Văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật ở việt nam hiện nay

Trong giai đoạn hiện nay, khi Đảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và xây dựng Nhà nước pháp quyên, thì việc nhận diện và phát h

Ị B Ỏ GIÁO DỤC VÀ ĐẢO TẠO B ộ T ư PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI• » » ®

NGUYỀN THÀNH LÊ

VĂN HOÁ PHÁP LUẬT TRONG HOẠT ĐỘNG XÂÝ DựNG

LUẬN VĂN THẠC s ĩ LUẬT HỌC• • • •

MỤC LỤC

Phân 111 ó' đầu .

Chirong 1: Một số vấn đề lý luận CO' bản về văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp l u ậ t 6

1.1 Khái quát vè vãn ìtoá plĩáp lu ậ t 6

1.1.1 Khái niệm văn hoá pháp luật 6

1.1.2 Các chức năng của văn hoá pháp luật 13

1.1.3 Các yếu tố hợp thành văn hóa pháp luật 16

1.1.4 Phân loại văn hoá pháp luật 23

1.2 Nhận diện văn hỏa plỉáp luật trong hoạt động xây (lựng pháp luật 24 1.2.1 Bản chât, nội dung, đặc cliêm của hoạt động xây dựng pháp l u ậ t 24

1.2.2 Môi quan hệ giữa văn hoá pháp luật và hoạt động xây dựng pháp luật 28 1.2.3 Giá trị cơ bản của văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật 29 1.2.4 Các yêu tô hợp thành văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật 31

Chuông 2: Thục trạng và giai pháp nâng cao văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dụng pháp l u ậ t 39

2.1 Giá trị CO' bản của vãn hoá pháp luật trong hoạt động xây (lụníỊ pháp luật ử Việt Nam hiện n a y 39

2.1.1 Giá trị dân chủ trong hoạt động xây dựng pháp l u ậ t 39

2.1.2 Giá trị công bằne;, bình đắng, trong hoạt đông xây dựng pháp l u ậ t 40

2.1.3 Giá trị nhân quyên, nhân đạo trong hoạt động xây dụng pháp lu ậ t 41

2 ] 4 Giá trị khoa học trong hoạt động xây dựng pháp l u ậ t 42

2.2 Tlỉực trạng văn hoá p h á p lu ậ t trong hoạt động x â y dự ng pháp luật ở Việt Nam hiện n a y 42

2.2.1 Thực trạng ý thức pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật ỏ' Việt Nam hiện n a y 42

2.2.2 Thực trạng tôn tại pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật ở Việt Nam hiện n a y 49

2.2.3 Thực trạng trình độ, kỹ năng sử dụng pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật ở Việt Nam hiện n a y 56

2.3 P hư ơ n g hướng, g iả i p h á p nă n g cao văn hoả ph á p luật trong h oạt động xây (lựng pháp luật 61

2.3 Phương hướng nâng cao văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật ỏ' Việt Nam hiện n a y 6 ỉ 2.3.2 Một số giải pháp nâng cao văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật ở Việt Nam hiện n a y 62

Kết luận 69

Danh 111 ục tài liệu tham k h ả o 70

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sau hơn 20 năm tiến hành công cuộc đôi mới toàn diện đất nước,

hệ thống pháp luật nước ta đã được hoàn thiện một bước khá căn bản, góp phần quan trọng tạo lập khuôn khố pháp lý cho sự phát triến kinh tế - xã hội Quy trình ban hành các văn bản quy phạm pháp luật được đối mới Nhiều văn bản luật được ban hành đã tạo khuôn khổ pháp lý ngày càng hoàn chinh hơn để Nhà nước quản lý bằng pháp luật trên các lĩnh vực đời sống xã hội Kinh tế thị trường và quá trình dân chủ hóa đời sông xã hội đã tác động mạnh mẽ đến nhận thức của mọi người vê vài trò của pháp luật và cách thức sử dụng công cụ pháp luật đê tô chức công việc và đời sông; đê bảo vệ quyên và lợi ích hợp pháp của mình Muốn vậy, chúng ta phải xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, tạo lập khuôn khô pháp lý cho phát triến kinh tế - xã hội

Tuy nhicii, thực tiễn cho thấy, hệ thống pháp luật và việc thực thi pháp luật trong đời sống cỏn nhiều bất cập, yếu kém Hệ thống pháp luật chưa đồng

bộ, thiếu thống nhất, tính khả thi thấp, chậm đi vào cuộc sổng Quv trình làm luật còn nhiều điểm bất hợp lý, thiếu dân chủ và khoa học; chưa có cơ chế thu hút sự tham gia của nhân dân, đặc biệt là của các chuyên gia, các nhà khoa học, đại diện các nhóm lợi ích chịu sự tác động trực tiếp vào việc soạn thảo chính sách và dự thảo luật nên còn những văn bản nặng về lợi ích cục bộ và tạo thuận lợi cho bộ, ngành quản lý nhà nước, không phản ánh đúng nhu cầu thực tiễn khách quan và nguyện vọng, ý chí của người dân, do đó chưa tạo được sự ủng hộ, đông thuận

xã hội trong quá trình triển khai thực hiện

Từ góc độ văn lìóa - nền tảng tinh thần của sự phát triển kinh tế - xã hội,

có thể thấy, trong thời gian dài, CỈO nhiều lý do khách quan và chủ quan, nhiêu di

sản văn hoá pháp luật, về nhà nước và pháp luật chưa thực sự được nghiên cứu, tiếp thu, vận dụng trong hoạt động xây dựng và thực thi pháp luật của Nhà nước, chưa trở thành nếp nghĩ, nếp sống trong xã hội Việt Nam hiện nay Rõ ràng, một nền kinh tế phát triển, một nền chính trị dân chủ phải đi kèm với một nền văn hoá pháp luật ở trình độ cao Phát huy các giá trị văn hoá trong hoạt động xây dựng, thực hiện pháp luật trở thành đòi hỏi có tính cấp bách, góp phần đảm bảo thành công sự nghiệp côns, nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, xâv dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và chủ động hội nhập quốc tế, thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” Trong giai đoạn hiện nay, khi Đảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và xây dựng Nhà nước pháp quyên, thì việc nhận diện và phát huy các giá trị văn hoá pháp luật trong việc xây dựng, thực hiện pháp luật trở nên vô cùng cấp thiết.

Đánh giá cao vai trò những giá trị văn hoá trong hoạt động xây dựng pháp

luật, tác gia luận văn qưyết định chọn đề tài: “ Kí?// hóa phá p luật trong hoạt

động xâ y d ự n g p h á p luật ở Việt N am hiện nay” nhằm góp phần bô sung vào hệ

thống lý luận về văn hóa pháp luật và vận dụng vào việc phục vụ cho hoạt động xây dựng pháp luật và sự nghiệp đoi mới đất nước hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Từ khi có Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998) khẳng định coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đây phát triển kinh tế - xã hội Văn hóa có trong mọi lĩnh vực hoạt động, mỗi lĩnh vực có văn hóa riêng của mình và văn hóa trong mỗi lĩnh vực đều có tác động đến đời sống văn hóa - xã hội của đất nước Việc nghiên cứu văn hóa pháp luật - một bộ phận của văn hóa nói chung, được xác định là góp phân thực hiện chủ trương chung của Đảng về xây dựng văn hóa dân tộc, xây dựng Nhà nước pháp

quyên xã hội chủ nghĩa Việt Nam Trong thời gian vừa qua đã có nhiều các luật gia, các nhà khoa học nghiên cứu vê văn hóa và văn hóa pháp luật dưới góc độ khác nhau:

- “Vấn đề văn hóa pháp luật ở nước ta trong giai đoạn hiện nay” của GS.TS Lê Minh Tâm Tác giả đã đưa ra những vấn đề lý luận về văn hoá pháp luật ở Việt Nam, đưa ra khái niệm và các yếu tố cấu thành của văn hoá pháp luật Đặc biệt tác giả đã phân tích nhiều khía cạnh của văn hoá pháp luật từ nhiều góc

độ và làm sáng tỏ nội hàm của khái niệm văn hoá pháp luật Từ đó tác giả nêu ra vài trò của văn hoá pháp luật trong các hoạt động pháp luật nói chung và cuôi cùng tác giả đưa ra các giải pháp để nâng cao văn hoá pháp luật ở nước tác trong giai đoạn hiện nay

- “Văn hóa pháp lý Việt Nam” của Luật gia Lê Dức Tiết Đây là một ấn phẩm khá công phu, là công trình nghiên cứu khá toàn diện về văn hóa pháp luật Việt Nam Tác giả phân tích khái niệm văn hóa pháp luật với tư cách là một bộ phận hợp thành của nền văn hóa chung của quốc gia, của dân tộc được tác giả phân tích bao gồm ba nhân tố: ý thức pháp luật; nền (hệ thống) pháp luật bât thành văn và pháp luật thành văn; trình độ, kỹ năng, nghệ thuật sử dụng pháp luật của các chủ thể khác nhau trong xã hội Tác giả phân tích, lý giải khá sâu sắc về luận điểm “Việt Nam có nền văn hóa pháp luật lâu đời” với những giá trị mang tính truyền thống được giữ gìn và phát triển qua các giai đoạn lịch sử trước

và sau Cách mạng tháng Tám Phân cuối của quyên sách là những quan điếm, phương hướng, giải pháp đối với vấn đề nâng cao trình độ văn hóa pháp luật ở nước ta do tác giả đề xuất

- “Văn hóa tư pháp trong văn hóa dân tộc Việt N am ” của Luật gia Ngô Văn Thâu, ở đề tài này tác giả chủ yếu phân tích các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử qua các giai đoạn lịch sử của Việt Nam; trong đó, đi sâu vào hoạt động

xét xử Đây là đề tài có tính chất gợi mở, chưa đi sâu phân tích làm rõ khái niệm văn hóa tư pháp nói riêng cũng như văn hóa pháp luật nói chung.

- “Bàn về văn hóa tư pháp Việt Nam” của TS Dương Thanh Mai Tác giả phân tích có hệ thống và nhận diện sâu săc vê văn hóa tư pháp, các yêu tô hợp thành văn hóa tư pháp; từ đó tác giả tiếp cận đúng đan về tính độc lập tương đối của văn hỏa tư pháp; phân tích tác động qua lại của văn hóa pháp luật, văn hóa tư pháp với đời sống văn hóa tinh thần chung của đất nước

- “Vấn đề nâng cao hiểu biết pháp luật và văn hóa pháp luật cho học sinh

- sinh viên” của TS Dương Thanh Mai;

- “Mấy suy nghĩ về văn hóa pháp luật ở nước ta” của TS Lê Thanh Thập;

- “Văn hóa pháp luật ở công sở trong điều kiện cải cách hành chính và cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay” - Luận văn T h.s luật học của tác giả Nguyên Thị Lê Thu;

- “Mối quan hệ giữa văn hóa pháp luật và nền kinh tế tri thức - một số vấn

đề lý luận” Luận văn T h s luật học của tác giả Phạm Thị Mỹ Dung;

- “Văn hóa pháp luật với việc xây dựng nếp sống văn minh gia đình văn hóa ở Hà Nội” của luật gia Nguyễn Hữu Đắc

Các công trình nghiên cứu trên đã tạo cơ sở lý luận và thực tiễn bước đầu rất quan trọng cho tác giả khi nghiên cứu về văn hóa pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật một cách sâu sắc và toàn diện hơn nhằm góp phần nâng cao

và hoàn thiện văn hóa pháp luật trên phạm vi toàn xã hội đáp ứng mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

3 Phạm vi nghiên cứu đề tài

Trên cơ sở nghiên cứu chung về văn hoá pháp luật, luận văn giới hạn việc nghiên cứu ở lĩnh vực văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật ở Việt Nam

4 Phưong pháp nghiên cứu đề tài

Luận văn được nghiên cứu dựa trên các phương pháp sau:

- Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử;

- Phương pháp phân tích - tông hợp;

- Phương pháp lô gíc - lịch sử;

- Phương pháp dự báo

5 Mục đích của việc nghiên cứu đê tài

Đe tài nhằm đạt được các mục tiêu chủ yếu sau:

- Làm rõ cơ sở lý luận của văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật

- Đe xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật

6- Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo; luận văn bao gồm 2 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật

Chương 2: Thực trạng và những giải pháp nâng cao văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật ở Việt Nam

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐÈ LÝ LUẬN c o BẢN VÈ VĂN HOÁ PHÁP LUẬT• • •

TRONG HOẠT ĐỘNG XÂY D ỤNG PHÁP LUẬT• • » •

1.1 Khái quát về văn hoá pháp luật

1.1.1 K hái niệm vãn hoủ phá p luật

Văn hoá pháp luật là một bộ phận họp thành hữu cơ của nền văn hoá nói chung Vì vậy, nghiên cứu văn hoá pháp luật đòi hỏi phải tìm hiếu những vân đê

lý luận cơ bản về văn hoá như khái niệm văn hoá, chức năng của văn hoá cũng như vai trò của nó trong đời sống kinh tế - xã hội

Bằng sức lao động sáng tạo, trải qua nhiều thế hệ, con người đã xây dựng cho mình một nền văn hoá nhằm đáp ứng nhu cầu về vật chất và đời sông tinh thần của con người Mồi quốc gia đều có nền văn hoá riêng, nó được xây dựng trong suốt chặng đường lịch sử hình thành và phát triến của mỗi quốc gia, Đó là

Sự sáng tạo, đúc kết kinh nghiệm, phát huy truyền thống, không ngừng phát triên làm cho nền văn hoá ngày càng phong phú Chính vì lẽ đó, văn hoá là một trong những khái niệm phức tạp và khó xác định; khái niệm văn hoá được bô sung những nội dung mới qua các thời kỳ lịch sử Trong hoàn cảnh thế giới mở cửa và hội nhập như hiện nay, sự giao lưu, tiếp biến của văn hoá ngày càng mở rộng, cho nên cách hiểu, cách tiếp cận văn hoá ở những góc độ khác nhau và người ta thường đưa ra những cách định nghĩa khác nhau về văn hoá nhằm phục vụ cho những mục tiêu nẹhiên cứu cụ thể của họ Bởi vậy, có rất nhiều công trình nghiên cứu về văn hoá và thật khó xác định một cách chính xác số lượng các khái niệm văn hoá được nêu trong các công trình nghiên cứu đó Ngay từ giữa thế kỷ XX, hai nhà văn hoá học Hoa Kỳ A.Kroeber và C.Klackhobo đã thống kê được khoảng 150 định nghĩa khác nhau về văn hoá Ngày nay, số lượng các định

nghĩa vê văn hoá đã tăng lên rất nhiều, hiện nay có học giả còn cho là đã có trên

300 định nghĩa về văn hoá Có thể phân loại thành các loại định nghĩa nguồn gốc, định nghĩa miêu tả, định nghĩa lịch sử, định nghĩa chuân mực .[19, tr.7-17,T 1 ]

Văn hoá, theo tiếng Latinh là Culture - nghĩa là sự trồng trọt Theo nghĩa gốc tiếng Latinh ta có thế hiểu, văn hoá là quá trình chăm sóc nuôi dường, giáo dục từ những cá thể sinh học trở thành con người Có thế nói rằng, văn hoá mang nghĩa là sự đào tạo, giáo dục con người, đào luyện tinh thần con người; là môi trường thứ hai đê con người trở thành chính bản thân mình [27, tr.7] Trong tiếng Việt, “văn hoá” là một từ Việt gốc Hán Theo tích của người Trung Hoa thì

“văn” có nghĩa là đẹp - cái đẹp, vẻ đẹp của cuộc sống đã được đúc kết và “hoá”

có nghĩa là làm thay đổi, làm cho trở nên tốt đẹp, hoàn thiện Như vậy, văn hoá gắn liền với giáo dục tinh thần, nhân cách con người Cách quan niệm này cũng giống như ở phương Tây

Chủ tịch Hồ Chí Minh, từ năm 1942, đã đưa ra một định nghĩa về văn hoá:

‘T / lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và

p h á t minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, nhũng công cụ cho sinh hoạt hàng ngày vê mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và p h á t minh đó là văn hoả Vãn hoá là sự tông hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biêu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ủng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của

sự sinh tồn” [22, tr.431, T3] Đây là một định nghĩa khá toàn diện về văn hoá, nó

thích họp với con người ở những trình độ phát triển khác nhau, kê cả ở những xã

hội chưa phát triển cũng như ở xã hội đã có đời sống cao GS Trần Quốc Vượng

thì cho rằng: “ Vãn hoá là thế ứng xử, năng động của m ột cộng đỏng (ứng xử tập

thể) hay một cá nhân đứng trước thiên nhiên, xã hội và đúng trước chính mình Văn hoả là ỉắi song, ỉà nếp sổng tập thê và cá nhân'' [62, tr.87].

Cách hiểu chung nhất về văn hoá được UNESCO đưa ra khi đặt nó trong

mối quan hệ với phát triển: “Văn hoả phản ánh và thể hiện một cách tổng quát

sống động mọi mặt của cuộc sống (của mỗi cá nhân và các cộng đồng) đã diễn

ra trong quá khứ, cũng như đang diên ra trong hiện tại, qua hàng bao thê ky, nó

đã cấu thành nên m ột hệ thống các giả trị, truyền thống, thâm m ỹ và loi song mà dựa trên đó tùng dân tộc tự khăng định ban sắc riêng của mình” [48, tr.23]

Theo cách hiểu này thì văn hoá trong một lĩnh vực hoạt động xã hội cụ thê của mồi dân tộc được thế hiện qua ba yếu tố cốt lõi sau:

+ Các giá trị tư tưởng, đạo đức, thẩm mỹ (yếu tố về ý thức);

+ Những giá trị vật chất, kỳ thuật do con người sáng tạo ra trong lĩnh vực đó; + Năng lực, cách thức sử dụng các dạng vật chất đã sáng tạo ra nhằm đáp ứng nhu cầu của đời sống con người cả về vật chất và tinh thần

Từ những phân tích trên đây, ta thấy rằng văn hoá là hiện tượng bao trùm lên tất cả các lĩnh vực của đời sông xã hội, văn hoá có mặt trong tât cả các sản phẩm do con ngưừi tạo ra, từ công cụ sản xuất đến các vật dụng sinh hoạt, từ tri thức khoa học đến các tác phẩm nghệ thuật, văn hoá cũng đồng thời là bản thân phương thức tạo ra các sản phẩm đó Không chỉ có thế, văn hoá còn hiện diện trong các quan hệ giữa con người với con người dù đó là quan hệ kinh tế hay quan hệ tôn giáo, quan hệ pháp luật hay quan hệ giao tiếp thông thường Văn hoá còn là bản thân các năng lực cấu thành nhân cách con người; là tri thức, tình

cảm, ý chí, thị hiếu và mọi năng lực lao động sáng tạo Văn hoá là tất cả các

giá trị do con người sảng tạo trong quả trình sống, nhằm thoả mãn nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần của mình Cùng với sự vận động của xã hội, những gì

còn lại, tồn tại cùng năm tháng và thời gian, khẳng định được giá trị của nó, đó là các giá trị văn hoá

Là một trong những loại hình của văn hoá, văn hoá pháp luật góp phân xây dựng nên “nên tảng tinh thân của xã hội”, góp phân “thúc đây sự phát triên kinh tế - xã hội” [9, tr.10] Văn hoá pháp luật là kết quá và quá trình hoạt động sáng tạo của con người trong lĩnh vực pháp luật Trên thế giới, nhiêu học giả quốc tế đương đại cho rằng văn hoá pháp luật được quan tâm nghiên cứu từ giữa thập kỷ 60 của thế kỷ trước ở một số nước như Mỹ, Liên Xô (cũ), Nhật Bản) Tại Trung Quốc, việc nghiên cứu văn hoá pháp luật được đặt ra chậm hon, từ giữa những năm 80 của thế kỷ XX, nhưng sau đó đã có những bước phát triển mạnh mẽ cùng với tiên độ cải cách kinh tế, chính trị Nhìn ở bình diện quôc tê,

để đáp ứng nhu cầu giao lưu, hợp tác, mở cửa, hội nhập của các quốc gia, văn hoá nói chung và văn hoá pháp luật nói riêng là những chủ đc ngày càng được quan tâm nghiên cứu nhiều hơn

+ Tại Liên Xô (cũ), văn hoá pháp luật được nghiên cứu chủ yếu từ góc độ

ý thức pháp luật và giáo dục pháp luật Văn hoá pháp luật được hiêu là một biêu hiện của ý thức pháp luật đã đạt đến trình độ nhất định về điều chỉnh hành vi

Do đó, văn hoá pháp luật là thước đo hiểu biết, thái độ của con người đôi với các vấn đề pháp luật

+ Tại Nhật Bản, nhiều học giả cho rằng văn hoá pháp luật đồng nhất với ý thức pháp luật Vàn hoá pháp luật được tiếp cận từ quan điếm lịch sử văn hoá truyền thống trong đó pháp luật ra đời và phát triển (bao gồm cả pháp luật thành văn, phong tục, tập quán pháp) Pháp luật chỉ có thể phát huy được chức năng của mình trong bối cảnh văn hoá và thông qua ý thức, quan niệm của chính con người Do đó, yếu tố cơ bản, có ý nghĩa quyết định của văn hoá pháp luật chính

là ý thức pháp luật

+ Tại Mỹ, giới học giả bắt đầu sử dụng thuật ngữ văn hoá pháp luật (Legal Culture) vào cuối những năm 60 của thế kỷ XX Việc nghiên cứu văn hoá pháp

luật ỏ' Mỹ chịu ảnh hưởng của việc nghiên cưu '‘văn hoá chính trị” dược tiên hành từ trước đó một thập kỷ Họ cho rằng, văn hoá pháp luật là sự nhận thức, cách nhìn và phương thức hành vi của con người đối với chế độ pháp luật.

+ Tại Trung Quốc, nhà nghiên cứu Tôn Quốc Hoa cho rằng văn hoá pháp luật là sự hợp thành của 4 yếu tố, đó là: tư tưởng pháp luật, quy phạm pháp luật,

cơ cấu (thiết chế) pháp luật và nghệ thuật sử dụng pháp luật Giữa các yếu tố này tồn tại mối quan hệ vừa mâu thuẫn, vừa hỗ trợ nhau và làm cho văn hoá pháp luật trở thành một thực thế luôn vận động, phát triển Tính động của văn hoá pháp luật được hiếu là trạng thái vận động các giá trị cơ bản chi phôi hoạt động thực tiễn của con người trong lĩnh vực pháp luật

Ở Việt Nam, văn hoá pháp luật chỉ mới được các nhà nhiên cứu, các nhà khoa học quan tâm trong khoảng hơn 10 năm trỏ' lại đây Cũng như khái niệm văn hoá nói chung, hiện nay vẫn tồn tại nhiều quan điếm và những cách tiếp cận khác nhau về văn hoá pháp ỉuật Theo quan điếm của GS.TS Lê Minh Tâm thì

văn hoá pháp luật là: “Tổng thể những giá trị vật chắt và tinh thần mà con người

đã sảng tạo ra trong lĩnh vực pháp lý bao gồm hệ thông quy phạm pháp luật được ban hành trong các thời kỳ lịch sử, những tư tưởng, quan điềm, luận điêm, nguyên lý, nguyên tắc, những tác phẩm văn hoá pháp luật, nhũng kinh nghiệm

và thói quen tích ỉu ỹ được trong quá trình xây dựng và thực thi pháp luật” [38,

tr 18] Theo quan điểm của PGS.TS Hoàng Thị Kim Quế thì: “Văn hoá pháp

luật là hệ thống các yếu tổ vật chất và tinh thần thuộc lĩnh vực tác động của pháp luật được thê hiện trong ỷ thức và hành vi của con người Văn hoả pháp luật thê hiện trình độ cao của sự tôn trọng pháp luật, trình độ tri thức pháp luật của nhân dân; thực trạng có chất lượng của quá trình lập pháp và thực hiện pháp luật; các phư ơng thức hoạt động pháp luật đặc thù như của các cơ quan pháp luật, kiểm tra hiến pháp V.V.; kết quả của hoạt động pháp luật dưới dạng

sản phâm tinh thân và vật chât do con người xây dựng như luật, hệ thông lập pháp, thực tiễn tư pháp và hành p h á p '’ [29, tr.7] TS Lê Thanh Thập lại cho

răng: “ Văn hoá pháp luật là nhũng giá trị nhân đạo, tiên bộ, tích cực của một hệ

thông pháp luật trong xã hội được thê hiện trong các bộ luật, đạo luật và thiêt chê

xã hội nham bảo đảm thực hiện nó Đồng thời, các giả trị đó còn được thâm thâu vào nhận thức và hành động của mỗi cú nhân, biến thành nhu cầu thường trực trong ứng x ử của họ” [37, tr.49] PGS.TS Nguyễn Văn Động cho rằng: u Văn hoá pháp luật là toàn bộ nhũng giá trị vật chất và giá trị tinh thần do con người tạo ra trong lĩnh vực pháp luật được lưu truyền từ thê hệ này sang thê hệ khác’’'’ [13,

tr.8] Theo TS Lê Vương Long cho răng: “Văn h o á pháp luật là tông thê các hoạt

động hàm chứa các giá trị pháp luật được hình thành trên cơ sở tri thức pháp luật, lòng tin, tình cảm đổi với pháp luật và hành vi pháp lý thực tiễn” [23, tr.21 ].

Yếu tố văn hoá trong lĩnh vực pháp luật là sự thống nhất hữu cơ giữa quá trình hoạt dộng sống cua con người trong quan hệ pháp luật, và hiệu quả hiện thực hoá năng lực của con người trong lĩnh vực đó Do vậy, phát triên yêu tố văn hoá trong lĩnh vực pháp luật không những góp phần nâng cao hiệu quả pháp luật,

mà còn đảm bảo cho sự phát triển nhân cách con người với tư cách là một chủ thể quan trọng nhất trong các quan hệ pháp luật Trong lĩnh vực pháp luật, văn hoá được thể hiện như là một phương thức quản lý xã hội vì con người, đảm bảo cuộc sống hạnh phúc cho con người, và đồng thời nó cũng thế hiện như !à kêt quả hoạt động sáng tạo của con người trong việc xây dựng và thực thi pháp luật hướng tới chân - thiện - mỹ Những chuẩn mực quy phạm pháp luật chỉ có giá trị khi bảo vệ những lý tưởng xã hội tốt đẹp, hướng con người tới các giá trị cao đẹp của văn hoá Tính nhân đạo, tiến bộ và hướng thiện của pháp luật không chỉ phản ánh mức độ tiến bộ của giai cấp thống trị, mà còn phản ánh xu

hướng phát triển của các quan hệ xã hội ngày càng hoàn thiện hơn những giá trị nhân bán.

Từ những phân tích trên đây, ta có thê hiêu: văn hoá pháp luật là những

giá trị mà con người sảng tạo ra trong lĩnh vực pháp luật, câu thành nén một hệ thông giá trị, truyền thong và lôi sông pháp luật Những giá trị đó thâm thâu vào nhận thức và hành động của các chủ thê và biên thành nhu câu thường trực trong ứng x ử của họ Văn hoá pháp luật thể hiện những mặt tiến bộ của một nền

pháp luật, có những đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội; thê hiện trình độ cao của sự tôn trọng pháp luật, trình độ tri thức pháp luật của công dân, chất lượng của quá trình xây dựng và thực hiện pháp luật

Là một bộ phận của văn hoá, văn hoá pháp luật cũng mang trong mình những thuộc tính cơ bản của văn hoá, đó là :

- Vãn hoả pháp luật có tính hệ thông, tính lịch sử: Mọi yêu tô, bộ phận

của văn hoá pháp luật đều có liên quan mật thiết với nhau; không thế coi văn hoá pháp luật là một phép cộng đơn thuần những yêu tố, hộ phận mà phải là một phức hợp Văn hóa pháp luật là sự kết tinh của sự sáng tạo với nhiều thành tựu trên nhiều mặt của nhiều thế hệ trong suốt quá trình hình thành, tồn tại và phát triển hệ thống pháp luật của một quốc gia, trong sự tác động, ảnh hưởng với các yếu tổ khác của văn hoá truyền thống và hiện đ ạ i

- Văn hoá và văn hoá pháp luật đều cỏ tỉnh giá trị: Nêu văn hoá có các giá

trị vật chất và giá trị tinh thần thì văn hoá pháp luật cũng có các giá trị riêng của nó; các giá trị về công lý, công bằng, bình đẳng, tự do, dân chủ, nhân đạo, nhân sinh là những thuộc tính không thể thiếu của văn hoá pháp luật Sự phát triên của văn hoá pháp luật đánh dấu sự tiến bộ trong nhận thức và thực thi những giá trị của con người, những giá trị trong đời sống xã hội của một cộng đồng, một thời đại Văn hoá pháp luật góp phần tạo môi trường pháp lý lành mạnh, mang tính

nhân văn, nhân đạo, đê các thế hệ dựa trên công lý mà vươn tới một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Văn hoá pháp luật xác lập một hệ thông giá trị pháp luật cho xã hội với các khuôn mẫu ứng xử, chuẩn mực hành vi của con người; văn hoá pháp luật có tác dụng định hướng cho các thành viên trong xã hội tiếp thu, vận dụng các giá trị đó và sáng tạo nên những giá trị mới, tiên bộ cho hệ thống pháp luật tiên tiến phù hợp với quy luật vận động và phát triên các quan hệ

xã hội

- Văn hoá và văn hoá pháp luật luôn cổ tính giao lưu, tỉnh mở: N hững giá

trị của văn hoá và văn hoá pháp luật vừa mang tính đặc trưng của dân tộc vừa mang tính phố quát của nhân loại vì chúng được hình thành trong suốt lịch sử phát triên của dân tộc, của đất nước đặt trong mối quan hệ giao lưu với các dân tộc, các quốc gia khác Có thế nói, quan hệ giữa các dân tộc, giữa các quốc gia ở tầng sâu nhất chính là quan hệ giao lưu, tiếp biến của các giá trị văn hoá Văn hoá pháp luật thế hiện bản sắc riêng của dân tộc đồng thời tiếp thu có chọn lọc những giá trị văn hoá pháp luật của các nước khác trong quá trình mở rộng giao lưu quốc tế

1.1.2 C hức nă n g của văn hoả pháp luật

Văn hoá pháp luật là một bộ phận cấu thành của văn hoá chung của xã hội, cho nên văn hoá pháp luật thực hiện những chức năng của văn hoá trong lĩnh vực hoạt động cụ thể của con người - lĩnh vực pháp luật Những chức năng

cơ bản của văn hoá pháp luật ià :

- Chức năng nhận thứ c: Văn hoá pháp luật là hệ thống các giá trị hoặc

chứa trong đó các giá trị pháp luật Chính vì vậy, nó là nội dung cơ bản của nhận thức Văn hoá pháp luật đóng vài trò là cuốn sách về đời sống pháp luật, nó không chỉ cung cấp thông tin, kiến thức pháp luật mà còn trang bị, bồi dưỡng tâm lý, tình cảm, kinh nghiệm pháp luật cho con người Các công trình nghiên

cứu về văn hoá pháp luật cung cấp và trang bị cho mọi người kiến thúc, thòng tin

lý luận cần thiết, những hiểu biết đầy đủ hơn, cụ thể hơn về hệ thống các giá trị vật chất và tinh thân mà nhân loại đã sáng tạo ra trong các lĩnh vực hoạt động pháp luật - những giá trị pháp luật, thế hiện trong hệ thống các quy phạm pháp luật được ban hành qua các thời kỳ lịch sử, trong các quan điếm, tư tưởng, nguyên tắc pháp luật, trong các tác phẩm văn hoá pháp luật, trong hành vi pháp luật của con người

- Chức năng điều chinh: Các chuẩn mực của văn hoá pháp luật có vai trò

định hướng các xúc cảm, cách tư duy và cách ứng xử của từng cá nhân và cả cộng đồng Tất cả những cái chúng ta đang thực hiện trong hành vi, trong suy nghĩ, trong ứng xử của mình đều do những chuẩn mực, các hệ thống giá trị mà văn hoá pháp luật (nói rộng ra là các chuẩn mực văn hoá) chi phối Các tập quán, phong tục, điều nên làm hay không nên làm luôn gắn chặt với các chuấn mực đạo đức, chuấn mực pháp lý Vai trò điều chỉnh của văn hoá pháp luật với tư cách là một hệ thống giá trị thể hiện ở chỗ nó có thể định hướng hành vi của các

cá nhân theo nhũng chuẩn mực pháp lý mới, tốt đẹp tuv chưa thật pho biến trong đời sổng Chuẩn mực pháp lý được bảo đảm thực hiện bằng nhà nước, còn chuẩn mực của thói quen (phong tục tập quán) được thực hiện bằng cách khích lệ và sử dụng áp lực của dư luận xã hội Định hướng của văn hoá pháp luật hướng con người tới các giá trị cao đẹp của pháp luật, qua đó hình thành nhân cách của mình trong đời sống pháp luật

- Chức năng giảo dục: Nói đến chức năng giáo dục của văn hoá pháp luật

là nói tới việc định hướng văn hoá cho hành vi pháp luật của con người Hành vi pháp luật, như chúng ta đã biết, là hành động có ý thức của con người diễn ra trong môi trường điều chỉnh của pháp luật Văn hoá pháp luật thực hiện chức năng giáo dục thông qua định hướng cách xử sự tích cực dựa trên tri thức pháp

luật và tình cam pháp luật đúng đắn, phù hợp với các giá trị văn hoá pháp luật Định hướng giá trị giúp xác định thái độ lựa chọn hành động của con người trước mỗi tình huống cụ thế của cuộc sống, nó quy định hành vi pháp luật của cá nhân, quy định khuynh hướng và tính tích cực xã hội của người đó.

Mồi quốc gia, mồi dân tộc, do những điều kiện, hoàn cảnh lịch sử riêng nên đã hình thành những truyền thống văn hoá pháp luật riêng phù hợp với truyền thống văn hoá, đạo đức, phong tục tập quán của dân tộc Lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của cha ông ta qua các thời kỳ lịch sử đã tạo dựng nên nền văn hoá mang đậm bản sắc dân tộc Các công trình nghiên cứu về văn hoá pháp luật phải mang tính lịch sử, tính kế thừa, nghĩa là hướng vào nghiên cứu các di sản văn hoá pháp luật mà cha ông ta đã sáng tạo ra trong các thời kỳ lịch sử, từ đó mà phát hiện những giá trị pháp luật, phát huy những giá trị truyền thong trong xã hội hiện đại Điều đó cũng có nghĩa là văn hoá pháp luật góp phần vào việc giáo dục lòng tự hào dân tộc, giáo dục thái độ tôn trọng, giữ gìn các giá trị văn hoá pháp luật của dân tộc Nó cũng chửng minh rằng, việc giáo dục con người bằng văn hoá, bằng các giá trị và truyền thống văn hoá có vai trò hết sức quan trọng D ĩ nhiên, quan tâm đến chức năng giáo dục của văn hoá và văn hoá pháp luật không có nghĩa là biến các hoạt động văn hoá đó thành những bài giáo huấn khô khan hay giáo điều trừu tượng Chức năng giáo dục được thực hiện trong mối liên hệ với chức năng nhận thức và thực tiễn của nó Tức là thông qua các chức năng cụ thế, các hoạt động văn hoá tác động trực tiếp đên sự hình thành nhân cách, tới sự phát triển toàn diện của con người - đặc trưng của chức năng giáo dục của văn hoá là ở đó Sức mạnh và hiệu quả giáo dục của văn hoá

và văn hoá pháp luật là ở chỗ nó huy động được toàn bộ các năng lực tinh thân của con người, tác động sâu sắc tới đời sống tinh thần

- Chức năng tô chức: Nhờ có tính hệ thống mà văn hoá, với tư cách là một

dổi tượng bao trùm mọi hoạt động của xã hội, thực hiện được chức năng tô chức

xã hội [42, tr.2 1 ] Nói đến chức năng tổ chức của văn hoá pháp luật, trước hết, là

nói đến sự vận dụng và phát huv các giá trị, các thành quả đã được đúc kêt của

văn hoá pháp luật vào hoạt động hoạch định và xây dựng chính sách pháp luật

của Nhả nước Dưới tác động của văn hoá pháp luật, việc hoạch định và xây

dựng chính sách pháp luật đúng đắn là định hướng quan trọng cho công tác xây

dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, các thiết chế pháp luật và việc vận hành

các thiết chế đó theo những chuân mực pháp luật Các giá trị, chuân mực của văn

hoá pháp luật là một nhân tố quan trọng, cùng với các giá trị, chuấn mực đạo

đức, liên kết các thành viên của mỗi cộng đồng và toàn xã hội trong sự thống

nhất về nhận thức và ứng xử trong đời sống hàng ngày

1.1.3 Các yểu tố hợp thành văn hoá pháp luật

Văn hoá ở các nước khác nhau có những đặc điểm khác nhau, phát triến

cao thấp khác nhau, nhung chúng đều được cấu thành hởi ha yếu tố có mối quan

hệ mật thiết với nhau, bổ sung cho nhau Đó là: yểu tố ý thức (các giá trị tư

tưởng, đạo đức, thẩm mỹ); sự vật chất hoá các yếu tố ý thức (những giá trị vật

chất, kỹ thuật do con người sáng tạo ra trong lĩnh vực đó); và yếu tố ứng xử

(năng lực, cách thức sử dụng các dạng vật chất đã sáng tạo ra nhằm đáp ứng nhu

cầu của đời sống con người cả về vật chất và tinh thần) Các yếu tô này kêt hợp

thành một hệ thống các giá trị truyền thống, thẩm mỹ và lối sống, được lưu

truyền qua nhiều thế hệ tạo thành truyền thống mang bản sắc riêng của mỗi dân

tộc Văn hoá pháp luật là một dạng, một bộ phận hợp thành của nền văn hoá dân

tộc, văn hoá pháp luật cũng được nhận diện đầy đủ bởi ba yếu tố là ý thức pháp

luật; tồn tại pháp luật (sự vật chất hoá yếu tố ý thức) và kỹ năng, hành vi thực

hiện, áp dụng pháp luật

ỉ 1.3 ỉ Y thức pháp luật

Ý thức pháp luật thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần của con người Là một hình thái của ý thức xã hội, ý thức pháp luật bao gôm hệ thông các tư tưởng quan điếm và các quan niệm của con người về pháp luật, pháp chế, trật tự pháp luật và

vai trò của chúng trong đời sông xã hội Cụ thê hơn: “ý thức pháp luật là tông

thê những học thuyết, tư tưởng, quan điểm, tình cảm, cảm xúc, việc đánh giá của con người vê tính công băng hay không công băng, đúng đăn hay không đúng đắn cua phá p luật hiện hành, pháp luật trong quá khứ, pháp luật cân phai có, vẻ tính hợp pháp hay không hợp pháp trong cách x ử sự của con người, trong hoạt động của các cơ quan tô chức xã h ộ i” [35, tr.421 ].

* Nội dung cơ bàn của ý thức pháp luật:

- Ý thức pháp luật là bộ phận trong hình thái ý thức xã hội, nó có đặc tính, đặc điểm riêng, đồng thời cũng có những đặc tính, đặc điếm chung của ý thức xã hội, ý thức pháp luật có sự tương tác với các bộ phận khác trong ý thức xã hội

- Ý thức pháp luật là sự phản ánh sáng tạo đời sống pháp luật của con người; con người nhận thức, đánh giá và thể hiện thái độ của mình trước các hiện lượng pháp luật Vì vậy, ý thức pháp luật do đời sống pháp luật xã hội quyết định, nhưng trình độ của ý thức pháp luật phụ thuộc vào các nhân tô chủ quan của con người

- Nội dung của ý thức pháp luậl là những hiểu biết pháp luật và thái độ đổi với pháp luật của con người trong đời sống pháp luật xã hội bao gồm các hiện lượng pháp luật chủ yếu như: Hệ thống pháp luật, hành vi pháp luật, nhận thức

về địa vị của con người do pháp luật thừa nhận và bảo vệ, tính công băng, dân chủ trong các đạo luật, công tác tổ chức thi hành, áp dụng pháp luật, bảo vệ pháp luật, vai trò của pháp luật trong đời sổng xã hội, tình trạng pháp c h ê

- Cơ cấu của ý thức pháp luật thể hiện đặc điếm, trình độ, mức dộ nhận thức về đời sống pháp luật: nhận thức lý tính như tư tưởng, quan điếm; nhận thức cảm tính như tình cảm, tâm trạ n g của các chủ thê trong xã hội.

* Chức năng của ỷ thức pháp luật:

- Cũng như ý thức xã hội, ý thức pháp luật có chức năng phản ánh và chức năng nhận thức: đây là hai chức năng cơ bản đầu tiên của ý thức pháp luật, làm tiền đề cho các chức năng khác của ý thức pháp luật Đòi sông pháp luật xã hội

là khách thế phản ánh của ý thức pháp luật tác động vào các giác quan của con người, được con người ghi nhận bằng các cảm giác, tri giác và thông qua các hành động đánh giá, so sánh, khái quát hoá, trừu tượng hoá đê hình thành các biêu tượng, khái niệm Ý thức pháp luật có thê lạc hậu hơn so với tôn tại xã hội, cũng có thế phát triển vượt trước so với tồn tại xã hội Khi tồn tại xã hội thay đối nhưng ý thức pháp luật phản ánh tồn tại xã hội đó vẫn còn, nhất là yếu tố tâm lý, tập quán trong ý thức pháp luật vẫn tồn tại dai dăng trong một thời gian dài

Ý thức pháp luậl vượt trước sự phát triển của đời sống phát luật khi mà hệ tư tưởng pháp luật 'choa học, tiên tiến thể hiện ra thành các học thuyết pháp lý và hệ thống pháp luật tiến bộ thúc đẩy sự phát triển xã hội Ý thức pháp luật cũng có

sự tác động qua lại với các hình thái ý thức xã hội khác Như vậy, chức năng phản ánh và chức năng nhận thức của ý thức pháp luật hoà quyện vào nhau, có phản ánh thì mới có nhận thức, nhận thức càng nâng cao thì ý thức pháp luật càng sâu sắc, toàn diện giúp cho con người hoạt động tự tin, chủ động, sáng tạo

- Ý thức pháp luật còn có chức năng mô hình hoá và chức năng điêu chỉnh: Chức năng mô hình hoá của ý thức pháp luật là dựa trên cơ sở những hiêu biết bản chất sự kiện, hiện tượng đã có, để có thế hình dung được hoặc vạch ra

sự vận động phát triển của các sự kiện, hiện tượng trong tương lai Chức năng điều chỉnh của ý thức pháp luật tác động tới hành vi con người thông qua yếu tố

tư tưởng, tâm lý Tác động của ý thức pháp luật có phạm vi rât rộng, bởi lẽ, không có hành vi pháp lý nào của con người lại không cần đên tư duy, nhận thức Sức mạnh điều chỉnh của ý thức pháp luật là sức mạnh tiềm ân trong nội tâm con người, đó là sức mạnh của lý trí, tình cảm có trong con người.

* Cảu trúc của ỷ thức pháp luật:

- Căn cứ vào đặc điểm, tính chất của phương thức phản ánh thì có tâm lý pháp luật và tư tưởng pháp luật: Tâm lý pháp luật là trình độ nhận thức trực giác, cảm tính dưới sự tác động mạnh mẽ của các yếu tổ nhu cầu, lợi ích của cá nhân, nhỏm người, hay cộng đồng xã hội, nó mang nhiều tính chất chủ quan, tự phát Trạng thái tâm lý pháp luật của con người bao gồm: tình cảm, tâm trạng, truyền thông, thói quen, niềm tin, thành kiến, sự bắc chước, phụ hoạ theo một mô hình pháp luật có sẵn hoặc tin theo một lời khuyên nào đó Tư tưởng pháp luật là những suy nghĩ, ý niệm của con người về đời sống pháp luật xã hội Những tư tướng, quan điêm pháp luật hợp thành hệ thống thống nhất, phản ánh sâu sắc, toàn diện đòi sống pháp luật xã hội Hệ tư tưởng pháp luật không phải lả sản phẩm phản ánh trực tiếp đời sổng pháp luật mà nó là kết quả của sự phản ánh

tự giác, có mục đích rõ ràng của con người

- Căn cứ vào mức độ phản ánh các nhà nghiên cứu phân thành ý thức pháp luật thông thường và ý thức pháp luật lý luận: Ý thức pháp luật thông thường là

ý thức pháp luật ở mức độ phổ biến, nó thế hiện mức độ phản ánh trực tiếp, giản đan các hiện tượng pháp luật trong xã hội Ý thức pháp luật thông thường có được nhờ hàng ngày, con người sống với nhau va chạm với các sự kiện pháp lý, tham gia vào các hoạt động chính trị - pháp lý như bầu cử, đóng góp ý kiên vào các dự án luật, khiếu kiện, tố cáo bị tác động bởi các hình thức, phương pháp giáo dục pháp luật của nhà nước, của tập thế, của xã hội thông qua các phương tiện thông tin đại chúng giúp cho mỗi người có trình độ hiếu biết nhất định về

pháp luật, chủ yêu ở mức độ kinh nghiệm thông thường Y thức pháp luật lý luận

là mức độ nhận thức pháp luật sâu sắc, cỏ hệ thống, nhận diện đưọc bản chất các hiện tượng pháp luật xã hội Nhận thức lý luận thê hiện trình độ ý thức cao, đó là những tư tưởng pháp luật có cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn Mức độ nhận thức

lý luận thường có ở những người chuyên làm công tác nghiên cứu, những

chuyên gia ở các lĩnh vực khoa học pháp lý Ý thức pháp luật lý luận là bộ

phận định hướng phát triển của ý thức pháp luật xã hội Ý thức pháp luật lý luận giúp cho con người thực hiện các hành vi pháp lý một cách chủ động, tự tin; nó

có vai trò rất quan trọng trong công tác dự báo, lập kế hoạch, công tác xây dựng pháp luật, tổ chức thi hành pháp luật và công tác giáo dục, đào tạo kiến thức pháp luật

Ý thức pháp luật chỉ trở thành một bộ phận hợp thành của văn hóa pháp luật khi ý thức pháp luật đó tiến bộ, trong mối quan hệ thống nhất hữu cơ với tồn tại pháp luật và hành vi pháp luật tích cực; tạo thành hệ thống giá trị tiêu biếu của văn hóa pháp luật

vệ pháp luật cũng như đưa pháp luật vào thực tiễn đời sông xã hội

Nhưng tồn tại pháp luật là một phạm trù rộng lớn nó bao quát cả hệ thống pháp luật và các thiết chế pháp luật; ngoài ra, nó còn bao gồm cả các sản phấm có tính chất pháp lý khác mà con người sáng tạo ra như các công trình nghiên cứu, các học thuyết pháp lý, các tác phâm pháp luật: sách tham khảo, chuyên khảo, báo chí; các tập quán pháp, hương ước, lệ làng Nói tóm lại, tồntại pháp luật là tất cả những gì con người hiện thực hoá yếu tố ý thức pháp luậtthành các giá trị vật chất trong lĩnh vực pháp luật.

Tồn tại pháp luật gồm có nhiều yếu tố, nhưng hệ thống pháp luật và các thiết chế pháp luật là những yếu tố trung tâm, cốt lõi của tồn tại pháp luật Bởi vì suy cho cùng, các vếu tố khác của tồn tại pháp luật cũng nhằm đê xây dựng, hoàn thiện hệ pháp pháp luật và các thiết chê pháp luật

Tồn tại pháp luật là sự vật chất hoá yếu tố ý thức pháp luật mà thành; nhưng không phải bất cứ sự vật chất hoá yếu tố ý thức pháp luật nào cũng được coi là giá trị văn hoá, mà chỉ có những yếu tố nào có tính chất tiến bộ và tiêu biểu trong điều kiện kinh tế xã hội cùng thời, phù hợp với định hướng mà con người vươn tới thì mới coi là có giá trị văn hoá

1.1.3.3 K ỹ năng, hành vi thực hiện, áp dụng pháp luật

Thực hiện pháp luật là hành vi của con người phù hợp với các quy định của pháp luật Đó chính là nội dung thứ ba của văn hoá pháp luật Nó thê hiện cách thức, khả năng, trình độ sử dụng pháp luật và các công cụ pháp luật của cá nhân, của cộng đồng, của nhà nước trong quá trình đấu tranh vì công lý, vì sự bình đẳng và công bằng xã hội Đối với cá nhân, cộng đồng thì văn hoá pháp luật thể hiện ở kỹ năng thực hiện pháp luật, ở hành vi, thói quen, lối sống theo pháp luật Còn với cơ quan nhà nước thì văn hoá pháp luật thê hiện ở kỹ năng, hành

vi, cách thức, trình độ áp dụng pháp luật đe duy trì trật tự xã hội

Trình độ xây dựng pháp luật là yếu tố đê đảm bảo có hệ thông pháp luật hoàn thiện mới chỉ là bước đầu, cần phải có những con người có đủ năng lực, phẩm chất đạo đức, có văn hoá pháp luật đề đưa pháp luật vào cuộc sống Hành

vi thực hiện, áp dụng pháp luật mang ý nghĩa tích cực và được coi là hành vi hợp pháp hay hành vi xử sự tích cực đối với pháp luật và các hiện tượng pháp luật, dựa trên nhũng tri thức pháp luật và tình cảm pháp luật đúng đan, phù hợp với xã hội Chỉ có hành vi hợp pháp mới mang ý nghĩa xã hội và văn hoá to lớn: một mặt nó nói lên động cơ hành vi của chủ thế, mặt khác nó phản ánh nhu cầu tiến

bộ của xã hội, sự hài hoà giữa các lợi ích trong xã hội, sự hài hoà giữa nhu cầu của nhà nước và nhu cầu của công dân Hành vi hợp pháp được xã hội tôn trọng

và thể hiện trình độ văn hoá pháp luật Xét ở góc độ văn hoá, hành vi pháp luật tích cực được hiếu theo nghĩa rộng hơn, đó là hành vi xử sự ủng hộ pháp luật tiến bộ, xây dựng và bảo vệ nó; đồng thời đấu tranh xoá bỏ hệ tư tưởng và tâm lý pháp luật lạc hậu, lồi thời, phản động góp phần xây dựng chế độ xã hội ngày càng tiến bộ, văn minh Áp dụng pháp luật là một hình thức đặc thù của thực hiện pháp luật, khi áp dụng pháp luật đòi hỏi các nhà chức trách phải có ý thức pháp luật cao, tri thức tổng họp, kinh nghiệm phong phú, đạo đức cách mạng và

kỹ năng sử dụng pháp luật Có những phẩm chất trên thì người áp dụng pháp luật mới có thể độc lập, công tâm, có trách nhiệm cao khi tiến hành các hoạt động áp dụng pháp luật - chỉ có như vậy hoạt động áp dụng pháp luật mới có giá trị văn hoá Từ việc xác định đúng tình tiết vụ việc đến việc lựa chọn các quy định của pháp luật để ra văn bản áp dụng đều thể hiện kỹ năng, trình độ pháp luật của người

áp dụng và cũng là cơ sở đánh giá trình độ văn hoá pháp luật của người đó

Hành vi thực hiện, áp dụng pháp luật sẽ kéo theo lối sông theo pháp luật Phương thức hành động của một cộng đồng như thế nào thì sẽ tạo ra lôi sông như thế ấy Lối sống theo pháp luật là lối sống dựa trên nền tảng ý thức pháp luật tiên

tiến, là biểu hiện cua lối sổng có văn hoá Lôi sống theo pháp luật vừa có tác dụng đóng góp vào quá trình sáng tạo văn hoá pháp luật, vừa là quá trình tiếp nhận và phát huy các giá trị văn hoá pháp luật trong thực tiễn.

Giá trị mà văn hoá pháp luật đem lại trong hoạt động thực hiện pháp luật

là biến tính bắt buộc của pháp luật thành tính tự giác, tự nguyện tuân thủ pháp luật của mọi người Bằng sự hiểu biết đạt đến trình độ nhất định, những người thực hiện pháp luật sẽ làm cho những người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan nhận ra được đâu là lợi ích hợp pháp, giới hạn nào là vượt quá khuôn khô quy định của pháp luật Với cùng một sự việc xảy ra, với cùng quy định của pháp luật, nhưng trình độ và kỹ năng vận dụng khác nhau sẽ cho kết quả khác nhau

Tóm lại, nền văn hoá pháp luật của các nước khác nhau có những đặc điểm khác nhau, trình độ phát triển khác nhau, nhưng đều giống nhau ở chỗ là được cấu thành bởi ba nội dung cơ bản là: ý thức pháp luật, tồn tại pháp luật, kỹ năng và hành vi thực hiện, áp dụng pháp luật Ba yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, bổ sung cho nhau Yếu nố này tạo tiền đề cho yếu tố kia xuất hiện Ngược lại, yếu tố kia khẳng định sự thành công và tạo đà cho yếu tố này phát íriển đến đỉnh cao mới

1.1.4 Phân loại văn hoá pháp luật

Văn hoá và văn hoá pháp luật đều có cấu trúc hệ thống, các lĩnh vực của văn hoá pháp luật cũng hết sức đa dạng, có thê xem xét trên các bình diện sau đây:

- Phân loại theo chủ thể: thì có văn hoá pháp luật của cá nhân, văn hoá pháp luật của cộng đồng, văn hoá pháp luật xã hội

- Phân loại theo lĩnh vực hoạt động: Văn hoá pháp luật có thê chia thành văn hoá pháp ỉuật trong hoạt động xây dựng pháp luật (văn hoá lập pháp), văn hoá pháp luật trong hoạt động thực hiện pháp luật, quản lý nhà nước bằng pháp luật (văn hoá hành pháp) và văn hoá pháp luật trong hoạt động tư pháp (văn hoá

tư pháp) Bản thân mỗi dạng hoạt động cơ bản (lập pháp, hành pháp, tư pháp) lại

bao gồm nhiều hoạt động có mối quan hệ chặt chẽ với nhau theo luật định Ví dụ

hoạt động tư pháp gồm hoạt động điêu tra, truy tô, xét xử, thi hành án và các

hoạt động bo trợ tư pháp (luật sư, giám định tư p h áp Do đó, văn hoá tư pháp

phải được hiếu là văn hoá trong hoạt động điều tra, văn hoạt trong hoạt động xét

xử (văn hoá xét x ử )

- Phân loại theo phạm vi, địa bàn tác động: Văn hoá pháp luật có thế được phân loại thành văn hoá pháp luật của trường học gắn với văn hoá pháp luật của

đội ngũ giáo viên, học sinh, sinh viên; văn hoá pháp luật doanh nghiệp găn với

văn hoá pháp luật của đội ngũ doanh nhân, của những người lao động trong

doanh nghiệp; văn hoá pháp luật của cơ quan, công sơ gắn với văn hoá pháp luật

của cán bộ công chức; văn hoá pháp luật của người dân nông thôn, đô thị, của

dân tộc thiếu số, của thanh thiếu niên

1.2 Nhận diện văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật

1.2.1 Bỉm chất, nội dung, đặc điểm cùa hoạt dộng xây dựng pháp luật

1.2.1.1 Bản chất của hoạt động xây dựng pháp luật

Hoạt động xây dựng pháp luật mang bản chất quyền lực Nhà nước và

bản chất xã hội sâu sắc Bản chất của hoạt động xây dựng pháp luật không chỉ

thế hiện và thực hiện quyền lực Nhà nước mà nó còn thê hiện nhu cầu, đòi hỏi

của chính đời sông kinh tế - xã hội Tức là, bản chất của hoạt động xây dựng pháp luật vừa mang tính khách quan, vừa mang tính chủ quan

Hoạt động xây dựng pháp luật là hoạt động của Nhà nước cho nên nó luôn

mang bản chất Nhà nước Lênin đã nhấn mạnh rằng, nhà nước không thê tôn tại

thiếu pháp luật và ngược lại pháp luật chỉ có thê p h á t huy được hiệu lực của mình nếu nó được đảm bảo bằng sức mạnh của bộ máy nhà nước [53, tr.429]

Pháp luật là công cụ quan trọng đế nhà nước quản lý và điều chỉnh các quan hệ

xã hội Như vậv hoạt động xây dựng pháp luật là hoạt động của nhà nước, nó

mang bản chất và ý chí của nhà nước Nhưng sự hình thành và phát triên của

pháp luật luôn xuất phát từ nhu cầu xã hội, đó là nhu cầu cần có các quy tắc,

chuấn mực ứng xử chung mà mọi người đều phải tuân theo, nhu câu vê một công

cụ điều chỉnh chung mang tính băt buộc Tính phù họp của pháp luật chỉ có được

khi pháp luật phản ánh đúng những quy luật phát triên khách quan của xã hội và

những điều kiện cụ thê của xã hội trong từng thời kỳ C.Mác nói: “Nhà làm luật

không tự mình làm ra luật, không p hát minh ra luật, mà chỉ hình thành ra nó, thê

hiện trong các đạo luật tôt và đã được nhận thức những quy luật nội tại của các

quan hệ tỉnh thần Chún% ta sẽ phải chẽ trách nhà làm luật bơi sự tuỳ tiện

không lường trước, nêu nhà làm luật lây ỷ tưởng của mình thay cho thực chât

của sự việc” [5, tr.232].

1.2.1.2 Nội dung, đặc điềm của hoạt động xảy dựng pháp luật

* Nội dung:

Iloạt động xây dựng pháp luật có nội dung rất rộng lớn, hao gồm một loạt

các hiện tượng, quá trình phức tạp từ việc làm sáng tỏ những nhu cầu của việc

điều chỉnh pháp luật đối với các quan hệ xã hội, việc xác định nội dung chính

sách, tính chất và hình thức của việc điều chỉnh pháp luật, việc soạn thảo các văn

bản quy phạm pháp luật, việc thảo luận các dự thảo văn bản trong quá trình xây

dựng pháp luật, cơ quan nhà nước có thâm quyên thông qua văn bản quy phạm

pháp luật, công bố và đưa các văn bản đã được thông qua vào thực hiện trong đời

sống pháp luật

* Đặc điếm cua hoạt động xây dựng pháp luật:

- Hoạt động xây dựng pháp luật vừa là một trong những hình thức ph á p lý

cơ bán của việc thực hiện chức năng của nhà nước vừa là hoạt động tạo ra cơ sở

pháp lý cho việc thực hiện các chức năng của nhà nước: Chức năng nhà nước là

những phương diện, loại hoạt động cơ bản của nhà nước nhằm thực hiện nhiệm

vụ đặt ra trước nhà nước Đe thực hiện các chức năng của mình nhà nước tiến

hành rất nhiều hình thức hoạt động khác nhau, trong đó có những hình thức cơ

bản là: hoạt động xây dựng pháp luật, hoạt động thực hiện pháp luật, hoạt động

bảo vệ pháp luật Trong các hình thức đó, hoạt động xây dựng pháp luật là hình

thức cơ bản làm nền tảng, tiền đề cho những hình thức còn lại Các chủ thê trong

xã hội khi thực hiện các hoạt độriR của mình phải triệt đê tuân thủ pháp luật

Pháp luật quy định địa vị pháp lý cho các chủ thể, quy định quyền hạn cho các cơ

quan nhà nước, quy định thủ tục để thực hiện các công việc nhà nước, mối liên hệ

giữa các chủ thể trong việc thực hiện các chức năng nhà nước Không có pháp luật

thì không có hoạt động thực hiện pháp luật và bảo vệ pháp luật

- Hoai động xây dựng pháp luật là khâu quan trọng, có ỷ nghĩa quvêt định đối với toàn bộ quá trình điều chỉnh pháp luật: Điều chỉnh pháp luật được hiểu

là một quá trình thực hiện sự tác động của pháp luật lên các quan hệ xã hội Quá

Uinh điều chỉnh pháp luật gồm ba yếu tố chính là: các quy phạm pháp luật, các

quan hệ pháp luật, việc thực hiện pháp luật Như vậy, điếm đầu tiên của cơ chế

pháp luật là hệ thống các quy phạm pháp luật, tức là pháp luật Trong đó, hoạt

động xây dựng pháp luật là kênh tạo ra các quy phạm pháp luật, do vậy nó giữ

vai trò quyết định trong quá trình điều chỉnh pháp luật

Việc xác định các nhiệm vụ, mục đích điều chỉnh pháp luật phải được cụ

thể hoá trong pháp luật để đảm bảo chúng được thực hiện đầy đủ, chính xác-

điều đó do hoạt động xây dựng pháp luật quyết định Giai đoạn tô chức thực hiện

pháp luật là khâu hiện thực hoá sự điều chỉnh pháp luật, hiện thực hoá các quy

định của pháp luật, không có khâu này thì quá trình điều chỉnh pháp luật cũng trở

nên vô nghĩa Song việc thực hiện pháp luật chỉ được đặt ra khi có pháp luật Có

thể nói hoạt động xây dựng pháp luật là điều kiện cần, là tiền đề của quá trình

điều chỉnh pháp luật Trên thực tế, việc thực hiện pháp luật thành công hay thât

bại phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng của pháp luật, tức là phụ thuộc vào chât

lượng của hoạt động xây dựng pháp luât

- H oạt động xây dựng pháp luật là một hoạt động diễn ra theo một quy trình chặt chẽ có sự tham gia của nhiều chủ thê khác nhau theo quy định của

pháp luật: Xây dựng pháp luật là việc tạo dựng các quy tắc xử sự mang tính bắt

buộc chung được áp dụng cho nhiều chủ thể và nhiều tình huống lặp lại Đe các

quy tắc xử sự đó vừa mang tính khái quát, vừa mang tính cụ thê, vừa điên hình,

pho biến vừa phù hợp với tính đa dạng, phức tạp của đời song xã hội, phán ánh

được nhu cầu của các nhóm lợi ích khác nhau thì một yêu câu có tính khách quan

là phải thực thi một quy trình xây dựng pháp luật thật sự dân chủ, khoa học, chặt

chỗ vê mặt thu tục, hợp ỉý về mặt thời gian và nguôn lực bảo đảm

Quy trình xây dựng pháp luật đưọ'c chia ra làm nhiều giai đoạn khác nhau

có liên quan chặt chẽ với nhau, giai đoạn trước là tiền đề cho giai đoạn sau, giai

doạn sau kế thừa phát triển giai đoạn trước Nếu xét theo trình tự thì quá trình

xây dựng pháp luật có thê được chia thành ba giai đoạn chính: giai đoạn nhận

biết nhu cầu và hình thành chính sách, quan điếm điều chỉnh pháp luật; giai đoạn

soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật (quy phạm hoá chính sách, quan điểm đã

được xác định ở giai đoạn trước); giai đoạn thảo luận, thông qua, công bổ văn

bản quy phạm pháp luật

Như vậy, hoạt động xây dựng pháp luật là một quá trình định hướng có

mục đích được lập luận về mặt khoa học, do nhiều chủ thế thực hiện theo các

nguyên tắc xác định Đe sản phấm của quá trình đó là các văn bản quy phạm

pháp luật có chất lượng cao, đáp ứng được các yêu cầu của thực tiễn, vân đề đặt

ra là cần nhận biết đầy đủ và sâu sắc các yếu tố chi phối, ảnh hưởng, tác động

đến chính chất lượng của hoạt động xây dựng pháp luật, đặc biệt la cac yêu tô chủ quan của các chu thê thực hiện hoạt động đó.

1.2.2 Mối quan hệ giữa văn hoá pháp luật và hoạt động xây dựng pháp luật

Nội dung của hoạt động xây dựng pháp luật thực chất là một quá trình nhận thức các quy luật của đời sống xã hội rất phức tạp để xác định những quan

hệ xã hội nào cần được pháp luật điều chỉnh và điều chỉnh như thế nào Văn hoá pháp luật với các thuộc tính và chức năng của mình đóng vai trò rất quan trọng đối với quá trình xây dựng pháp luật Những giá trị của văn hoá pháp luật thê hiện ngay trong quá trình làm ra các đạo luật và trong chính bản thân các đạo luật đó

Quan hệ giữa văn hoá pháp luật và hoạt động xây dựng pháp luật là quan

hệ tác động qua lại Văn hoá pháp luật là nền tảng, là tiền đề, là điều kiện cần thiết cho hoạt động xây dựng pháp luật Các chuẩn mực, quy phạm pháp luật quan trọng chỉ có thế có được khi các nhà làm luật nhận thức được một cách sâu sẩc các quy luật cua đỏi sống kinh tế, chính trị và xã hội Những quan hệ kinh tế- chính trị nào mới phát sinh, có cần đến các quy tắc điều chỉnh không? Điều chỉnh ở mức độ nào và bằng những quy phạm pháp luật cụ thế nào? Văn hoá pháp luật với chức năng nhận thức của nó giúp cho các nhà làm luật biêt và xử lý tốt các tình huống mà cuộc sống đặt ra Có thể nói văn hoá pháp luật như một sự đầu tư từ quá khứ cho hiện tại của hệ thống pháp luật Ngược lại, trình độ lập pháp cao với kết quả là hệ thống pháp luật tốt chính là một biểu hiện, một thước

đo trình độ văn hoá pháp luật của một quốc gia hay một dân tộc Các giá trị văn hoá pháp luật phải được kết tinh từ tính chặt chẽ, cụ thế và chính xác của từng quy phạm pháp luật; từ sự xác định rõ ràng giới hạn và nội dung của các chê định pháp luật; cũng như từ tính hoàn chỉnh và thống nhất của cả hệ thống pháp luật Hoạt động xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật vừa là đòi hỏi khách

quan cua xã hội và của nền văn hoá xã hội, vừa có tác động tích cực trở lại đôi

với sự phát triến văn hoá pháp luật

Văn hoá pháp luật tác động đến tất cả các giai đoạn của quá trình xây

dựng pháp luật thông qua trình độ văn hoá pháp luật của các chủ thế tham gia

vào từng hoạt động (từ hoạch định, xây dựng chính sách pháp luật, đên soạn

thảo, tư vấn, thảo luận thông qua văn bản pháp luật) Hoạt động xây dựng pháp

luật là hoạt động sáng tạo, pháp luật là sản phâm cua tư duy lập pháp sáng tạo có

tác dụng làm giàu thêm, làm phong phú các giá trị văn hoá pháp luật truyền

thống Khi hoạt động xây dựng pháp luật tạo ra được các giá trị pháp lý mới,

nó tích luỹ, bổ sung vào kho tàng giá trị văn hoá pháp luật, làm đa dạng các giá

trị văn hoá pháp luật

1.2.3 Giá trị cơ bản của vãn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật

Như trên đâ đề cập, công lý, công bằng, bình đắng, tự do, dân chủ, nhân

đạo, nhân sinh là những những giá trị phổ biến của văn hoá pháp luật Những giá

trị này trở thành nhũng nguyên tắc hoạt động xây dựng pháp luật

- Giá trị dân chủ trong hoạt động xây dựng pháp luật: Dân chủ là một giá trị chung của nhân loại Bản chất của chế độ dân chủ là nhân dân tham gia một

cách thực chất vào quá trình thiết kế chính sách và ra quyểt định Việc quyêt

định của nhân dân trong một nền dân chủ thể hiện ở hai hình thức ià dân chủ trực

tiếp và dân chủ đại diện Trong hoạt động xây dựng pháp luật, giá trị dân chủ đã

được phát huy từ thời Hy Lạp cổ đại bằng quan niệm chủ nghĩa lập hiến, ỉập

pháp Ngày nay, chủ nghĩa lập hiến, lập pháp được coi là yếu tố quan trọng hàng

đầu của Nhà nước pháp quyền Nhân dân là người tuân theo luật phải là những

người làm ra luật, có thế nói lập pháp là đỉnh cao nhất của sự hoàn thiện mà sức

mạnh tập thể của một quốc gia có thế đạt tới Nhân dân làm ra luật có thê thông

qua cơ quan đại diện của mình hoặc trực tiếp tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật Thậm chí có những đạo luật chỉ khi được nhân dân thông qua (trưng cầu ý dân) mới có hiệu lực.

- Giá trị công bằng, bình đắng trong hoạt động xây dựng pháp luật: Công bằng, bình đăng là nhừng giá trị mà con người luôn hướng tới; đó không chỉ là giá trị pháp luật mà còn lả e;iá trị xã hội có ý nghĩa rất quan trọng đôi với sự phát triên của con người Công bằng, bình đăng được coi là một loại nguôn tự nhiên, tất yếu của pháp luật Sở dĩ như vậy vì pháp luật là biếu hiện của công lý, công bằng xã hội, bảo đảm cho các chủ thể trong xã hội ngang quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm với nhau trong những quan hệ xã hội nhất định Trong hoạt động xây dựng pháp luật cùng không là ngoại lệ, các chủ thế dù là cơ quan nhà nước,

tô chức, cá nhân cũng có cơ hội như nhau đế tham gia vào hoạt động xây dựng pháp luật

- Giá trị nhân quyền, nhân đạo trong hoạt động xây dựng pháp luật: Quyền COI1 người liay nhân quyền có thể được hiểu là những đặc quyền vốn có, tự nhiên của con người và chỉ con người mới có Tuy nhiên, những đặc quyền von có,

tự nhiên ấy chỉ có thể thực sự trở thành quyền của con người khi được pháp luật thừa nhận và bảo vệ Việc thừa nhận và bảo vệ quyền con người, quyền tự do cá nhân là một trong những thành tựu vĩ đại của pháp luật hiện đại, nó thê hiện tập trung giá trị dân chủ, nhân đạo; tôn trọng và vảo vệ các giá trị con người, đem lại

tự do, hạnh phúc cho con người; thế hiện sứ mệnh giải phóng con người Giá trị này đã trở thành nguyên tắc, trở thành đòi hỏi phải thể hiện trong xây dựng, thực hiện và bảo vệ pháp luật

- Giá trị khoa học trong hoạt động xây dựng pháp luật: Pháp luật phải được bắt nguồn từ yêu cầu, đòi hỏi điều chỉnh bằng pháp luật của các quan hệ xã hội Những nội dung chính sách trong các văn bản pháp luật không phải là sự áp

đặt theo V chủ quan của cơ quan ban hành mà phải xuât phát từ hiện thực khách

quan Pháp luật có phản ánh được hiện thực khách quan thì mới điêu chỉnh có

hiệu quả các quan hệ xã hội, mới được xã hội chấp nhận Đê thực hiện được điêu

đó thì phải phát huy các giá trị khoa học, nghĩa là cần có tổng kết thực tiễn, phân

tích chính sách, tiến hành điều tra dư luận xã hội và các biện pháp khác đế tìm

hiếu về nhu cầu điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh và khả năng tô chức thực

hiện trong thực tiễn của các chủ thê tiến hành hoạt động xây dựng pháp luật

1.2.4 Các yếu tố hợp thành văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật

Cũng như văn hoá và văn hoá pháp luật nói chung, các yếu tố hợp thành

cua văn hoá pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật cũng gôm ba bộ phận

cơ bản hợp thành đó là: ý thức pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luât; tồn

tại pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật và trình độ, kỹ năng sử dụng

pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật

Ị 2.3.1 Ỷ thức pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật

Hoạt động xây dựng pháp luật về bản chất là hoạt động sáng tạo pháp luật

Đây là hoạt động trọng tâm, cơ bản của nhà nước Hoạt động này do nhiều chủ

thể khác nhau thực hiện theo quy định của pháp luật Trong đó, ý thức pháp luật

của các chủ thể tham gia, đặc biệt là của người làm công tác lập pháp có vai trò

quan trọng như là một tiền đề và điều kiện cần thiết của quá trình xây dựng pháp

luật Có thể nói ý thức pháp luật, dù ở dạng thức hay cấp độ nào cũng đều có khả

năng soi sáng, thôi thúc hoặc kìm hãm hành vi sáng tạo pháp luật của con người

Sự hiểu biết nhuần nhuyễn, sâu sắc về các học thuyết, tư tưởng pháp luật cũng

như về hệ thống luật thực định và về thực tiễn thi hành pháp luật của các nhà lập

pháp có vai trò định hướng đặc biệt quan trọng đối với hoạt động xây dựng pháp

luật Trong khi đó, tâm lý pháp luật tốt lại có vai trò giống như động lực bên

trong thúc đây cách hành xử, sự lựa chọn, cân nhăc lợi ích hợp lý trong quá trình xây dựng pháp luật.

Nhận thức và tình cảm đổi với pháp luật là hai mặt thống nhất trong ý thức pháp luật cua nhà làm luật Những giá trị cao quý của tư duy lý luận pháp luật sè được toả sáng, soi rọi, quy tụ ở các giá trị xã hội của pháp luật nêu nó được ban hành theo đủng thê thức và trình tự luật định trong một ý thức tôn trọng pháp luật, mong muốn sáng tạo những chuấn mực pháp luật có giá trị khách quan, phản ánh đầy đu các xu hướng và lợi ích của toàn xã hội Nói một cách khái quát, ý thức pháp luật mà đặc biệt là ở tầm hệ tư tưởng pháp luật, có vai trò to lớn ở ý nghĩa rằng nó giúp cho người hay cơ quan ban hành pháp luật hiêu được các quy luật ra đời, tồn tại và phát triển có tính khách quan của pháp luật, hiếu dược các giá trị xã hội của pháp luật, biết cách tạo ra điều kiện cho pháp luật sống được đời sống thứ hai

Trong cơ cấu của ý thức pháp luật thì hệ tư tưởng pháp luật là cơ sở đê dựa vào đỏ ngưừi la xây dựng phương thức quản lý xã hội bằng pháp luật, vì nó giữ vai trò làm nền tảng của mọi nhận thức khoa học pháp lý Nó cũng đông thời

là nền tảng để xây dựng, hoạch định chiến lược, chính sách phát triên pháp luật cho từng giai đoạn lịch sử ở mỗi quốc gia Hệ tư tưởng pháp luật bao gồm toàn

bộ những tư tưởng, quan điểm, quan niệm học thuyết khoa học về pháp luật Đứng trên cả hai phương diện của hệ tư tưởng pháp luật là quan điêm tư tưởng

và quan điếm học thuyết thì thấy rằng việc xây dựng pháp luật mà không dựa trên cơ sở khoa học của một học thuyết pháp lý cụ thể nào thì chắc chắn sẽ dẫn tới tình trạng nguồn pháp luật được ban hành ra không tìm thấy xu hướng tồn tại

và phát triển Hệ tư tưởng pháp luật có giá trị định hướng rất cao, nó có thế giúp chúng ta nhận biết xu hướng hình thành, tồn tại và phát triến của pháp luật, nó

còn giúp nhả làm luật hình dung dễ dàng hưn về một hệ thống pháp luật cân phải

có cho hiện tại và cho tương lai

Hệ tư tưởng pháp luật có vai trò to lớn và trở thành nhu cầu, đòi hỏi khách quan của quá trình sáng tạo pháp luật là do trong suốt quá trình xây dựng pháp luật, ở các giai đoạn khác nhau đều đòi hỏi ý thức pháp luật của chủ thê (chủ yếu

là Đại biếu quốc hội, những người có thấm quyền đề xuất, chủ trì, trực tiếp tham gia soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật ) phải đạt tới trình độ và khả năn^ hiêu biết thông suốt và tông thê các quan điếm, tư tưởng, học thuyết, quan niệm khoa học về pháp luật Đạt tới ngưỡng này, ý thức pháp luật của nhà làm luật đóng vai trò là trung tâm, là cốt lõi của sự nhận thức tiếp theo ngày một sâu săc hơn, toàn diện và khách quan hơn về nhu cầu điều chỉnh bằng pháp luật đối với một quan hệ xã hội đã xác định đe từ đó có khả năng đưa ra sáng kiến xây dựng pháp luật có lập luận chặt chẽ, có căn cứ khoa học cả ở góc độ lý luận và thực tiễn Sáng kiến xây dựng pháp luật của họ phủ hợp với nhu câu và đòi hỏi khách quan của đòi sống thực tế, đồng thời phù hợp với XII hướng vận dộng và phát trien của cả hệ thống pháp luật

Mặt khác, khi bàn về vai trò của ý thức pháp luật đối với hoạt động xây dựng pháp luật chúng ta còn thấy có sự tác động không nhỏ của yêu tô tâm lý xã hội trong cộng đồng nhân dân Trước đây, việc xây dựng pháp luật là công việc tương đối bó hẹp trong phạm vi các cơ quan nhà nước, người dân chưa có điêu kiện để tham gia, còn ngày nay, hoạt động này luôn chịu sự kiêm soát của dư luận xã hội, phải xuất phát từ nhu cầu xã hội và thu hút sự tham gia sâu rộng của

cả cộng đồng Dư luận xã hội được hình thành qua nhiều con đường nhưng chủ yếu nhất đó là sự công khai hoá, dân chủ hoá đời sống xã hội và đời sống pháp luật khiến người dân có thể tiếp nhận dễ dàng dự thảo, dự án văn bản quy phạm pháp luật qua các phương tiện thông tin đại chúng Không những thê, người dân

còn mặc nhiên công khai bày tỏ thái độ, chính kiên của mình đôi với dự thảo văn bản pháp luật, từ đó tạo thành dư luận xã hội.

Như vậy, trong suốt quá trình nhận thức nhu cầu điều chỉnh, phạm vi, mức

độ điều chỉnh đến việc đưa ra sáng kiến xây dựng pháp luật có chủ ý, có lập luận,

có cơ sở khoa học, cho đến khi thảo luận, thông qua dự án văn bản quy phạm pháp luật, chúng ta đều nhận thấy có sự ảnh hưởng và tác động rất lớn của ý thức pháp luật cả ở hai bình diện sự hiêu biết về hệ tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật Trong đó hệ tư tưởng pháp luật có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành nhận thức đúng đắn về các tri thức khoa học pháp lý, trang bị cách thức, phương pháp nghiên cứu và sáng tạo pháp luật Hơn thế nữa, hoạt động xây dựng và ban hành pháp luật đòi hởi một cách khách quan về trình độ, vê khả năng nhận thức cao hơn hắn, có tính hệ thống, sâu sẳc các vấn đề thuộc bản chât của pháp luật và các hiện tượng pháp lý Ý thức pháp luật cao cho phép đánh giá đúng đăn tâm quan trọng pháp lý của các quan hệ xã hội cần được điều chỉnh, bao dam cho hoạt dộng soạn thảo, thảo luận, thông qua các văn bản pháp luật có chất lượng cao Xu hướng vận động và sự thế hiện vai trò của ý thức pháp luật ngày càng đa dạng, càng có thêm nhiều yếu tố mới cả trên hai phương diện hệ tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật, nó có ý nghĩa quyết định đến chất lượng, nội dung của văn bản pháp luật

1.2.3.2 Tồn tại phá p luật trong hoạt động xây dụng pháp luật

Tồn tại pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật bao gồm hệ thông các quy phạm pháp luật, các thiết chế trong hoạt động xây dựng pháp luật và các sản phẩm khác phục vụ cho hoạt động xây dựng pháp luật

Hệ thống pháp luật và các thiết chế pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật là những yếu tố quan trọng nhất, cốt lõi nhất của tồn tại pháp luật, các yếu tố khác chỉ có ý nghĩa bố sung, hỗ trợ Hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt

động xây dựng pháp luật (lập pháp, lập quy) hay còn gọi là hệ thông pháp luật điều chỉnh hoạt động ban hành văn bản quy pháp luật là tổng thế các quy phạm pháp luật có mối liên hệ thống nhất với nhau, được thế hiện bằng các hình thức hiến pháp, luật, nghị định Hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động xây dựng pháp luật tạo thành khuôn khô pháp luật cho sự tham gia hiệu quả của các cơ quan nhà nước, các tổ chức và cá nhân vào quá trình xây dựng pháp luật Bản thân hệ thống các quy phạm này cũng phải chứa đựng trong mình những giá trị

cơ bản của văn hoá pháp luật; không hoàn thiện được hệ thông pháp luật điêu chỉnh hoạt động xây dựng pháp luật thì khó có thế hoàn thiện được hệ thống pháp luật nói chung Hoạt động xây dựng pháp luật trên thực tế khó khăn hay thuận lợi, hiệu qua cao hay thấp đều có nguyên nhân cơ bản từ hệ thông pháp luật điều chỉnh hoạt động này

Các thiết chế pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật được hiếu là tong thế các tố chức, cơ quan nhà nước được trang, bị những phương tiện vật chât

vả dưực giao những quyền hạn, trách nhiệm nhất định nhằm thực hiện các chức năng đề xuất, soạn thảo, thông qua và ban hành pháp luật Các thiêt chê này có thể thuộc hệ thống lập pháp nhưng cũng có thể thuộc hệ thống hành pháp (vì ở nhiều nước chính các cơ quan thuộc Chính phủ lại đề xuất và trực tiếp soạn thảo tới hơn 90% các dự án luật hàng năm) Đây chính là nơi diễn ra hoạt động sáng tạo nên các giá trị văn hoá pháp luật

Các sản phẩm như sách tham khảo, chuyên khảo, các đề tài nghiên cứu khoa học, sách báo, tạp chí, ấn phấm của các cuộc hội thảo khoa học vê hoạt động xây dựng pháp luật được sử dụng trong lĩnh vực lập pháp lập quy là yếu tô

có tính chất bổ trợ nhưng cũng rất quan trọng của tồn tại pháp luật Đó đều là những sản phẩm được vật chất hoá bởi yếu tố ý thức pháp luật trong hoạt động xây dựng pháp luật