền công dân 129

2 QUYÊN CON NGƯỜI VA BẢO ĐẢM QUYÊN CON NGƯỜI

TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÀNH C H ÍN H 133 2.1 Khái quát chung về quyền con người và bảo đảm quyền con ngưòi . 7 133 2.2 Vai trò của pháp luật tố tụng hành chính trong việc bảo đảm, bảo vệ quyền con n gư òi 135 2.3 Bảo đảm quyền con ngưòi bằng Tòa Án thông trên CO’ sỏ’ pháp luật

TỐ Tung Hành Chính 137 CHUYỂN ĐẺ 2 143 QƯÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA PHÁP LUẬT TỐ

N G Ư Ờ I : 143

1 KHÁI QUÁT C H U N G 143

2 SỤ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIÊN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT TÓ TỤNG HÀNH CHÍNH - c o SỎ PHÁP LÝ CỦA VIỆC BẢO ĐẢM

QÙYÈN CON NGƯỜI, LỌI ÍCH HỌP PHÁP CỦA CÁ NHÂN, TỎ CHỨC THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT x ử HÀNH CHÍNH CỦA TÒA Á N * ! 151 2.1 Giai đoạn trước tháng 7/1996 151 2.2 Giai đoạn từ tháng 7/1996 đến tháng 7/2011 155

2.2.1 H ệ thong các văn bản pháp luật liên quan đến giải quyết các vụ (ỉn lĩành c h ín h 155

2.3 Giai đoạn từ 01/07/2011 đến 01/7/2016 157 2.4 Giai đoạn từ 01/7/2016 đến n a y 167

3 MỘT SÒ KIẾN NGHỊ NHẦM HOÀN THIỆN PHÁP LƯẢT TỐ

TỤNG HÀNH CHÍNH VÀ NÂNG CAO HIỆli QUẢ XÉT x ử HÀNH

CHÍNH CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN NHẢM BẢO ĐẢM QUYÈN CON

N G U Ờ I , Q U Y È N L Ợ I ÍC H H Ọ P PHÁ P C Ủ A C Ô N G D Â N 178

4 KÉT L U Ậ N * 179 CHUYÊN ĐÊ 3 181 ĐẢNH GIÁ PHÁP LUẬT TÓ TỤNG HÀNH CHÍNH HIỆN HÀNH VÈ BẢO ĐẢM QUYÈN CỎN NGƯỎÌ 181 / Các nguyên tắc tố tụng hành chính - Từ góc nhìn đảm bảo quyên con

TH Ụ C TIỄN TH ỤC HIỆN PHÁP LUẬT TỚ TỤNG HÀNH CHÍNH VÓÌ VIỆC BẢO ĐẢM QUYÊN CON N G Ư Ờ I 212

1 KHÁI QUÁT QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ T H ự C HIỆN PHÁP LUẬT VÈ TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH VIỆT N A M 212 1.1 Giai đoạn trước khi thành lập hệ thống Tòa hành chính và Pháp lệnh thủ tục giải quyêt các vụ án hành chính có hiệu lực pháp lu ật 212 1.2 Giai đoạn sau khi thành lập hệ thống Tòa hành chính và Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính có hiệu lực pháp luật đến nay213 1.3 Yêu cầu đổi mói trong chính sách hội nhập về pháp luật tố tụng hành chính đảm bảo quyền con ngưòi, quyền, lợi ích họp pháp của công dân 215

2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÈ BAO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỂN, LỢI ÍCH CỦA CÔNG DÂN, TỎ CHỨC THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT X Ử HÀNH CHÍNH CỦA TOÀ ÁN THEO PHÁP LUẬT

T ỏ TỤNG HÀNH C H Í N H 219

3 T H ự C TRẠNG GIẢI QUYÉT CÁC KHIÉU KIỆN HÀNH CHÍNH BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN, LỌI Í c h CỦA CÔNG DÂN THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH

222

4 LUẬT TÓ TỤNG HÀNH CHÍNH 2015 VÀ CÁC NỘI DUNG MANG

GIÁ TRỊ BẢO Đ Ả M QUYỀN CON NGƯỜI, QƯYỀN, LỌI ÍCH HỌP

PHÁP CỦA CÔNG DÂN ! 226 4.1 Một số điểm mói so vói các quy định truóc đâỵ trong luật TTHC

2015 Hên quan đến bảo đảm quyền con ngtròi, quyền lọi ích họp pháp của công d â n 226 4.2 Một số nội dung cụ the có ý nghĩa bảo đảm quyền con nguòi, quyền lọi ích họp pháp của công dân trong LTTHC 2 0 1 5 232

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM K H Ả O 244

M Ỏ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Pháp luật tố tụng hành chính hình thành và phát triển ngoài mục đích bảo vệ các trật tự quản lý nhà nước được ghi nhận tại các văn bản luật còn có nhiệm vụ trọng đại đó là bảo đảm quyền con người, bảo vệ quyền công dân và bảo vệ công lý Ở bất kỳ một quốc gia nào, dù thiết chế thực hiện quyền lực nhà nước theo nguyên tắc nào chăng nữa thì pháp luật luôn hướng tới mục đích bảo đảm quyền con người, quyền công dân trên lãnh thổ quốc gia ấy Đây chính là nguyên tắc chung để xây dựng luật và thực hiện pháp luật của tất các quốc gia

Tư tưởng này cũng thể hiện rõ nét tại các văn kiện quốc tế Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người của Đại Hội đồng Liên hợp quốc ngày 19/12/1948 đã

lý quốc gia có thẩm quyền chống lại nhũng hành vi vi phạm các quyền căn bản

mà Hiến pháp và luật pháp đã thừa nhận"]. Việt Nam là một trong những quốc gia thành viên của các công ước quốc tế về quyền con người đồng thời là nhà nước của dân, do dân và vì nhân dân, nên bảo đảm quyền con người trở thành nhiệm vụ chính trị là nhiệm vụ pháp lý quan trọng của nhà nước Đặc biệt trong

xu thế hội nhập quốc tế, nghĩa vụ bảo đảm, bảo vệ quyền con người không chỉ

là nghĩa vụ của nhà nước đối với dân mà còn là nghĩa vụ của quốc gia trước cộng đồng quốc tế Bảo vệ con người chỉ được thực hiện khi việc bảo đảm quyền con người được ghi nhận trong pháp luật, pháp luật tổ tụng nói chung và pháp luật tố tụng hành chính nói riêng

Nhà nước pháp quyền là nhà nước mà trong đó mọi hoạt động của nhà nước phải hướng tới việc bảo đảm quyền con người, quyền con người phải được ghi nhận bảo đảm, bảo vệ và được thực thi đầy đủ trong đời sống xã hội Tư tưởng bảo đảm tối đa quyền con người được thể hiện rõ trong các định hướng của Đảng cộng sản Việt Nam, cải cách hệ thống cơ quan tư pháp như: Nghị quyết 08-NỌ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị “v ề nhiệm vụ trọng tâm trong

1 Viện thồng tin khoa học xã hội (1998), Ọưyền con người, Các văn kiện quan trọng, Hà nội - tr 148

công tác Tư pháp trong thời gian tới”, Nghị quyết 59 NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị “về Chiến lược cải cách Tư pháp đến năm 2020” đều hướng tới nội dung xây dựng và thi hành pháp luật với việc bảo đảm quyên con người Pháp luật tố tụng hành chính cũng không nằm ngoài bối cảnh đó.

Đặc biệt, năm 2013 Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam đã thông qua và ban hành Hiến pháp năm 2013 ở đó quyền con người được đề cao, được thừa hưởng một cách tự nhiên và nhà nước có trách nhiệm bảo đảm những quyền đó được thực hiện một cách tốt nhất Hiến pháp năm 2013 khẳng định, “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dâu về chính trị, dãn sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật Quyền con người, quyền công dân chỉ cỏ thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng,

an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đỏng” (Điều 14). Bên cạnh đó, Hiến pháp còn khẳng định Tòa án nhân dân (TAND) là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp; có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế dộ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân (Điều 102) Việc Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền con người, quyền công dân cũng như việc bảo đảm quyền con người quyền công dân là nền tảng quan trọng để chúng ta cụ thể hóa

ở lất cả các văn bản luật Tuy nhiên, “trong cơ chế thỉ hành pháp luật hiện nay, nhiều quyền hiến định trong Hiến pháp có thể sẽ chỉ là “quyền hình thứ c” nếu không được thê chế hoả trong các luật cụ thể vấn đề này đặt ra trách nhiệm đổi với cơ quan nhà nước, từ việc phổ biến, tuyên truyền các nội dung mới của Hiến pháp đến việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và thủ tục hành chỉnh, tổ chức bộ máy đê bảo đảm thực t h r {2).

(2) Hà An, Hoàn thiện cơ chế tố tụng hình s ự bảo đảm thực hiện quyền con người, quyền cơ bản cùa công dân

theo quy đinh cùa Hiển p h á p , nguồn: http://www.daibieunhandan.vn/ONA BDT/NewsPrint.aspx? ne\vs[d=3 11282, truy cập ngày 12/10/2015.

Pháp luật tố tụng hành chính là kênh quan trọng để cụ thể hóa quyền con người

và bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong quản lý hành chính nhà nước

Ngày 01 tháng 7 năm 1996 Tòa án nhân dân chính thức được giao nhiệm

vụ giải quyết tranh chấp hành chính bàng vụ án hành chính theo pháp luật Tố tụng Hành chính Thời điểm năm 1996 Pháp lệnh về Thủ tục giải quyết các vụ

án hành chính ra đời đánh dấu sự hình thành đầu tiên của pháp luật tố tụng hành chính Sự kiện này cũng đánh dấu định hướng đầu tiên của Đảng và Nhà nước Việt Nam về bảo đảm quyền con người bằng pháp luật Tổ tụng hành chính; trên

cơ sở các quy định của pháp lệnh về Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính được quy định hướng tới bảo đảm quyền con người và việc thực hiện pháp luật

tố tụng hành chính nhằm bảo đảm và bảo vệ quyền con người Điều này cho thấy nhàm bảo đảm quyền con người triệt để ở mọi góc độ Nhà nước đã xây dựng và ban hành pháp luật tố tụng hành chính hướng tới bảo đảm bảo vệ quyền con người trong quản lý hành chính nhà nước

Cho đến hiện nayrpháp luật tố tụng hành chính đã có những phát triển nhất dịnh, các quy định của pháp luật tố tụng hành chính ngày càng hướng tới việc bảo đảm quyền con người triệt để hơn; tuy nhiên những mâu thuẫn, không thổng nhất và những tồn tại của việc thực hiện pháp luật tố tụng hành chính vẫn ảnh hưởng đến mục tiêu bảo đảm và bảo vệ quyền con người Các quy định của pháp luật tố tụng hành chính về điều kiện khởi kiện vụ án hành chính, về thẩm quyền xét xử hành chính của Tòa án, về quyền và nghĩa vụ tố tụng của đương

sự, về quyền yêu cầu bồi thường, về các trường hợp trả lại đơn khởi kiện, về đối tượng khởi kiện, về nguyên tắc tố tụng và trình tự tố tụng cần phải được hoàn thiện theo hướng bảo đảm quyền con người nhằm đáp ứng yêu cầu của Hiến pháp năm 2013 Đặc biệt hơn công tác xét xử vụ án hành chính trên cơ sở pháp luật tố tụng hành chính cũng chưa đặt nhiệm vụ bảo đảm bảo vệ quyền con n&ười lên hàng đầu trong giai đoạn hiện nay Thực trạng kết quả các vụ án hành chính gây mất niềm tin với dân chúng trước cơ quan công quyền vẫn còn; điều đó

đã phá vỡ mục đích bảo vệ con người trong hoạt động xây dựng và thực hiện pháp luật tố hành chính Việt Nam.

Báo đảm quyền con người phải được xác định là nhiệm vụ trọng tâm của Nhà nước Bởi vậy pháp luật nói chung và pháp luật tổ tụng hành chính nói riêng phải ngày càng hoàn thiện theo hướng bảo đảm quyền con người triệt đế Trên

cơ sở pháp luật tố tụng hành chính, công tác xét xử vụ án hành chính phải đặt nhiệm vụ hàng đầu là bảo vệ quyền con người trong thực tiễn quản lý hành chính nhà nước

Bởi vậy, trên cơ sở quan điểm của Đảng về mục tiêu và động lực của chiến lược xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và thực trạng bảo vệ quyền con người, chúng tôi nhận thấy, việc nghiên cứu cơ sở lý luận về bảo đảm quyền con người bởi pháp luật tố tụng hành chính cũng như luận giải những tồn tại ảnh hưởng đến việc bảo đảm quyền con người của pháp luật tố tụng hành chính, từ đó đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người của pháp luật tố tụng hành chính là hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay, đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền con người theo Hiến pháp năm 2013 Đó cũng chính là lý dơ chúng tôi chọn đề tài: Pháp luật tơ tụng hành chỉnh với việc bảo

học cấp cơ sở

Quyền con người là giá trị cao quý của xã hội; bảo đảm và thúc đẩy quyền con người phát triển là mục tiêu và là động lực của bất kỳ quốc gia nào Bởi vậy việc bảo đảm và thúc đẩy phát triển quyền con người được nhiều ngành khoa học khác nhau quan tâm nghiên cứu Khoa học pháp lý cũng xác định quyền con người, bảo đảm bảo vệ quyền con người là vấn đề cần thiết được quan tâm

và đề cập Mỗi ngành khoa học pháp lý đề cập đến quyền con người, bảo đảm quyền con người ở các góc độ khác nhau Tuy nhiên mục đích cuối cùng là quyền con người phải được ghi nhận bảo đảm và bảo vệ hiệu quả nhất Ở Việt Nam bản Hiến pháp năm 2013 ra đời, đánh dấu một mốc mới về việc khẳng định tư tưởng bảo đảm quyền con người, quyền công dân theo phương thức

mới; hướng mục đích thúc đây và phát triên quyên con người theo cách tiêp cận mới Bởi vậy, trong việc phân tích tình hình hình nghiên cứu về quyền con người, pháp luật, pháp luật tố tụng, pháp luật tố tụng hành chính với việc bảo đảm quyền con người chúng tôi xin được xác định Hiến pháp năm 2013 là ranh giới trong việc bàn luận về tình hình hình nghiên cứu của ngành khoa học pháp

lý liên quan đến đề tài

a Tinh hình nghiên cứu trước Hiến pháp năm 2013

Trước Hiển pháp năm 2013, nghiên cứu quyền con người và bảo đảm quyền con người bởi chế định pháp luật, bởi cơ chế thực hiện pháp luật đã là chủ đề được nhiều nhà khoa học quan tâm Tất cả các nhà khoa học đều mong muốn việc nghiên cứu là những đóng góp nhất định cho mục tiêu thúc đẩy phát triển

và bảo vệ tối đa quyền con người tại Việt Nam và trên thế giới Đặc biệt các nhà khoa học pháp lý đặt việc nghiên cứu quyền con người, bảo đảm quyền con người trong tương quan với các chế định pháp luật và cơ chế thực hiện pháp luật nhàm khẳng định quyền con người được bảo đảm bằng những chế định pháp lý vững chắc trên cơ sở đó hiện thực quyền con người trên thực tế cũng như bảo vệ quyền con ngưừi triệt để trước bất kỳ một sự xâm hại nào Bởi mục tiêu cao cả này nên việc nghiên cứu các đề tài khoa học pháp lý liên quan đến bảo vệ, bảo đảm quyền con người hết sức phong phủ

- Năm 1997, Tiến sĩ Đinh Ngọc Hiện đã bảo vệ thành công đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ: “Vai trò của Tòa án nhân dân trong việc bảo đảm quyền nhân thân của con người theo quy định của Bộ luật hình sự” Đây là đề tài tương đổi hẹp, tác giả đặt việc nghiên cứu quyền con người trong phạm vi quyền nhân thân được bảo đảm và bảo vệ bởi Bộ Luật hình sự Đề tài gợi mở việc ghi nhận quyền nhân thân tại pháp luật hình sự, phân tích sắc bén việc bảo

vệ và bảo đảm quyền nhân thân bởi Bộ luật Hình sự và việc thực hiện pháp luật hình sự Đe tài thực sự là một ý tưởng về sự tương quan giữa quyền con người với bảo đảm quyền con người bằng pháp luật và hiện thực hóa quyền con người trên cơ sở triển khai các quy định pháp luật hình sự trong thực tiễn

- Cuôn “Quyên con người - Tiêp cận đa ngành và liên ngành luật học” của Viện khoa học xã hội năm 2010 đề cập đến việc bảo vệ quyền con người trong các ngành luật khác nhau Ở tác phẩm này quyền con người được nghiên cứu ở góc độ được ghi nhận bởi nhiều ngành luật trong đó có Luật Tố tụng hành chính Tác phấm gợi mở cho tác giả đề tài một bình diện khái quát về việc bảo đảm quyền con người bởi các chế định pháp luật và hiệu quả của việc bảo đảm quyền con người bởi các chế định đó.

- Ngày 26, 27/11/2010 Hội thảo cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người trong khuôn khổ dự án: Diễn đàn giáo dục về quyền con người ở bậc đại học và sau đại học thuộc chương trình Quản trị công và cải cách hành chính theo Hiệp Định tài trợ giữa Chính phủ Đan Mạch và Chính phủ Việt Nam do Viện khoa học xã hội Việt Nam tổ chức Tại hội thảo nhiều bài viết đề cập đến việc bảo đảm và bảo vệ quyền con người ở mọi góc cạnh, theo mọi sắc thái Trong đó, bài báo cáo “ Bảo vệ quyền con người bằng Tòa án” của ThS Đinh Thế Hung gợi mở cách tiếp cận việc bảo đảm bảo vệ quyền con người bằng một

tổ chức Bộ máy nhà nước là Tòa án - cơ quan thực thi pháp luật tố tụng để xét

xử các tranh chấp và định tội Đây dược xem là hướng tiếp cận việc bảo dảm quyền con người bằng một cơ chế tư pháp, theo xu hướng bảo vệ triệt để quyền con người

- Bài viết: “ Thực hiện chế độ hai cấp xét xử - cơ chế bảo vệ quyền con người trong tố tụng dân sự” của TS Nguyễn Quang Hiển, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 169 tháng 4 năm 2010 Tác giả đã chỉ ra những hạn chế của pháp luật, nhìn nhận sự chưa đúng đắn của chủ thể pháp luật, về bản án sơ thẩm dẫn đến việc xét xử phải xử nhiều lần, khiến cho việc bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng dân sự chưa bảo đảm, chưa đáp ứng nhu cầu hội nhập Bài viết

đã gợi mở cho chúng tôi các tiếp cận việc bảo đảm quyền con người bởi pháp luật tổ tụng dân sự ở các cấp xét xử

Bên cạnh đó, tình hình nghiên cứu riêng về quyền con người cũng như nghiên cứu riêng về pháp luật tố tụng hành chính có rất nhiều đề tài khoa học đã bàn luận và phân tích Từ những đề tài luận văn, luận án tiến sỳ, đề tài nghiên

cứu khoa học cấp cơ sở, cấp bộ đến những bài viết đăng tải trên các tạp chí khoa học trong nước và ngoài nước Trong phạm vi đề tài này chúng tôi không liệt kê cụ thể bởi các công trình đó nghiên cứu độc lập về quyền con người, về pháp luật tổ tụng hành chính Việt nam và trên thể giới Quá trình làm đề tài chắc chắn chúng tôi sẽ tham khảo để có cơ sở đánh giá việc bảo đảm quyền con người của pháp luật tổ tụng hành chính.

Chúng tôi chỉ trình bày về tình hình nghiên khoa học ở các công trình có liên quan đến bảo đảm và bảo vệ quyền con người trong pháp luật và đặc biệt là việc bảo đảm quyền con người trong pháp luật Tố tụng

Rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về pháp luật tố tụng hành chính, dù chưa xác định trọng tâm vấn đề Pháp luật tố tụng hành chính với việc bảo đảm quyền con người nhưng những công trình khoa học này ít nhiều có mối quan hệ với đề tài mà chúng tôi sẽ nghiên cứu

- Năm 2002, Công trình khoa học cấp Bộ: “ Cơ sở lý luận và thực tiễn

nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp về quyền sử dụng đất tại Tòa án nhân dân”( m ã 2001-38-036) của TANDTC năm 2002 do Phó Viện trưởng Viện khoa học xét xử Nguyễn Văn Luận làm chủ nhiệm đề tài Công trình không trực tiếp bàn luận đến pháp luật tố tụng hành chính nhưng gợi mở về thể chể và tổ chức Tòa án để bảo đảm công dân có thể bảo vệ quyền công dân mỗi khi bị công quyền xâm hại Tiếp theo là đề tài khoa học cấp cơ sở: “Tăng thẩm quyền giải quyết các vụ án hành chính - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” năm 2001

do ThS Nguyễn Thị Thanh Thủy - Viện khoa học xét xử TATC làm chủ nhiệm

đề tài Đe tài tập trung phân tích những cơ sở lý luận cũng như những cơ sở thực tiễn để tăng thẩm quyền loại việc xét xử hành chính cho Tòa án, hướng tới việc sửa đổi Pháp lệnh Thủ tục Giải quyết các vụ án hành chính sửa đổi 1998 Những cơ sở lý luận và thực tiễn được đề tài phân tích nhằm thiết lập các quy định về thẩm quyền cho Tòa án khi xét xử vụ án hành chính, từ những quy định pháp luật tổ tụng hành chính về thẩm quyền loại việc, thẩm quyền lãnh thổ cũng như quy định về quyền hạn của các Hội đồng xét xử vụ án hành chính Đây

chính là mảng pháp luật tô tụng hành chính bảo đảm trực tiêp việc thực thi quyền khiếu kiện của cá nhân, tổ chức trong quản lý hành chính nhà nước

- Một trong những đề tài khoa học đề cập đến pháp luật tố tụng và khẳng định vai trò của pháp luật tố tụng hành chính trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân là đề tài khoa học cấp trường của tác giả ThS Nguyễn Hoàng Anh: “Mối quan hệ giữa khiếu nại và khởi kiện hành chính” năm 2006

Đe tài chú trọng đến mối quan hệ qua lại giữa khiếu nại và khởi kiện tại thời điếm Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính Trên cơ sở phân tích mối quan hệ giữa khiếu nại và khởi kiện tác giả bàn luận về vị trí của pháp luật khiếu nại và pháp luật tố tụng trong việc bảo đảm thực hiện quyền khiếu kiện của công dân Đặc biệt tác giả nhấn mạnh phân tích những quy định pháp luật tố tụng hiện hành có nguy cơ cản trở việc thực hiện quyền khiếu kiện của công dân trong mối quan hệ với pháp luật Khiếu nại Đề tài gợi mở việc phân tích việc bảo đảm quyền con người theo pháp luật tố tụng hành chính cả về lý luận

và thực tiễn

Bên cạnh đề tài khoa học, nhiều luận án tiến sỹ về pháp luật tố tụng hành chính cùng đả được bảo vệ thành công và đạt kết quả khá tốt Hầu hết các công trình khoa này đều bước đầu chạm đến việc bảo đảm và bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong thực tiễn quản lý hành chính nhà nước Cụ thế là luận án tiến sỹ luật học của tác giả Nguyễn Thanh Bình, năm 2001 : “Thẩm quyền của tòa án nhân dân trong giải quyết khiếu kiện hành chính” Luận án phân tích thực trạng thẩm quyền của tòa án trong việc xét xử vụ án hành chính

để chỉ ra những tồn tại của pháp luật tổ tụng hành chính về thẩm quyền Đây cũng chính là nguyên nhân cản trở việc thực hiện quyền khiếu kiện của công dân, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người,

- Năm 2006, Tác giả Hoàng Quốc Hồng cũng bảo vệ thành công luận án: “ Đổi mói tổ chức và hoạt động của tòa hành chính đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay” Luận án đã phân tích thực trạng pháp luật Tố tụng hành chính về tổ chức và hoạt động của Tòa hành chính ở thời điếm Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính sửa đối năm 2006

Luận án đã đưa ra hệ thông giải pháp đê sửa đôi pháp luật Tô tụng hành chính quy định về tố chức, quy định về nhiệm vụ quyền hạn của Tòa hành chính nhằm xét xử hiệu quả các tranh chấp hành chính tại tòa án nhân dân Luận án gợi mở việc bảo đảm quyền con người quyền công dân trong quản lý hành chính nhà nước bởi tô chức tài phán hành chính Việt Nam.

- Năm 2011, Luận án: “ Tòa hành chính trong nhà nước Pháp quyền Xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân vì dân” của tác giả Trần Thị Kim Liễu cũng phân tích khá đầy đủ cơ sở luận và cơ sở thực tiễn trong việc xây dựng và hoàn thiện Tòa hành chính nhằm bảo đảm hệ thống tổ chúc Tòa án trong việc bảo vệ và bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân

- Năm 2014, Luận án : “ Xác định thẩm quyền giải quyết khiếu kiện hành chính” của Tác giả Nguyễn Mạnh Hùng - Đại học Luật Hà nội tiếp tục phân tích cả về lý luận cũng như thực tiễn trong việc xác định thẩm quyền giải quyết khiếu kiện hành chính giữa Tòa án với các cơ quan nhà nước Luận án xác định việc xác định rõ ràng thẩm quyền giải quyết khiếu kiện hành chính sẽ bảo đảm tốt nhất quyền công dân: quyền khiếu kiện hành chính

b Tinh hình nghiên cửu từ Hiến pháp năm 2013 đến nay

Hiến pháp năm 2013 đã được Quốc Hội khóa VIII, kỳ họp thứ 6 thông qua ngày 28/11/2013 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2014 Một trong những nội dung quan trọng của hiến pháp này là chế định về quyền con người, quyền và nghĩa

vụ cơ bản của công dân Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được đề cao, đưa lên vị trí trang trọng trong Hiến pháp năm 2013, thể hiện nhận thức mới đầy đủ, sâu sắc hơn trong việc thể chế hóa quan điểm của Đảng

và Nhà nước về đề cao nhân tố con người, coi con người là chủ thể, nguồn lực chủ yếu và là mục tiêu của sự phát triển Việc quy định quyền con người trong Hiến pháp là rất quan trọng vì đây là cơ sở pháp lý cao nhất để mọi người và mỗi công dân được hưởng thụ và thực hiện cũng như bảo vệ quyền con người

và quyền công dân của mình Tuy nhiên vấn đề quan trọng hơn đó là các quyền

đó phải được thực thi trong thực tế Trong cơ chế thực hành pháp luật hiện nay, nhiều quyền hiến định trong Hiến pháp năm 2013 có thể sẽ vẫn là quyền hình

thức nếu không được cụ thế hóa, chi tiết hóa trong các luật Bởi vậy, nhiều nhà khoa học pháp lý đã đặc biệt quan tâm nghiên cứu việc ghi nhận cũng như bảo đảm quyền con người theo Hiển pháp năm 2013.

- GS.TS Nguyễn Đăng Dung và Vũ Công Giao - Đại học Quốc gia Hà Nội

đã có bài viết: “Cách tiếp cận quy định về nhân quyền trong Hiến pháp mới của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” Các tác giả đã chỉ ra cách tiếp cận hoàn toàn mới và hiện đại về quyền con người, đó là sự tách bạch quyền con người và quyền công dân; đó là Nhà nước thay bằng quy định, trao quyền công dân bằng việc coi quyền con người là quyền tự nhiên vốn có của con người; đó

là quyền con người phải được tôn trong, bảo đảm và bảo vệ Bài viết gợi m ở một cách tiếp cận mới về quyền con người tại Hiến pháp sẽ là nền tảng để pháp luật tố tụng hành chính cụ thể quyền con người dưới góc độ quản lý hành chính nhà nước.3

- TS Nguyễn Tiến Son ,Viện trưởng viện khoa học kiểm sát, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, tác giả của bài viết: “Quyền con người, quyền và nghĩa vụ

cơ bản của công dân theo hiến pháp năm 2013 và cơ chế thực hiện thông qua các quy định về tố tụng.”Bài viết khẳng định việc cụ thể hóa việc bảo đảm và bảo vệ quyền con người bởi cơ chế tổ tụng là cần thiết và hết sức hiệu quả Đây chính là ý tưởng gợi mở cho tác giả thực hiện đề tài ở góc độ bảo vệ và bảo đảm quyền con người bởi pháp luật Tố tụng hành chính.4

đăng trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật năm 2013 Bài viết đề cập đến một số vẩn đề lý luận về quyền con người trong TTDS Tuy nhiên, tác giả mới chỉ gợi

mở những vấn đề nhằm bảo đảm quyền con người trong TTDS mà chưa có những phân tích, đánh giá cụ thể về những vấn đề mới đặt ra trong quy định của Hiến pháp năm 2013 đối với việc bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong TTDS Bài viết nhìn nhận dưới góc độ tố tụng dân sự là gợi mở

Bộ Tư pháp, Viện khoa học pháp lý - Quyền con người trong Hiến pháp năm 2013, quan điểm mới, cách tiếp cận mới, quy định mới,Nxb Chính trị Quốc gia,Năm 2014, tr 46

4 Bộ Tư pháp, Viện khoa học pháp lý - Ọuyền con người trong Hiến pháp năm 2013, quan điềm mới, cách tiếp cận mới, quy định mới,Nxb Chính trị Quốc gia,Năm 2014, tr 203

nhât định cho tác giả thực hiện đê tài.

- Cuốn sách “Bình luận khoa học Hiến Pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013” của Viện chính sách công và pháp luật năm 2014; Cuốn “Thực hiện các quyền hiến định trong Hiến Pháp năm 2013" của Khoa Luật - Đại học Quốc Gia Hà Nội năm 2015; Cuốn “Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp Việt Nam ” của Văn phòng thường trực về nhân quyền và Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh phối họp thực hiện năm 2015 Các cuốn sách này đều phân tích những quy định mới của Hiến pháp năm 2013 về quyền con người, quyền cơ bản của công dân; luận giải các yêu cầu để các quyền con người, quyền cơ bản của công dân được thực hiện trên thực tế Đây chính là nền tảng để chúng tôi tiếp cận đề tài pháp luật tố tụng hành chính với việc bảo đảm quyền con người theo Hiến pháp năm 2013.Nhìn chung nhiều công trình nghiên cứu nghiên cứu về quyền con người trong mối tương quan với pháp luật tố tụng; tuy nhiên chúng tôi muốn nghiên cứu sâu về việc cụ thể hóa, bảo đảm, bảo vệ quyền con người bởi pháp luật tố tụng hành chính Đây là mảng đề tài rất hẹp và đặc biệt, bởi quyền con người trong phạm vi đề tài này là quyền con người trong quản lý hành chính nhà nước

và việc bảo đảm bảo vệ quyền con người trong đề tài này đặt trong mối quan hệ với nhà nước, cơ quan công quyền, phát sinh trong quản lý hành chính nhà nước Việc nghiên cứu đề tài cũng nhằm khẳng định pháp luật tố tụng hành chính cùng hướng tới mục đích bảo vệ, duy trì trật tự quản lý nhà nước bên cạnh việc bảo đảm và bảo vệ quyền con người, quyền công dân trước nhà nước

3 Mục đích nghiên cứu

- Làm rõ những vấn đề lý luận về quyền con người, bảo đảm quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chính như: khái niệm, nội dung pháp luật tố tụng hành chính với việc bảo đảm quyền con người; các yếu tổ chi phối việc bảo đảm quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chính theo tinh thần bảo đảm quyền con người của Hiển pháp năm 2013;

- Xác định những vân đê mới vê bảo đảm quyên con người theo Hiên pháp năm 2013 chi phối việc bảo đảm quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chính;

- Đánh giá thực trạng pháp luật tố tụng hành chính với việc bảo đảm quyền con người cũng như thực tiễn thực hiện pháp luật tố tụng hành chính với việc bảo đảm quyền con người theo Hiến pháp năm 2013;

- Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chính theo Hiến pháp năm 2013

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận về cơ chế bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong tố tụng hành chính; thực trạng pháp luật tố tụng hành chính và thực tiễn thực hiện với việc bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong tổ tụng hành chính trong những năm gần đây

Đảm bảo quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong tố tụng hành chính là vấn đề lớn, được hiểu trên nhiều phương diện khác nhau và có nhiều nội dung khác nhau cả về lý luận và thực tiễn Do đó, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu những vấn đề sau:

- Chỉ nghiên cứu việc bảo đảm đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong tổ tụng hành chính ở cấp độ quốc gia, không nghiên cứu việc bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong tố tụng hành chính

ở cấp độ quốc tế và khu vực

- Tập trung nghiên cứu về bảo đảm quyền con người, quyền công dân của đương sự trong thủ tục giải quyết vụ án hành chính ; trong chế định về điều kiện kh ỏi kiện vụ án hành chính; chế định quyền và nghĩa vụ pháp lý của đuơng sụ'

- Tập trung nghiên cứu về thực tiễn thực hiện pháp luật tố tụng hành chính với việc bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân

- Nghiên cứu các quy định của pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam về bảo đảm quyền con người, quyên cơ bản của công dân cũng như thực tiễn thực

hiện pháp luật tô tụng hành chính vê bảo đảm quyên con người, quyên cơ bản của công dân tại các Tòa án Việt Nam trong những năm gần đây.

5 Nội dung nghiên cứu

Phần 1: N hững vấn đề lý luận cư bủn về bảo đảm quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chính theo Hiến pháp năm 2013

- Khái niệm quyền con người, bảo đảm quyền con người trong pháp luật

- Phương hướng của các giải pháp nâng cao hiệu quả cơ chế bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong pháp luật tố tụng hành chính Việt nam theo Hiến pháp năm 2013

- Các giải pháp cụ thể

6 Phương pháp nghiên cứu

Đe tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau đây:

- Phương pháp luận: Đe tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận

của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; đường lối, chủ trương chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về hoạt động tư pháp.

- Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng đế thực hiện đề tài là phương pháp mô tả, phân tích, tổng hợp, so sánh, thống kê, lịch sử, tư duy logic, khảo sát thực t ế v.v

Các phương pháp trên được áp dụng linh hoạt tuỳ vào từng nội dung và những yêu cầu của đề tài nhằm xác định hiệu quả của bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong hoạt động tố tụng hành chính

7 Địa chi ứng dụng và ý nghĩa của đề tài

Kết quả của việc nghiên cứu đề tài có giá trị sau:

- Kết quả nghiên cứu phục vụ trực tiếp cho việc hiện thực hoá Hiến pháp năm 2013 về bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong pháp luật tố tụng hành chính;

- Góp phần làm rõ các vấn đề lý luận về cơ chế bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong tố tụng hành chính, đóng góp các giải pháp nâng cao hiệu quả của cơ chế bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam theo Hiến pháp năm 2013

- Bổ sung nguồn tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và giảng dạy sau đại học chuyên ngành Luật Hiến pháp và luật Hành chính

BÁO CÁO TỎNG THUẬT KÉT QUẢ THỤC HIỆN ĐÈ TÀI

PHÁP LUẬT TÓ TỤNG HÀNH CHÍNH VỚI VIỆC BẢO ĐẢM QƯYÈN

CON NGƯỜI THEO HIÉN PHÁP NĂM 2013

1 Những vấn đề lý luận về bảo đảm quyền con nguòi trong pháp luật tố tụng hành chính theo Hiến pháp năm 2013

1.1 Khái niệm quyền con người, bảo đảm quyền con người trong pháp luật

tố tụng hành chính theo Hiến pháp năm 2013

1.1.1 Khái niệm quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chính

Quyền con người là một nội dung, một phạm trù chính trị pháp lý vô cùng quan trọng, được nhiều ngành khoa học xã hội - nhân văn nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau và được xem như là một đối tượng nghiên círu cơ bản, quan trọng nhất Có thể nói, đây là một vấn đề phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực như chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội, đạo đức liên quan đến cả quá trình tổ chức thực thi quyền lực nhà nước cũng như các thiết chế xã hội khác

Một định nghĩa rất phổ biến thường được trích dẫn bởi các học giả theo học thuyết quyền tự nhiên: Quyền con người là những quyền cơ bản, không thế tước bỏ mà một người vốn được thừa hưởng đơn giản vì họ là con người5. Ở cấp độ quốc tế, có một định nghĩa của Văn phòng cao ủy Liên hợp quốc thường xuyên được trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu: quyền con người là nhũng bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cả nhản và các nhổm chổng lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phảm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người6.

Ở Việt Nam, đã có nhiều tác phẩm phân tích về vấn đề quyền con người Trong tác phẩm Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người, các tác giả định nghĩa quyền con người là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vổn có của con

5 http://en.wikipedia.org/wiki/Human_ri«hts.

6 OHCHR, Freequently Asked Ọuestions on a Human Rights-based Approach to Development Cooperation, Nevv York and Geneva, 2006, trang 1.

người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quôc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế.7

Tuy có nhiều cách định nghĩa khác nhau nhưng theo quan niệm chung của cộng đồng quốc tế, quyền con ngưòi được xác định dựa trên hai bình diện chủ yếu là giá trị đạo đức và giá trị pháp luật Dưới bình diện đạo đức, quyền con người là giá trị xã hội cơ bản, vốn có (những đặc quyền) của con người như nhân phẩm, bình đẳng xã hội, tự do ; dưới bình diện pháp lý, để trở thành quyền, những đặc quyền phải được thể chế hóa bằng các chế định pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia Như vậy, dù ở góc độ nào hay cấp độ nào thì quyền con người cũng được xác định như là chuẩn mực được kết tinh từ những giá trị nhân văn của toàn nhân loại, áp dụng cho tất cả mọi người

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) khẳng định quan điểm “Nhà nước tôn trọng và bảo đảm các quyền con người, quyền công dân; chăm lo hạnh phúc, sự phát triển tự do của mỗi người” [1] Như vậy, ở đây Nhà nước nhận về mình trách nhiệm, nghĩa vụ phải tôn trọng các quyền con người; bảo đảm các quyền con người; dồng thời chăm lo hạnh phúc, sự phát triển tự do của mỗi người Các quyền của con người là những giá trị xã hội được con người nhận thức, thừa nhận và dần được thể chế hóa trong các văn kiện quốc tế về quyền con người, được các quốc gia thừa nhận, cam kết thực hiện Có một điểm đáng chú ý là cần

có sự phân biệt quyền con người và quyền công dân Các quyền công dân là hình thức pháp lý, biểu hiện cụ thể của quyền con người được pháp luật của quốc gia ghi nhận Tuy vậy, không đồng nhất giữa quyền con người và quyền công dân, không đồng nhất giữa các giá trị của chúng Quyền con người là những giá trị mà cộng đồng quốc tế nhận thức, thừa nhận, còn quyền công dân chỉ là nhận thức và thừa nhận của một quốc gia cụ thể Vì vậy, không ít những trường hợp giữa quyền con người và quyền công dân vẫn có những khoảng cách nhất định Các Nhà nước chỉ có thể thừa nhận (bằng Hiển pháp và pháp luật) các quyền đó như là những giá trị vốn có của mọi cá nhân mà nhà nước có

7 Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, trang 38.

nghĩa vụ bảo vệ và thúc đẩy(8) Như vậy, quyền con người và quyền công dân có mối quan hệ thống nhất với nhau nhưng là hai phạm trừ khác nhau Quyền công dân có nội hàm hẹp hơn quyền con người do quyền công dân chỉ là quyền con người được pháp luật của một nước ghi nhận và bảo đảm, nhưng chủ yếu dành cho nhũng người có quốc tịch của nước đó Không phải ai cũng được hưởng các quyền công dân của một quốc gia nhất định, và không phải hệ thống quyền công dân của mọi quốc gia đều giống hệt nhau, cũng như đều hoàn toàn tương thích với hệ thống các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người Quyền con người, về tính chất không bị bó hẹp trong mối quan hệ giữa cá nhân với nhà nước như quyền công dân, mà thể hiện mối quan hệ giữa cá nhân với toàn thể cộng đồng nhân loại, về phạm vi áp dụng, do không bị giới hạn bởi chế định quốc tịch, nên chủ thể của quyền con người là tất cả các thành viên của gia đình nhân loại, bất kể vị thế, hoàn cảnh, quốc tịch, Nói cách khác, quyền con người được áp dụng một cách bình đắng với tất cả mọi người thuộc mọi dân tộc đang sinh sống trên phạm vi toàn cầu, không phụ thuộc vào biên giới quốc gia, tư cách cá nhân hay môi trường sổng của chủ thể quyền(9)

Ngày nay, với sự phát triển của giá trị nhân đạo, cộng đồng quốc tế ngày càng quan tâm và có ảnh hưởng nhiều hơn trên lĩnh vực quyền con người, con người không chỉ tồn tại với tư cách là một thành viên công dân của một quốc gia mà còn là thành viên “công dân” của cộng đồng quốc tế; có thể nói ở một mức độ nhất định thì trong mỗi nước, việc ghi nhận và bảo vệ quyền công dân tức là đă ghi nhận và bảo vệ quyền con người nói chung được pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế ghi nhận(10)

Một trong các mục tiêu, nhiệm vụ quan trọng được đặt ra trong việc xây dựng pháp luật là: “ Bảo đảm thực hiện tốt hơn quyền con người, quyền công dân” Đây là mục tiêu, nhiệm vụ quan trọng, mà bản Hiến pháp năm 2013 đã ghi nhận Các quy định của Hiến pháp về quyền con người đều là những nguyên

(8) Văn phong thường trực về nhân quyền và Học viện Chính trị Quóc gia Hồ Chí Minh (2015), Q uyền con

người, quyển và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến Pháp Việt N a m , Hà Nội, tr 23, 186, 187.

(9) PGS TS Nguyễn Thanh Tuấn, TS Vũ Công Giao, Một số so sánh quyền con người với quyền công dán,

http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/Nghiencuu-Traodou truy cập ngày 13/12/2016.

(10) Lê Đình Mùi (1997), Vai trò cùa pháp luật trong việc đảm báo thực hiên (ỊỊ/vền con người, Cịuyèn công dàn

tắc quan trọng không nhũng được cụ thể hóa bằng hệ thống pháp luật mà còn là

tư tưởng chỉ đạo chi phôi toàn bộ hoạt động của các cơ quan nhà nước, tô chức,

cá nhân, trong đó cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng phải tuyệt đối tuân thủ khi tiến hành, tham gia các hoạt động tố tụng ở tất cả các lĩnh vực, nhất là việc ghi nhận và bảo đảm quyền con người Bởi vậy, Luật Tố tụng hành chính cũng xác định rõ ràng về việc cụ thể hóa quyền con người trong tố tụng hành chính Quyền con người trong tố tụng hành chính bắt nguồn từ hệ thổng các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân cũng như quyền con người được ghi nhận tại Hiến pháp năm 2013 Tất cả các quyền con người, quyền công dân ở mọi lĩnh vực của đời sống xã hội đều là khởi nguồn để pháp luật tổ tụng hành chính ghi nhận, bảo đảm và bảo vệ triệt để Đặc biệt các nhóm quyền con người, quyền công dân trong lĩnh vực chính trị là nền tảng để pháp luật tố tụng hành chính hiện thực hóa Việc ghi nhận quyền con người bởi pháp luật tổ tụng hành chính mang đặc trưng quyền của một cá nhân trong tư cách là chủ thể tham gia vào quá trình quản lý hành chính nhà nước Quyền con người, quyền công dân của cá nhân được thực hiện trong quản lý hành chính nhà nước sẽ bảo dảm tốt hơn, hiệu quả hơn bởi pháp luật tố tụng hành chính Bởi, trong quá trình tham gia vào quản lý hành chính nhà nước quyền con người, quyền công dân được đặt trước cơ quan công quyền, trước quyền lực nhà nước Điều này dễ dẫn đến việc xâm hại quyền con người bởi hiện tượng lạm quyền và việc sử dụng quyền lực nhà nước không hiệu quả Nhà nước phải có trách nhiệm ghi nhận quyền con người ngay trong từng hoạt động quản lý hành chính nhà nước, đồng thời bảo đảm và bảo vệ quyền của các đối tượng quản lý trước nguy cơ xâm hại của cơ quan công quyền Theo đó, các chủ thể có thể tự bảo vệ, yêu cầu Tòa án hoặc các cơ quan nhà nước có thẩm quyền khác bảo vệ Trong các phương thức bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp về dân sự của các chủ thể thì phương thức yêu cầu Tòa án bảo vệ là “công cụ hữu hiệu nhất trong toàn bộ các phương thức khác nhau mà xã hội và Nhà nước dùng đê giải quyết các tranh chấp và mâu thuẫn lợi ích” (ll)

(ll) Đào Trí Úc (Chù biên) (2007), M ô hình tổ chức và hoạt động cùa Nhà nước p h á p quyền X H C N Việt N am ,

Pháp luật tổ tụng hành chính là phương tiện pháp lý để cá nhân tố chức bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình; điều này đồng nghĩa với việc pháp luật

tố tụng hành chính là phương tiện pháp lý bảo vệ quyền con người quyền công dân trong quản lý hành chính nhà nước Vụ án hành chính phát sinh được giải quyết tại tòa án nhân dân theo thủ tục tố tụng hành chính bên cạnh mục tiêu duy trì bảo vệ trật tự quản lý có có nhiệm vụ bảo vệ quyền con người quyền công dân khỏi sự xâm hại Việc tham gia vào quá trình giải quyết vụ án hành chính nhà nước có nhiều chủ thể tham gia, tuy nhiên các đương sự và người tham gia

tổ tụng hành chính là chủ thể chính của các quan hệ tố tụng hành chính Hệ thống quyền và nghĩa vụ pháp lý tố tụng hành chính của đương sự phản ánh quyền con người, quyền công dân trong quản lý hành chính nhà nước Nghĩa là pháp luật tổ tụng hành chính ghi nhận quyền và nghĩa vụ tố tụng hành chính của công dân phải xuất phát từ quyền con người, quyền công dân cơ bản trong Hiến pháp 2013 Việc ghi nhận này còn khắng định quyền con người của cá nhân trong tư cách là đối tượng quản lý được bảo đảm và bảo vệ triệt để bởi quy trình

tổ tụng hành chính, bởi phương thức khởi kiện hành chính Hơn nữa các đương

sự trong vụ án hành chính ( dặc biệt là người khởi kiện vụ án hành chính) là những chủ thể chính yêu cầu tòa án bảo vệ quyền và lợi ích họp pháp của mình trước các chủ thể quản lý hành chính nhà nước Tòa án cũng như những người tiến hành tố tụng hành chính là những chủ thể đại diện cho quyền lực nhà nước phải thực sự cảm thấu quyền và nghĩa vụ của đương sự như quyền con người trong tố tụng hành chính Người khởi kiện trong vụ án hành chính ngoài việc đễ

bị xâm hại quyền và lợi ích hợp pháp bởi chủ thể quản lý nhà nước còn có nguy

cơ bị xâm hại bởi chính những chủ thể tiến hành tố tụng hành chính Bởi vậy, tất cả các quyền và nghĩa vụ tố tụng hành chính của đương sự đều xuất phát từ quyền con người quyền công dân, thì nhiệm vụ và quyền hạn của chủ thể tiến hành tố tụng cũng trên cơ sở tương quan với quyền con người của cá nhân Từ

N xb Tư pháp, Hà Nội, tr 390.

chính là tổng thể các quyền và nghĩa vụ tố tụng hành chính của đương sự ( chủ yếu là người khởi kiện) với tư cách là con người, công dân được pháp luật tổ tụng hành chỉnh ghi nhận, tôn trọng, báo đảm thực hiện và bảo vệ.

1.1.2 Khái niệm bảo đảm quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chínhQuyền con người, quyền công dân được thừa nhận mới chỉ là sự tồn tại quyền ở dạng tiềm năng Thực hiện quyền và bảo vệ quyền có thể gặp cản trở trong thực tể ở nhiều dạng; phải có sự tác động từ nhiều yếu tố, điều kiện khách quan trọngxã hội và chủ quan của chủ thế quyền thì mới có thể hình thành môi trường để mỗi công dân có thể phát huy năng lực làm chủ và sáng tạo của mình

Hệ thống bao đảm quyền con người, quyền công dân bao gồm:

- Báo đảm kinh tế: Bảo đảm kinh tể cho việc thực hiện quyền con người, quyền công dân là việc tạo ra tiền đề vật chất để quyền được thực hiện Bản thân nhu cầu tự do không xuất hiện, phát triển và các giá trị tự do không được đánh giá đúng trong một xã hội đói nghèo, lạc hậu và thiếu thốn vật chất, quyền con người, quyền công dân xuất hiện, phát triển và được bảo đảm từ các những yếu tố, điều kiện kinh tế - xã hội, kết cấu tương quan giai cấp trong đó, xét cho cùng, quan trọng nhất vẫn là yếu tố kinh tế, nghĩa là bảo đảm về vật chất mang

ý nghĩa quyết định

- Bảo đảm chính trị: Mỗi cá nhân là thành viên của một chế độ chính trị -

xã hội nhất định, không thể đứng ngoài các mối quan hệ giai cấp, cộng đồng, dân tộc, quốc gia Bảo quyền con người, quyền công dân là tạo ra một môi trường chính trị thuận lợi để quyền phát triển trong mối quan hệ với toàn bộ hệ thống chính trị -hệ thống các thiết chế bảo vệ quyền: đảng phái chính trị, Nhà nước, các tổ chức đoàn thể và nhân dân Thể chế chính trị nào đề cao giá trị con người, đồng thời coi con người là mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế

- xã hội thì trong thể chế đó cá nhân được bảo đảm quyền tự do của mình

- Các báo đám xã hội khác: Bảo đảm về kinh tế và chính trị là điều kiện

cần nhung chưa đủ để tạo ra một môi trườns; xã hội cho quyền con người, quyền công dân được thực hiện Ý nghĩa của những bảo đảm xã hội khác là ở chồ cho

dù có một số nước có điều kiện kinh tế, chính trị gần như nhau nhưng bảo đảm

quyền con người lại có thể khác biệt Môi trường bảo đảm quyền công dân còn hình thành từ những yếu tố lịch sử - truyền thống, văn hóa, tư tưởng, sự phát triển khoa học kỹ thuật trong mỗi quốc gia Lịch sử - truyền thống, văn hóa, tư tướng, sự phát triển khoa học kỹ thuật là yểu tổ có thể tác động tích cực hay tiêu cực cho việc bảo đảm quyền quyền con người, quyền công dân.

1.1.3 Bảo đảm pháp lý cho việc thực hiện quyền con người

Bảo đảm cho việc thực hiện quyền con người, quyền công dân phụ thuộc vào những bảo đảm về kinh tế, chính trị, văn hóa và các điều kiện cụ thế của mỗi cá nhân công dân song bảo đảm về mặt pháp lý có ý nghĩa trực tiếp trong việc thục hiện trên thực tế các quyền tự do trên Sự phân định các thành tố trong

hệ thống bảo đảm chỉ là tương đối vì các bảo đảm đều thể hiện qua hình thức pháp lý và có những yểu tổ trong hệ thống bảo đảm pháp lý lại chỉ là một phần của bảo đảm khác (ví dụ: ý thức pháp luật trong các hệ thống về văn hóa, tư tưởng, trình độ dân trí ) Bảo đảm pháp lý được xây dựng trên cơ sở của điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội nhất định và tác động trở lại cho sự phát triển kinh

tế - xã hội Sự ổn định và phát triển kinh tế thúc đẩy hình thành một trật tự pháp

lý Việc bảo đảm cho thực hiện quyền con người, quyền công dân khỏng chỉ là những biện pháp mang tính pháp lý mà trước hết là bằng những chính sách, cơ chế của nhà nước, tạo điều kiện cho con người phát triển về mọi mặt, làm chủ

xã hội và làm chủ chính mình

Pháp luật là yếu tố tiên quyết, cơ bản cho bảo đảm quyền con người, quyền công dân là vì:

- Thứ nhất, pháp luật hướng dẫn, điều chỉnh hành vi của cá nhân, cho phép

cá nhân hoạt động trong phạm vi nhất định một cách tự giác, không sai lầm trên

cơ sở nhận biết về sự tồn tại của quyền chủ thể, từ đó mà sử dụng quyền theo nhu cầu và lợi ích cá nhân của mình

- Thứ hai, thông qua pháp luật, nội dung của quyền, phương thức thực hiện quyền, phạm vi cụ thể của quyền mới được xác định

- Thứ ba, cũng thông qua pháp luật nghĩa vụ tôn trọng và bảo đảm quyền con người, quyền công dân và các chủ thế khác như Nhà nước, các tố chức trong xã hội mới được xác định.

- Thứ tư, qua pháp luật, những giới hạn về quyền mới được chấp nhận từ đó

mà xác định rõ trách nhiệm pháp lý của công dân khi lợi dụng, lạm dụng quyền cũng như xác định các nghĩa vụ công dân mà việc thực hiện chúng là tiền đề để công dân thực hiện quyền

- Thứ năm, chi thông qua pháp luật, hành vi xâm hại quyền của công dân bị

xử lý, quyền công dân mới được khôi phục lại, tức là công dân mới có thể yêu cầu về việc bồi thường thiệt hại do lỗi của các chủ thể khác

Pháp luật càng phát triển, tự do của các chủ thể trong xã hội càng cao vì nó tạo hành lang an toàn và rõ ràng cho công dân khi tham gia vào các quan hệ xã hội và để Nhà nước nhận biết đúng về giới hạn của việc thực hiện quyền lực của mình

b Gắn với năng lực, nhận thức của m ỗi cá nhân về quyền của mình

Mọi quyền cơ bản công dân là khả năng công dân thực hiện những hành vi theo ý chí, sự lựa chọn và nhận thúc của mình mà pháp luật không cấm Mỗi cá nhân là một thực thể riêng biệt mang những đặc điểm riêng về thể chất và tinh thần và nhu cầu riêng phong phú, đa dạng Hành vi của cá nhân con người tự do luôn luôn gắn với nhu cầu và lợi ích của họ và phụ thuộc vào năng lực chủ thể

và ỷ thức pháp luật của mỗi công dân. Chỉ khi có khả năng thì trong điều kiện được tạo ra, công dân mới thực hiện được quyền Cho dù quyền tự do của công dân được Nhà nước ghi nhận và có cơ chế bảo đảm tốt, song nếu mỗi công dân không nhận thức về quyền của mình thì quyền của công dân cũng không được thực hiện

c Trách nhiệm của cộng đồng chính trị - trách nhiệm Nhà nước: lập pháp — hành ph áp — tu' pháp

Quyền con người, quyền công dân liên quan trực tiếp đến quyền lực nhà nước, thể hiện bằng pháp luật Nhà nước tôn trọng, thừa nhận và bảo vệ quyền

tự do cua công dân được thể hiện qua quy định của luật pháp chứ không chỉ

mang tính chính trị hay thể hiện đạo lý Quyền công dân biểu hiện mối quan hệ pháp lý công dân - Nhà nước nên quyền được bảo đảm trước hết bằng việc thực hiện nghĩa vụ của các cơ quan và cán bộ, công chức nhà nước Nhà nước có ưu thế và vai trò quyết định, chi phối, định hướng cho hoạt động của mọi chủ thể trong xã hội nên bảo đảm quyền công dân là trách nhiệm của Nhà nước, cụ the

- Trong xây dựng pháp luật, đặc biệt là ban hành pháp luật cụ thể hóa quyền để tạo ra hệ thống pháp luật đầy đủ, thống nhất và công bằng; hoạt động phổ biến, tuyên truyền, giáo dục, giải thích, hướng dẫn thực hiện pháp luật nhằm nâng cao ý thức pháp luật, văn hóa pháp lý của các chủ thể trong xã hội

- Trong tô chức thực hiện pháp luật: Nhà nước bảo đảm cho quyền công dân thông qua việc tổ chức giúp đỡ, hỗ trợ công dân thực hiện quyền

- Trong bảo vệ quyền: Nhà nước ngăn chặn những hành vi xâm hại quyền của công dân và xử lý nghiêm minh những chủ thê vi phạm; tạo ra phương thức, công cụ để công dân bảo vệ quyền tự do của mình khi quyền bị xâm hại (trong

đó có quyền công dân tự bảo vệ) Bảo vệ quyền công dân bao gồm cả hình thức

xử lý vi phạm quyền công dản từ phía Nhà nước sao cho mọi hành vi cản trở quyền, hạn chế quyền không đúng đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật

- Trên bình diện quốc tế, trong xu thế hội nhập, trách nhiệm bảo đảm quyền con người còn là trách nhiệm của mỗi quốc gia cụ thể trong họp tác, tham gia ký kết và thừa nhận các thủ tục pháp lý quốc tế bảo đảm quyền tự do của cá nhân công dân Tuy bảo đảm thực hiện quyền công dân là vấn đề quốc gia, không thể áp đặt từ bên ngoài song mỗi Nhà nước phải cam kết, thừa nhận các chuẩn mực và nguyên tắc quốc tế trong lĩnh vực này phù hợp với điều kiện thực tế về truyền thống lịch sử, trình độ kinh tế, chế độ chính trị, xã hội, văn hóa, tôn giáo tín ngưỡng, phong tục tập quán của quốc gia và khu vực

(L Trách nhiệm của cá nhân khác và các tổ chức trong x ã hội

Bảo đảm quyền con người, quyền công dân đòi hỏi nhận thức của các cá nhân và các tố chức trong xã hội về nghĩa vụ tôn trọng quyền công dân, không

vi phạm quyền của công dân, hỗ trợ công dân thực hiện quyền Theo nghĩa này,

bảo đảm quyên con người, quyên công dân là trách nhiệm của xã hội dân sự Quyền chỉ được bảo đảm khi hoàn thiện mối quan hệ giữa cá nhân với Nhà nước, song bảo đảm quyền không chỉ đòi hỏi sự phối hợp giữa cá nhân và Nhà nước mà còn đòi hỏi sự họp tác chặt chẽ từ phía cộng đồng xã hội (từ các cá nhân khác, các tổ chức, hiệp hội, đoàn thế hay báo giới) Nếu như bảo đảm quyền từ định chế nhà nước là thể hiện trách nhiệm của xã hội chính trị, thì bảo đảm quyền của công dân từ cộng đồng, từ các định chế xã hội là thế hiện trách nhiệm của xã hội dân sự Cộng đồng xã hội có ý nghĩa quan trọng đến bảo đảm quyền con người, quyền công dân ở nhiều khía cạnh: tích cực, tiêu cực, vấn đề thống nhất giữa tự do cá nhân với tự do cộng đồng, vấn đề cung ứng dịch vụ công.

Như vậy, Bảo đảm các quyền con người là việc tạo ra các tiền đề, điều kiện về chính trị, kinh tế, xã hội, pháp lý và tổ chức để cá nhản, công dân, các

tổ chức của công dân thực hiện được các quyền, tự do, lợi ích chính đảng của

họ đã được pháp luật ghi nhận. Từ góc nhìn của khoa học luật học, trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dàn ờ nước ta, các bao đam pháp lý có ý nghĩa đặc biệt quan trọng và mang tính quyết định, là cốt lõi, là sự thể chế hóa các bảo đảm chính trị, kinh tế, xã hội, tổ chức thành các chuẩn mực có tính bắt buộc mà nhà nước, các cơ quan nhà nước và xã hội phải thực hiện để bảo đảm các quyền con người Các bảo đảm pháp lý rất đa dạng, phong phú, trước hết là sự ghi nhận các quyền con người, đến việc tạo các điều kiện pháp lý, các điều kiện tổ chức, việc thiết lập cơ chế, bộ máy chuyên trách bảo đảm các quyền con người Bảo đảm quvền con người, là việc xác định các biện pháp pháp lý, các biện pháp tổ chức, cơ chế để bảo vệ các quyền con người, quyền công dân khi bị xâm phạm

từ phía cơ quan công quyền, hay từ các chủ thể khác Nhằm khôi phục các quyền

đã bị xâm phạm Các quyền con người rất đa dạng, được bảo đảm, bảo vệ bằng

cả hệ thống pháp luật: Từ luật công đến luật tư; từ Luật Hiến pháp, Luật hành chính, Luật hình sự đến Luật dân sự, Luật lao động, Luật hôn nhân gia đình Mỗi lĩnh vực pháp luật bảo đảm, bảo vệ quyền con người bằng những phương

thức, cách thức chuyên biệt riêng có của mình Pháp luật hành chính là một lĩnh vực rất rộng lớn, luôn gắn với con người từ khi sinh ra đến khi mất đi, không có một lĩnh vực pháp luật nào lại có ý nghĩa sát thực, sâu rộng như lĩnh vực pháp luật hành chính trong việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người công Pháp luật tố tụng hành chính bảo đảm, bảo vệ quyền con người thông qua từng chế định của

nó dù hiểu pháp ỉuật hành chính theo nghĩa rộng, nghĩa hẹp khác nhau Vì vậy, việc nghiên cứu bảo đảm, bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng hành chính cần phải xem xét ở từng chế định của lĩnh vực pháp luật này Đây là công việc đòi hỏi những nghiên cứu công phu của các nhà khoa học thuộc nhiều thế hệ khác nhau Khi xem xét việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chính hành chính chỉ đề cập tới những vấn đề có tính phương pháp luận, định hướng cho những nghiên cứu tiếp theo, mà không xem xét những vấn

đề cụ thể bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong từng chế định của lĩnh vực pháp luật này

1.2 Vai trò của pháp luật tố tụng hành chính đối với việc bảo đảm quyền con người

Nghiên cứu về vai trò của pháp luật tố tụng hành chính trong việc bảo đảm, bảo vệ các quyền con người, quyền công dân cũng là gián tiếp nghiên cứu vai trò của hệ thống bộ máy hành chính trong việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân Vì mọi hoạt động hành chính của bộ máy hành chính nhà nước đều gắn liền với pháp luật hành chính, gắn với thẩm quyền của các cơ quan hành chính nhà nước Trên cơ sở những tri thức chung về pháp luật hành chính có thể nhận thấy vai trò của pháp luật tố tụng hành chính trong bảo đảm quyền con người thế hiện ở những điểm căn bản sau đây:

Một là, pháp luật tổ tụng hành chính là phương tiện cụ thể hóa một cách chính thống phần lớn các quyền, tự do của con người vốn được ghi nhận trong Hiến pháp, trên mọi lĩnh vực của đời sống nhà nước và xã hội: từ lĩnh vực chính trị, hành chính đến lĩnh vực dân sự, kinh tế, lao động, hôn nhân gia đình, lĩnh vực các quyền, tự do của cá nhân của công dân, con người Nhiều quyền cơ bản của công dân chỉ có thể được bảo đảm, bảo vệ khi được cụ thể hóa thành các

quy phạm pháp luật hành chính, nhờ có các quy phạm pháp luật hành chính mà các quy phạm hiến pháp về quyền con người, quyền công dân được thực hiện trên thực tế Như vậy, các quy phạm pháp luật hành chính là phương tiện để đưa các quy phạm hiến pháp về quyền con người, quyền công dân đi vào đời sống

xã hội, nói cách khác nhờ có quy phạm pháp luật hành chính mà nhiều quy phạm Hiến pháp về quyền con người, quyền công dân được thực hiện trên thực tể

Hai là, pháp luật tố tụng hành chính là phương tiện để giới hạn quyền lực của hệ thống hành chính nhà nước trong mối quan hệ với cá nhân, tổ chúc của công dân Trong bộ máy nhà nước, bộ máy hành chính nhà nước có đội ngũ cán

bộ, công chức rất đông đảo, hoạt động của họ luôn gắn với công vụ nhà nước, gắn với việc giải quyết các công việc của cá nhân, tổ chức, đồng thời được bảo đảm bởi bộ máy công lực - bộ máy cưỡng chế (quân đội, cảnh sát, nhà tù), vì vậy, mọi hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước, của cán bộ, công chức đều phải được giới hạn bởi pháp luật, trước hết là pháp luật tố tụng hành chính để tránh sự tuỳ tiện trong việc giải quyết các công việc của cá nhân, tổ chức, đặc biệt là giới hạn việc sử dụng các biện pháp cưởng chế hành chính

Ba là, pháp luật tố tụng hành chính xác định giới hạn quyền lực hành chính công với quyền lực xã hội dân sự trong quản lý hành chính nhà nước Hành chính công dù trong điều kiện nào cũng luôn có xu hướng lạm quyền, can thiệp vào đời sống dân sự của cá nhân Vì vậy, pháp luật nói chung hay pháp luật hành chính nói riêng cần phải tạo ra giới hạn sự can thiệp của hành chính công vào đời sống dân sự của cá nhân, tổ chức, đồng thời tạo ra một khoảng tự

do của xã hội dân sự, của công dân trong đời sống dân sự Thông qua đó mà pháp luật tố tụng hành chính đã bảo đảm, bảo vệ quyền của con người, quyền công dân

Bốn là, pháp luật tố tụng hành chính là phương tiện để công dân có thể kiểm soát được các hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước, từ hoạt động tổ chức có tính nội bộ cơ quan hành chính nhà nước đến hoạt động quản lý của các cơ quan hành chính trên mọi lĩnh vực, từ hoạt động điều hành hành

chính đẻn hoạt động xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật, các hoạt động tổ chức mọi mặt đời sống dân cư trên toàn lãnh thổ quốc gia, vùng lãnh thổ Kiểm soát hoạt động của hành chính công một mặt để tăng cường pháp chế trong quản lý, mặt Khác nhằm phòng ngừa, ngăn chặn những hành vi vi phạm của hệ thống hành chính tới các quyền con người, quyền công dân.

Năm là, pháp luật tố tụng hành chính là phương tiện pháp lý, bằng các phương thức, cách thức, biện pháp khác nhau để bảo vệ các quyền con Người, quyền công dân khi bị xâm hại trong hầu hết các lĩnh vực quan hệ xã hội Trong thực tiễn đời sống nhà nước và xã hội, quyền con người, quyền công dân có thể

bị xâm hại từ phía công quyền, hay từ các chủ thể khác, được bảo vệ, khôi phục trước hết bởi bộ máy hành chính, dựa trên cơ sở các quy phạm pháp luật hành chính và các loại quy phạm pháp luật khác mà cơ quan hành chính nhà nước có thể sử dụng, áp dụng Có thể nói không một trường hợp vi phạm pháp luật nào xâm phạm tới quyền của con người, của công dân mà trước hết lại không được bảo vệ bởi hệ thống hành chính nhà nước Đây là một thực tiễn trong đời sống nhà nước và xã hội cần được nhận thức và thừa nhận Từ đó mà có nhận thức dầy đủ và khách quan về vai trò của bộ máy hành chính, của pháp luật hành chính Như vậy, nghiên cứu về bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân phải được nghiên cứu ở tất cả mọi sự điều chỉnh của pháp luật tố tụng hành chính và ở mọi sự biểu hiện của việc thực hiện trên thực tế các quy định của pháp luật tố tụng hành chính trực tiếp hay gián tiếp liên quan tới cá nhân, tổ chức Vì vậy, việc nghiên cứu quyền con người được bảo đảm, bảo vệ trong pháp luật tố tụng hành chính cần được xem xét ở tất cả các bộ phận tạo nên lĩnh vực pháp luật này, bao gồm: pháp luật vật chất; pháp luật thủ tục; pháp luật tố hành chinh

1.3 Nội dung bảo đảm quyền con ngưòi trong ph áp luật tố tụng hành chính

1.3.1 Các nguyên tắc trong việc bảo đảm quyền con người trong pháp luật tổ tụng hành chỉnh

Nguyên tắc cơ bản của pháp luật tổ tụng hành chính được coi là những tư tưởng chỉ đạo chi phổi và đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và thực

hiện các hoạt động tô tụng hành chính Bởi vậy, nguyên tăc tô tụng hành chính

có ý nghĩa nhất định với việc bảo đảm quyền con người trong tố tụng hành chính Các nguyên tắc bảo đảm quyền con người trong tố tụng hành chính bao gồm: nguyên tắc bảo đảm sự tuân thủ pháp luật trong tố tụng hành chính, nguyên tắc tranh tụng, nguyên tắc quyền được dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình; nguyên tắc đối thoại trong tố tụng hành chính; nguyên tắc thẩm phán, hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật Những nguyên tắc này là cơ sở pháp lý cho hoạt động tổ tụng hành chính, buộc người tiến hành tố tụng hành chính cũng như người tham gia tố tụng hành chính phải tuân thủ tuyệt đối khi tham gia giải quyết vụ án hành chính Chính vì vậy các nguyên tắc tố tụng hành chính cũng chính là những nguyên tắc bảo đảm quyền con người trong tố tụng hành chính

1.3.2 Điều kiện khởi kiện vụ án hành chính với việc bảo đảm quyền con người

Đây được xem là yếu tố bảo đảm quyền khởi kiện của cá nhân, tổ chức được hiện thực hóa trong thực tiễn; cũng là nội dung bảo đảm quyền con người trong

tố tụng hành chính Quy định điều kiện khởi kiện vụ án hành chính phải thật sự tạo cơ hội và bảo dam để người dân có thể sư dụng được phương thức khởi kiện hành chính hiệu quả nhất Mặt khác, điều kiện khởi kiện cũng là yếu tố đầu tiên ảnh hưởng nhiều đến việc bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của cá nhân Bởi, nếu cơ chế về điều kiện khởi kiện chặt chẽ ràng buộc cá nhân ở mọi mặt, không tạo cơ hội để người dân khởi kiện thì quyền và lợi ích chính đáng của các nhân

sẽ không được xem xét bởi Tòa án, và cũng có nghĩa là các điều kiện khởi kiện lại là rào cản chống lại việc thực hiện quyền khởi kiện của cá nhân Pháp luật tố tụng hành chính cần thiết kế điều kiện khởi kiện theo xu hướng là yếu tố bảo đảm đế người dân thực hiện được quyền khởi kiện của mình, cũng là yếu tố bảo đảm sự lựa chọn phương thức bảo vệ quyền và lợi ích họp pháp của cá nhân, tổ chức, về nguyên tắc quyền khởi kiện của cá nhân, tổ chức phải được bảo đảm tối

đa, vì vậy bất kỳ quy định pháp luật nào về điều kiện khởi kiện lại theo xu hướng nghiêm ngặt, cản trở việc thực hiện quyền khởi kiện đều không phù họp, trái với nguyên tắc đặt ra và không bảo đảm quyền con người trong quản lý hành chính nhà

1.3.3 Các quyền tố tụng hành chính của người khởi kiện, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan phải được quy định đầy đủ đê đảm bảo đưong sự có đủ các biện pháp pháp lí đê bao vệ quyền và lợi ích họp pháp của họ

Các quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật Đe thực hiện được điều đó, pháp luật tố tụng hành chính phải thừa nhận các quyền không thế bị tước đoạt của con người Các quyền này khi được pháp luật tố tụng hành chính ghi nhận tức là Nhà nước đã chính thức thừa nhận các chủ thể đó có những quyền tố tụng nhất định mà tất cả mọi người trong xã hội đều phải tôn trọng và “trở thành độc lập với bất kỳ quyền uy nào kể cả viên chức Nhà nước cao n h ẩ f {n). Vì vậy, pháp luật tố tụng hành chính phải đảm bảo cho người khởi kiện có khả năng bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước Tòa án bằng cách quy định đầy đủ các quyền tổ tụng của người khởi kiện như quyền được khởi kiện, quyền tranh tụng, quyền chứng minh, quyền tham gia phiên tòa, quyền kháng cáo, quyền khiếu nại, tố cáo, quyền được đối thoại, quyền thay đổi người tiến hành

tố tụng hành chính Việc chế dinh pháp luật tố tụng hành chính ghi nhậnquyền và nghĩa vụ pháp lý cho người khởi kiện, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan chính là việc cụ thể hóa trực tiếp quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chính Hơn thế nữa để việc cụ thể quyền con người trong pháp luật tố tụng hành chính thật sự có ý nghĩa thì pháp luật tố tụng phải đảm bảo nguyên tắc công bằng, bình đẳng và khách quan trong việc ghi nhận quyền và nghĩa vụ pháp lý tố tụng của các đương sự Mỗi tư cách đương sự cần phải được ghi nhận quyền và nghĩa vụ pháp lý tố tụng hành chính chung bên cạnh những quyền và nghĩa vụ tố tụng hành chính đặc thù với tư cách đương sự của họ Quyền và nghĩa

vụ tố tụng hành chính của người khởi kiện phải đặt trong mối tương quan với người bị kiện theo nguyên tắc công bằng và khách quan Thiết kế cơ chế pháp lý

về quyền của người khởi kiện, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan chính là

(l2) Phạm Khiêm ích - Hoàng Văn Hảo (1995), Q uyền con người trong th ế g iớ i hiện dại, Viện thông tin khoa

học xã hội, Hà Nội, tr 50.