Giáo trình tội phạm học lê thị sơn

Đó là các ngành khoa học như nhân chủng học, sinh học, xã hội học, tâm lí học, tâm thần học...3 Theo Bernd-Dieter Meier - Giáo sư người Đức thì tội phạm học là khoa học nghiên cứu tội ph

41-2017/CXBIPH/118-01/CAND

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

GIÁO TRÌNH

TỘI PHẠM HỌC

(Tái bản lần thứ 5, có sửa đổi, bổ sung)

NHÀ XUẤT BẢN CÔNG AN NHÂN DÂN

HÀ NỘI - 2017

TS LÝ VĂN QUYỀN Chương VI

PGS.TS TRẦN HỮU TRÁNG Chương VII

LỜI GIỚI THIỆU

Tội phạm học là ngành khoa học thực nghiệm nghiên cứu về tội phạm hiện thực, nguyên nhân của tội phạm và kiểm soát tội phạm nhằm mục đích phòng ngừa tội phạm Với ý nghĩa quan trọng như vậy tội phạm học đã được xác định là một môn học trong chương trình đào tạo cử nhân luật của Trường Đại học Luật Hà Nội

Là học liệu quan trọng, giáo trình tội phạm học đã được Trường Đại học luật Hà Nội tổ chức biên soạn lần đầu năm 1998

và được sửa đổi, bổ sung năm 2004 Trên cơ sở đánh giá những điểm chưa thống nhất, những điểm còn hạn chế của giáo trình này trong sự so sánh với các tài liệu về tội phạm học của Việt Nam cũng như một số giáo trình của các cơ sở đào tạo nước ngoài hiện nay, Trường Đại học Luật Hà Nội chủ trương biên soạn mới giáo trình tội phạm học theo hướng chuẩn hoá một số khái niệm và tập trung vào nội dung thuộc phần đại cương của tội phạm học với mục đích trang bị cho người học kiến thức về phương pháp nghiên cứu của tội phạm học và khả năng vận dụng phương pháp này vào nghiên cứu thực nghiệm cụ thể

Trong lần biên soạn này, tập thể tác giả là những nhà giáo có tâm huyết và kinh nghiệm đã tham khảo các giáo trình, tài liệu hiện có của Trường về tội phạm học, tham khảo các quan điểm

khác nhau của nhiều nhà khoa học, nhà giáo trong nước và nước ngoài được thể hiện trong các giáo trình, các sách tham khảo về tội phạm học cũng như đánh giá thực trạng vận dụng kiến thức tội phạm học khi thực hiện các đề tài nghiên cứu thực nghiệm về tội phạm học của người học và lấy đó làm cơ sở cho việc biên soạn mới giáo trình tội phạm học này Giáo trình đã được các nhà khoa học có uy tín thẩm định về nội dung, được hội đồng đánh giá nghiệm thu thông qua và Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội quyết định cho xuất bản, lưu hành

Trường Đại học Luật Hà Nội xin trân trọng giới thiệu giáo trình tội phạm học và rất mong nhận được sự góp ý phê bình của bạn đọc để giáo trình này ngày càng hoàn thiện hơn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

CHƯƠNG I

KHÁI NIỆM VÀ NHIỆM VỤ CỦA TỘI PHẠM HỌC

I KHÁI NIỆM TỘI PHẠM HỌC

Trong các sách viết về tội phạm học của nước ngoài cũng như trong nước tồn tại nhiều định nghĩa khác nhau về tội phạm học Các định nghĩa được đưa ra đã phản ánh ở mức độ nhất định sự hình thành và quá trình phát triển của tội phạm học, phản ánh quan niệm cá nhân hoặc quan niệm của một trường phái về tội phạm học Theo một số tác giả nghiên cứu về tội phạm học ngày nay thì thuật ngữ tội phạm học xuất hiện vào cuối thế kỉ XIX Những người đầu tiên sử dụng thuật ngữ này được kể đến là Paul Topinard - thầy thuốc đồng thời là nhà nhân chủng học người Pháp

và Rafaele Garofalo - luật gia người Ý Paul Topinard lần đầu tiên dùng thuật ngữ này để phân biệt việc nghiên cứu các dạng cơ thể người phạm tội trong lĩnh vực nhân chủng học với các công việc khác về trắc nghiệm sinh học.(1)

Rafaele Garofalo đã làm cho thuật

(1) Xem: Frank Schmalleger (PH.D Professor Emeritus, The University of North Carolina

at Pembroke), Criminology Today, Prentice Hall 2002, tr 14; Bernd-Dieter Meier

(Professor an der Universitaet Hannover), Kriminologie, Verlag C.H Beck Muenchen

2005, tr 4; Ulrich Eisenberg (Professor an der Freier Universitaet Berlin), Kriminologie, Verlag C.H Beck Muenchen 2005, tr 1 Tuy trong các tài liệu này, các tác giả đều khẳng định Paul Topinard là người đầu tiên sử dụng thuật ngữ tội phạm học nhưng về thời gian lại xác định khác nhau Theo Frank Schmalleger thời gian được xác định vào năm 1889 và theo Bernd-Dieter Meier thời gian được xác định vào năm 1879

về quan điểm thể hiện trong định nghĩa: coi tội phạm học chỉ là ngành hay lĩnh vực kiến thức, khoa học bình thường hay khoa học liên ngành hoặc về đối tượng và phạm vi nghiên cứu của tội phạm học Một trong những nhà tội phạm học sớm nhất của Mỹ trong thế kỉ XX là Edwin H Sutherland đã đưa ra định nghĩa tội phạm học (trong cuốn giáo trình tội phạm học của mình được xuất bản

lần đầu tiên vào năm 1924) như sau: “Tội phạm học là lĩnh vực kiến thức về vấn đề xã hội của tội phạm”.(3)

Theo đó, tội phạm học chỉ được xem là ngành hoặc lĩnh vực nghiên cứu vấn đề xã hội của tội phạm, tức là nghiên cứu tội phạm và hành vi phạm tội như là hiện tượng xã hội

(1) Bernd-Dieter Meier, Kriminologie, Sđd., tr 4

(2) Trong tiếng Anh là: “The study of crime”; Trong tiếng Đức là: “Lehre von der Kriminalitaet”; Xem: Karl-Ludwig Kunz (Professor an der Universitaet Bern/Schweiz), Kriminologie, Haupt Verlag Bern-Stuttgart-Wien 2004, tr 1 (3) Xem: Ewin H Sutherland, Crimonology (Philadelphia: J.B Lippincott, 1924), tr

11; Xem: Frank Schmalleger, Criminology Today, Sđd., tr 14

Định nghĩa khác về tội phạm học được đưa ra thể hiện quan điểm nhấn mạnh đối tượng nghiên cứu là nguyên nhân của tội phạm và vai trò của tội phạm học trong việc tìm ra nguyên nhân

của tội phạm Đó là định nghĩa: “Tội phạm học là sự nghiên cứu

về nguyên nhân của tội phạm”.(1)

Cũng trong thế kỉ XX xuất hiện hàng loại định nghĩa khác về tội phạm học mà trong đó thể hiện quan điểm nhấn mạnh tính khoa học của tội phạm học như là đặc điểm riêng biệt Tiêu biểu

cho loại này là định nghĩa: “Tội phạm học là khoa học nghiên cứu

về tội phạm”.(2)

Loại định nghĩa thứ tư là định nghĩa về tội phạm học hiện đại Sang thế kỉ XXI, trong các sách viết về tội phạm học có thể tìm thấy nhiều cách định nghĩa khác nhau về tội phạm học nhưng tất

cả đều có nhiều điểm chung, thể hiện không dừng lại ở việc xác định chung chung rằng tội phạm học là khoa học nghiên cứu về tội phạm mà đã thể hiện quan niệm toàn diện và sâu sắc hơn về đối tượng và đặc tính khoa học của tội phạm học hiện đại Trong

đó, quan niệm phổ biến cho rằng tội phạm học là khoa học thực nghiệm mang tính liên ngành nghiên cứu về tội phạm, nguyên nhân của tội phạm và kiểm soát tội phạm Dưới đây là một số quan niệm tiêu biểu về tội phạm học hiện đại:

Theo nhà tội phạm học người Mỹ - Frank Schmalleger: “Tội phạm học là khoa học mà bao quanh là chuyên môn liên ngành nghiên cứu về tội phạm và hành vi phạm tội, bao gồm cả những

(1) Gennaro F Vito and Rolald M Holmes, Criminology: Theory, Research, and Policy (Belmont, CA: Wadsworth, 1994), tr 3; Xem: Frank Schmalleger, Criminology

Today, Sđd., tr 14

(2) Clement Bartolla and Simon Dinitz, Introduction to Criminology: Order and

Dísorder (New York: Harper and Row, 1989), tr 548

biểu hiện của nó, nguyên nhân, các khía cạnh pháp lí và sự kiểm soát”.(1) Trong định nghĩa này, tác giả đã đặc biệt nhấn mạnh hai vấn đề được đề cập, đó là phạm vi đối tượng nghiên cứu và đặc tính liên ngành của tội phạm học Ông cho rằng định nghĩa trên

đã giữ đúng quan điểm thể hiện trong tác phẩm của Jack P Gibbs

- nhà tội phạm học xuất sắc trong thế kỉ XX: Mục đích của tội phạm học là cung cấp những trả lời khách quan trên cơ sở nghiên cứu cho 4 câu hỏi cơ bản sau: (1) Tại sao tỉ lệ tội phạm lại khác nhau?; (2) Tại sao các cá nhân phạm tội khác nhau?; (3) Tại sao lại có sự khác nhau trong phản ứng đối với tội phạm?; (4) Cái gì

là những biện pháp hợp lí của kiểm soát sự phạm tội?(2)

Cũng theo ông, tội phạm học là khoa học mang tính liên ngành vì nó phải nhờ đến các ngành khoa học khác mà có được sự tiếp cận tổng hợp để hiểu được vấn đề của tội phạm trong xã hội đương thời và để đưa ra được các giải pháp đối với các vấn đề do tội phạm gây ra Đó là các ngành khoa học như nhân chủng học, sinh học, xã hội học, tâm lí học, tâm thần học (3)

Theo Bernd-Dieter Meier - Giáo sư người Đức thì tội phạm học là khoa học nghiên cứu tội phạm như hiện tượng xã hội, các nguyên nhân của hành vi phạm tội, các hậu quả của nó đối với nạn nhân và xã hội cũng như các biện pháp và cách thức mà các cơ quan nhà nước phản ứng trước sự xảy ra của các hành vi phạm tội; Tội phạm học là khoa học thực nghiệm nghiên cứu một cách hệ thống các sự việc có thực đã xảy ra; Tội phạm học thực hiện việc nghiên cứu mang tính liên ngành bằng cách tiếp thu và tiếp tục

(1) Frank Schmalleger, Criminology Today, Sđd., tr 15

(2) Xem: Frank Schmalleger, Criminology Today, Sđd., tr 15

(3) Xem: Frank Schmalleger, Criminology Today, Sđd., tr 15

phát triển các phương pháp, quan điểm và lí luận của các ngành khoa học xã hội và nhân văn, điển hình là tâm lí học và xã hội học.(1)

Cũng có quan niệm tương tự, Hans-Dieter Schwind - giáo sư người Đức khác cho rằng tội phạm học được hiểu là lĩnh vực nghiên cứu liên ngành, dựa trên tất cả các khoa học thực nghiệm mà những khoa học này có mục đích là xác định phạm vi của tội phạm

và tập hợp những kinh nghiệm về các hình thức thể hiện và nguyên nhân của tội phạm, về người phạm tội và nạn nhân của tội phạm cũng như về sự kiểm soát của các tác động xã hội bao gồm cả các khả năng xử lí đối với người phạm tội và tác dụng của hình phạt.(2)

Ngoài ra, quan niệm về tội phạm học hiện đại cũng có thể được tìm thấy trong tác phẩm xuất bản gần đây nhất (năm 2008) của giáo sư nổi tiếng khác người Đức, Hans Göppinger Theo ông, tội phạm học là ngành khoa học thực nghiệm độc lập nghiên cứu các sự việc thuộc các lĩnh vực của con người và xã hội mà chúng liên quan đến sự hình thành tội phạm, việc phạm tội, hậu quả của tội phạm và việc ngăn chặn tội phạm cũng như việc xử lí những người phạm tội.(3)

Ở Việt Nam, trong các giáo trình hoặc sách về tội phạm học, định nghĩa về tội phạm học được đưa ra tương đối thống nhất, trong đó nhấn mạnh đối tượng nghiên cứu của tội phạm học là tội phạm và người phạm tội; nguyên nhân của tội phạm và biện pháp phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm

(1) Xem: Bernd-Dieter Meier, Kriminologie, Sđd., tr 2

(2) Xem: Hans-Dieter Schwind (Professor an der Universitaet Osnabrueck und Universitaet Bochum), Kriminologie: Eine praxisorientierte Einfuehrung mit Beispielen, Kriminalistik Verlag Heidelberg, 2007, tr 8

Ruhr-(3) Xem: Hans Göppinger (Professor an der Universitaet Tuebingen), Kriminologie, Verlag C.H Beck Muenchen, 2008, tr 1 và tr.2

Trong giáo trình xuất bản từ năm 1995, GS.TS Đỗ Ngọc

Quang cho rằng: “Tội phạm học là ngành khoa học nghiên cứu những vấn đề liên quan đến tình trạng phạm tội và tội phạm ; nghiên cứu về nhân thân người phạm tội, nguyên nhân, điều kiện phạm tội và những biện pháp phòng ngừa tội phạm nhằm từng bước ngăn chặn, hạn chế tội phạm trong cuộc sống xã hội”.(1)

Cùng với cách định nghĩa tương tự, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm

cho rằng: “Tội phạm học là ngành khoa học nghiên cứu tội phạm, tình hình tội phạm, các nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm, nghiên cứu cá nhân kẻ phạm tội và những biện pháp phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm nhằm ngăn chặn, tiến tới loại trừ tội phạm ra khỏi đời sống xã hội”.(2)

Như vậy, trong tất cả các định nghĩa khác nhau về tội phạm học, từ định nghĩa ban đầu đến định nghĩa trong thời gian gần đây đều khẳng định tội phạm là đối tượng nghiên cứu của tội phạm học Tội phạm ở đây có nghĩa là những hành vi bị coi là tội phạm

đã được thực hiện trên thực tế, vì vậy cũng có thể gọi là tội phạm hiện thực.(3)

Tội phạm hiện thực được nghiên cứu từ góc độ xã hội học như một hiện tượng xã hội số lớn và được xem như một

bộ phận của thực tại xã hội Nghiên cứu “mặt xã hội” của tội phạm hiện thực là để có thể đánh giá được trạng thái của bộ phận thực tại xã hội này mà tìm cách thay đổi theo hướng tích cực

(1) GS.TS Đỗ Ngọc Quang, Giáo trình tội phạm học, Khoa Luật Trường đại học Tổng

hợp Hà Nội, 1995, tr 8

(2) GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, Tội phạm học hiện đại và phòng ngừa tội phạm, Nxb

CAND, Hà Nội, 2001, tr.12

(3) Theo Từ điển tiếng Việt, “hiện thực” là cái tồn tại trong thực tế, vì vậy, tội phạm

hiện thực là tội phạm tồn tại trong thực tế Xem: Viện ngôn ngữ học, Từ điển tiếng

Việt, Nxb Đà Nẵng và Trung tâm từ điển học, Hà Nội, 2004, tr 438; Xem: Nguyễn

Xuân Yêm, Hồ Trọng Ngũ, Tội phạm và tội phạm học ở Nhật Bản hiện đại (dịch từ

tiếng Nga), Nxb CAND, Hà Nội, 1994, tr 27

Nguyên nhân của tội phạm cũng đã được khẳng định là đối tượng nghiên cứu của tội phạm học trong hầu hết các định nghĩa

về tội phạm học nêu trên Lịch sử phát triển của tội phạm học cho thấy, nguyên nhân của tội phạm được nghiên cứu từ phía xã hội

và từ phía người phạm tội và từ mỗi phía lại được nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau, như từ phía người phạm tội được nghiên cứu từ góc độ sinh lí và tâm lí Các kết quả nghiên cứu về nguyên nhân đều được nghiệm chứng trong thực tiễn và tạo cơ sở cho việc hình thành những hệ thống tri thức, quan điểm khác nhau về nguyên nhân của tội phạm hay còn được gọi là các học thuyết trong tội phạm học Lịch sử hình thành và phát triển tội phạm học trên thế giới cũng có thể được coi là lịch sử hình thành và phát triển các học thuyết về nguyên nhân của tội phạm

Kiểm soát tội phạm cũng được coi là đối tượng nghiên cứu của tội phạm học Điều này được khẳng định rất sớm trong lịch

(2) Để hiểu rõ hơn về kiểm soát xã hội có thể tham khảo đoạn giải thích sau: “Kiểm soát xã hội là sự bố trí các chuẩn mực, các giá trị cùng những chế tài để ép buộc việc thực hiện chúng Sự kiểm soát sẽ khuôn các hành vi cá nhân, các nhóm vào khuôn mẫu đã được xã hội thừa nhận là đúng, cần phải làm theo Kiểm soát xã hội

sẽ dùng các chế tài tiêu cực đẩy các hành vi lệch lạc vào khuôn phép hay vào một

trật tự” (GS Phạm Tất Dong - TS Lê Ngọc Hùng (đồng chủ biên), Xã hội học, Nxb

Giáo dục, 2007, tr 194)

được coi là bộ phận của kiểm soát xã hội Kiểm soát tội phạm(1)

có thể được hiểu chung nhất là sự phản ứng xã hội đối với tội phạm nên còn được gọi là kiểm soát xã hội theo pháp luật hình sự.(2)

Xét

về cấu trúc có hai yếu tố hợp thành kiểm soát tội phạm, đó là pháp luật (chứa đựng các chuẩn pháp luật và các quy định thể hiện sự phản ứng xã hội đối với tội phạm - một loại lệch chuẩn pháp luật trong pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự ) và phản ứng tiêu cực bằng các chế tài tiêu cực đối với việc thực hiện tội phạm (ví dụ ở Việt Nam là phản ứng của Nhà nước thông qua các hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng và thi hành án hình sự) Vì vậy, cũng có thể coi kiểm soát tội phạm là quá trình lựa chọn và thực hiện các phản ứng khác nhau đối với việc thực hiện tội phạm.3

(1) Để làm rõ hơn quan điểm khẳng định kiểm soát tội phạm là đối tượng nghiên cứu của tội phạm học và tại sao không phải là phòng ngừa tội phạm, cần thiết phải phân biệt rõ hơn về hai khái niệm này: Nội dung của khái niệm kiểm soát tội phạm và nội dung của khái niệm phòng ngừa tội phạm có thời gian được hiểu như nhau Khái niệm ban đầu của phòng ngừa tội phạm là dựa trên cơ sở của luật hình sự và bảo vệ pháp luật hình sự Do đó, phòng ngừa tội phạm được coi đơn thuần là nhiệm vụ của các cơ quan kiểm soát tội phạm (như cảnh sát, kiểm sát, toà án và cơ quan thi hành

án hình sự) Kiểm soát tội phạm cũng góp phần và hướng tới phòng ngừa tội phạm Mãi tới những năm 90 ở một số nước, ví dụ như ở CHLB Đức, khái niệm phòng ngừa tội phạm mới được quan tâm, thảo luận rộng rãi và phát triển Lúc đó mới có

sự phân biệt rõ ràng hai khái niệm này Hai khái niệm này có nhiều điểm chung nhưng có một số điểm khác biệt Khái niệm phòng ngừa tội phạm rộng hơn khái niệm kiểm soát tội phạm Kiểm soát tội phạm chỉ là một phần của những hoạt động nhằm phòng ngừa tội phạm Nếu như khái niệm kiểm soát tội phạm được đặc trưng bởi các hình thức phản ứng hậu tội phạm (sau khi được thực hiện) đến người phạm tội thì khái niệm phòng ngừa tội phạm được đặc trưng bởi các biện pháp tích cực (tiền tội phạm) hướng vào sự ngăn ngừa việc thực hiện tội phạm Kiểm soát tội phạm thuộc vấn đề cơ bản của tội phạm học, còn phòng ngừa tội phạm lại đặt quan tâm hàng đầu vào sự vận dụng những kiến thức cơ bản của tội phạm học Xem: Bernd-Dieter Meier (Professor an der Universitaet Hannover), Kriminologie, Verlag C.H Beck Muenchen 2005, tr 271

(2).Xem: Gueter Keiser, Kriminologie: Ein Lehrbuch, C.F Verlag, 1996, tr 207

(3).Xem thêm: Lê Thị Sơn, “Về khái niệm kiểm soát xã hội và kiểm soát tội phạm”,

Tạp chí luật học, số 8/2012, tr 51

Trong các định nghĩa đã nêu về tội phạm học, các tác giả đã

có những cách thể hiện khác nhau đề cập một đối tượng nghiên của tội phạm học là kiểm soát tội phạm Các nội dung được đề cập sau

đây đều thuộc nội dung của kiểm soát tội phạm: “ các khía cạnh pháp lí và sự kiểm soát ”; “ các biện pháp và cách thức mà các

cơ quan nhà nước phản ứng trước sự xảy ra của các hành vi phạm tội ”; “ sự kiểm soát của các tác động xã hội bao gồm cả các khả năng xử lí đối với người phạm tội và tác dụng của hình phạt ”;

“ việc ngăn chặn hành vi phạm tội cũng như việc xử lí những người phạm tội ” “Biện pháp đấu tranh phòng chống tội phạm”

được đề cập nhiều trong các tài liệu ở Việt Nam như là đối tượng nghiên cứu của tội phạm học cũng có nội dung rất gần với kiểm soát tội phạm vì chúng cũng bao gồm những biện pháp phản ứng của Nhà nước đối với tội phạm hiện thực Đó là những biện pháp đấu tranh chống tội phạm mang tính phòng ngừa, như biện pháp đấu tranh chống, phòng ngừa tội phạm bằng pháp luật hình sự và thông qua các hoạt động phát hiện và xử lí tội phạm của các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự và cơ quan thi hành án (gọi chung là các cơ quan kiểm soát tội phạm)

Những phân tích trên cho thấy đã có đủ cơ sở thực tiễn khoa học để khẳng định tội phạm học có đối tượng nghiên cứu độc lập,

đó là tội phạm hiện thực với ý nghĩa là hiện tượng xã hội số lớn

và các hiện tượng, quá trình liên quan trực tiếp đến tội phạm hiện thực thuộc về nguyên nhân của tội phạm hiện thực và kiểm soát tội phạm thể hiện, thực hiện sự phản ứng xã hội đối với tội phạm hiện thực Tội phạm hiện thực, nguyên nhân của tội phạm hiện thực và kiểm soát tội phạm hiện thực cũng có thể được coi như đối tượng nghiên cứu cụ thể hay bộ phận của tổng thể đối tượng

nghiên cứu của tội phạm học mà trước tiên thuộc về nó là hiện thực xã hội bao quanh các hiện tượng xã hội là tội phạm Giữa chúng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau

Trong một số định nghĩa về tội phạm học đã nêu đã đề cập đến tính mục đích của tội phạm học Tội phạm học nghiên cứu tội phạm hiện thực, nguyên nhân của tội phạm hiện thực và kiểm soát tội phạm hiện thực là nhằm mục đích phòng ngừa tội phạm Lịch

sử hình thành và phát triển tội phạm học đã cho thấy, các kết quả nghiên cứu thực nghiệm về các đối tượng nghiên cứu của tội phạm học luôn hướng tới và phục vụ cho mục đích phòng ngừa tội phạm Những viện dẫn và phân tích nêu trên cũng đã làm rõ những đặc điểm khoa học của tội phạm học Tội phạm học không phải là khoa học đơn ngành mà là khoa học liên ngành và là khoa học thực nghiệm.(1)

Những tri thức khoa học hợp thành tội phạm học được đúc kết từ các kết quả nghiên cứu - là những kinh nghiệm từ quan sát, tìm hiểu về tội phạm trong thực tế như là hiện tượng xã hội, nguyên nhân của tội phạm và kiểm soát tội phạm - không thể không dựa vào các ngành khoa học thực nghiệm liên quan đến con người và xã hội, đặc biệt là tâm lí học và xã hội học Đúng như một học giả đã khẳng định: Tội phạm học không thể xuất hiện mà không có các khoa học liên quan.(2)

Trên cơ sở kế thừa được quan niệm truyền thống mà vẫn phù

(1) Được coi là những khoa học thực nghiệm hay khoa học kinh nghiệm là những ngành khoa học mà trong đó những đối tượng và những sự việc của thế giới, ví dụ như các hành tinh, động vật, các phương thức hành vi của con người được nghiên cứu qua thực nghiệm (thí nghiệm), quan sát lĩnh vực hay thăm dò ý kiến Xem: Phân biệt giữa các khoa học thực nghiệm và các khoa học không thực nghiệm, http://de.wikipedia.org/wiki/Empirie

(2) Xem: Hans-Dieter Schwind, Kriminologie: Eine praxisorientierte Einfuehrung mit

Beispielen, Sđd., tr 9

hợp với sự phát triển của tội phạm học hiện đại và đảm bảo sự thống nhất tương đối với các quan niệm khác nhau hiện nay về tội phạm học, có thể đưa ra định nghĩa về tội phạm học như sau:

Tội phạm học là khoa học liên ngành, thực nghiệm nghiên cứu về tội phạm (hiện thực), nguyên nhân của tội phạm và kiểm soát tội phạm nhằm mục đích phòng ngừa tội phạm

Tóm lại, định nghĩa nêu trên đã bao quát các đặc điểm cơ bản

của tội phạm học Thứ nhất là đặc điểm về đối tượng nghiên cứu

độc lập của tội phạm học, bao gồm tội phạm hiện thực, nguyên nhân của tội phạm hiện thực và kiểm soát tội phạm hiện thực;

Thứ hai là đặc điểm về khoa học liên ngành của tội phạm học; Thứ ba là đặc điểm về khoa học thực nghiệm hay cũng có thể gọi

là đặc điểm về phương pháp nghiên cứu thực nghiệm của tội phạm học.(1) Thứ tư là đặc điểm về mục đích phòng ngừa tội

phạm của tội phạm học Đây là những đặc điểm để phân biệt tội phạm học với các ngành khoa học khác, đặc biệt là các khoa học

có liên quan đến tội phạm

II NỘI DUNG CỦA TỘI PHẠM HỌC

Tội phạm hiện thực, nguyên nhân của tội phạm hiện thực và kiểm soát tội phạm hiện thực đồng thời là những nội dung khái quát của tội phạm học Mỗi nội dung này lại bao gồm các nội dung cụ thể liên quan Khi nghiên cứu về tội phạm hiện thực đòi hỏi phải nghiên cứu cả về người phạm tội với ý nghĩa là chủ thể gây ra tội phạm, về nạn nhân của tội phạm và hậu quả gây ra cho nạn nhân của tội phạm, nghiên cứu tội phạm hiện thực ở các phạm vi khác nhau, nghiên cứu tội phạm hiện thực nói chung hay

(1) Đặc điểm này sẽ được trình bày rõ hơn trong Chương III của Giáo trình

nghiên cứu nhóm hoặc loại tội phạm hiện thực cụ thể Hoặc khi nghiên cứu về nguyên nhân của tội phạm hiện thực cũng đòi hỏi nghiên cứu cả người phạm tội và nạn nhân của tội phạm để tìm hiểu về nguyên nhân từ phía người phạm tội và những yếu tố có ảnh hưởng đến nguyên nhân của tội phạm từ phía nạn nhân của tội phạm Nghiên cứu về kiểm soát tội phạm hiện thực bao gồm

cả nghiên cứu về hiệu quả của pháp luật hình sự, hiệu quả của hình phạt, hiệu quả của hoạt động đấu tranh chống tội phạm của các cơ quan tiến hành tố tụng từ góc độ phòng ngừa tội phạm và nhằm mục đích phòng ngừa tội phạm Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu thực nghiệm về tội phạm hiện thực, nguyên nhân của tội phạm hiện thực, kiểm soát tội phạm hiện thực và các vấn đề xung quanh, liên quan đến các đối tượng nghiên cứu như đã nêu,

hệ thống lí luận và những kết luận chung về các vấn đề này được hình thành và pháp triển, trở thành các nội dung cơ bản của tội phạm học Điều này lí giải tại sao trong các sách hoặc tài liệu viết

về tội phạm học, bên cạnh những nội dung trực tiếp thuộc đối tượng nghiên cứu của tội phạm học còn có nhiều nội dung cụ thể khác được nêu thuộc về nội dung của tội phạm học như nhân thân người phạm tội, nạn nhân của tội phạm, hình phạt học, phòng ngừa tội phạm Như vậy, các đối tượng nghiên cứu của tội phạm học đã quy định những nội dung của tội phạm học, hay cũng có thể diễn đạt cách khác là những nội dung khoa học của tội phạm học được hình thành trên cơ sở nghiên cứu các đối tượng nghiên cứu của tội phạm học

Các nội dung của tội phạm học cũng được phát triển cùng với

sự phát triển của tội phạm học Từ những năm 90 của thế kỉ XX phòng ngừa tội phạm ngày càng được các nước trên thế giới quan tâm, được thể hiện từ trong chính sách hình sự đến trong hệ thống

kiểm soát tội phạm đến trong nghiên cứu tội phạm học, do đó lí luận về phòng ngừa tội phạm ngày càng được phát triển và trở thành bộ phận quan trọng của tội phạm học Cùng với phòng ngừa tội phạm là vấn đề lí luận về nạn nhân của tội phạm và về tác dụng, hiệu quả của hình phạt cũng được phát triển thành những

bộ phận (chuyên sâu) quan trọng của tội phạm học và trong một

số tài liệu còn được gọi là nạn nhân học và hình phạt học.(1)

Những nội dung của tội phạm học được phản ánh ngay trong các sách viết về tội phạm học Có thể viện dẫn ra đây nội dung của tội phạm học được giới thiệu trong cuốn “Giáo trình mới về tội phạm học” của các tác giả người Nhật Bản - Miiaddzrava và Phuddzimoto Cuốn Giáo trình này có các nội dung sau:(2)

I Nhập môn về tội phạm học

1 Tội phạm và tội phạm ẩn

2 Thực hiện công tác tư pháp hình sự trên cơ sở khoa học và quyền con người

3 Phi hình sự hoá và phi hình phạt hoá

4 Các tội phạm không có nạn nhân và chưa thể hiện rõ tính tội phạm

5 Chính sách hình sự về nạn nhân của tội phạm

II Các giả thuyết và học thuyết tội phạm học

1 Học thuyết tội phạm học truyền thống

(1) Xem: Hans-Dieter Schwind, Kriminologie: Eine praxisorientierte Einfuehrung mit

Beispielen, Sđd., tr 7

(2) Xem: Nguyễn Xuân Yêm, Hồ Trọng Ngũ, Tội phạm và tội phạm học ở Nhật Bản

hiện đại, Sđd., tr 33, 34 và Xem: GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, Tội phạm học hiện đại và phòng ngừa tội phạm, Sđd., tr 19

2 Học thuyết “Sự buộc tội”

3 Học thuyết trung lập hoá

4 Học thuyết về “Tội phạm học mới”

5 Học thuyết về sử dụng các phương pháp sinh học mới III Phân loại người phạm tội

1 Người phạm tội là phụ nữ

2 Sự tổn hại thần kinh và tội phạm

3 Những người phạm tội truyền thống

4 Những người phạm tội của nhóm tội phạm giới tính

5 Những người phạm tội vị thành niên

IV Tiếp cận phân loại tội phạm

1 Thành phố và tội phạm

2 Tham nhũng của các cán bộ chức vụ

3 Tội phạm lạm dụng ma túy

4 Các nhóm tội phạm và tội phạm

5 Sự suy đồi văn hoá và tội phạm

V Cơ chế kiểm soát tội phạm

1 Kiểm soát xã hội và tội phạm

2 Xã hội hiện đại và cảnh sát

3 Các chức năng của viện kiểm sát và toà án

4 Giáo dục cải tạo phạm nhân

5 Giáo dục người phạm tội không bị tách khỏi xã hội

VI Các khuynh hướng quốc tế trong phát triển tội phạm học Hoặc trong cuốn sách “Tội phạm học ngày nay” của tác giả

người Mỹ - Frank Schmalleger xuất bản năm 2002, các nội dung sau đã được đề cập:(1)

Phần I Bức tranh tội phạm

Chương 1 Tội phạm học là gì?

Chương 2 Các dạng của tội phạm

Chương 3 Phương pháp nghiên cứu và sự phát triển lí luận Phần II Nguyên nhân tội phạm

Chương 4 Trường phái cổ điển và cổ điển mới

Chương 5 Những nguồn gốc thuộc về sinh học của hành vi phạm tội

Chương 6 Những cơ sở về tâm lí và thần kinh của hành vi phạm tội

Chương 7 Những học thuyết xã hội 1: Cơ cấu xã hội

Chương 8 Những học thuyết xã hội 2: Quá trình xã hội và sự

sự phát triển có tính chất xã hội

Chương 9 Những học thuyết xã hội 3: Xung đột xã hội Phần III Tội phạm trong thế giới hiện đại

Chương 10 Các tội xâm phạm con người

Chương 11 Các tội xâm phạm sở hữu

Chương 12 Tội phạm cổ cồn trắng và tội phạm có tổ chức Chương 13 Lạm dụng chất ma túy và tội phạm

Chương 14 Công nghệ và tội phạm

Phần IV Phản ứng (kiểm soát) đối với hành vi phạm tội

(1) Xem: Frank Schmalleger, Criminology Today, Sđd., cuốn sách này được dùng phổ

biến trong các trường có đào luật ở Mỹ

Chương 15 Tội phạm học và chính sách xã hội

Chương 16 Những phương hướng trong tương lai

Tiếp theo có thể viện dẫn những nội dung của tội phạm học được thể hiện trong cuốn sách về tội phạm học được dùng phổ biến trong các cơ sở đào tạo luật ở CHLB Đức Đó là cuốn sách

“Tội phạm học” của tác giả Bernd-Dieter Meier.(1)

Những nội dung sau đã được đề cập:

1 Đối tượng và sự quan tâm nhận thức của tội phạm học

2 Sự phát triển và trạng thái hiện tại của tội phạm học

3 Các học thuyết tội phạm học

4 Các phương pháp nghiên cứu tội phạm học

5 Mức độ, cơ cấu và diễn biến của tội phạm đã được thống kê

6 Nhân thân người phạm tội và nguyên nhân về tiểu sử xã hội

7 Những vấn đề của dự báo về tội phạm trong tương lai

8 Nạn nhân của tội phạm và nạn nhân hoá

9 Kiểm soát tội phạm

10 Phòng ngừa tội phạm

11 Tội phạm về kinh tế

12 Tội phạm và truy cứu hình phạt ở châu Âu

Ở Việt Nam, một số giáo trình hoặc sách về tội phạm học(2)

đã đề cập thống nhất đến các nội dung sau của tội phạm học:

1 Khái niệm và nhiệm vụ của tội phạm học

2 Lịch sử hình thành và phát triển tội phạm học

(1) Xem: Bernd-Dieter Meier, Kriminologie, Sđd

(2) Xem: GS.TS Đỗ Ngọc Quang, Giáo trình tội phạm học, Sđd.; GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, Tội phạm học hiện đại và phòng ngừa tội phạm, Sđd

3 Phương pháp nghiên cứu tội phạm học

4 Tình hình tội phạm

5 Nguyên nhân của tội phạm

6 Nhân thân người phạm tội

7 Dự báo tội phạm

8 Phòng ngừa tội phạm

9 Phòng ngừa một số loại hoặc nhóm tội phạm cụ thể

Nội dung của tội phạm học được đề cập trong các sách hoặc giáo trình về tội phạm học nêu trên tuy có khác nhau ở khía cạnh nhất định song đã phản ánh quan điểm tương đối thống nhất của các học giả khác nhau trên thế giới về nội dung cơ bản của tội phạm học Từ đây có thể rút ra kết luận chung rằng tội phạm học

có nội dung bao gồm hai loại vấn đề: Thứ nhất là các vấn đề lí luận chung về tội phạm học và tội phạm hiện thực; Thứ hai là các

vấn đề cụ thể về các tội phạm hoặc các nhóm tội phạm

Phần các vấn đề về lí luận chung hay còn được gọi là phần tội phạm học đại cương bao gồm:

- Khái niệm và nhiệm vụ của tội phạm học;

- Lịch sử hình thành và phát triển của tội phạm học;

- Phương pháp nghiên cứu tội phạm học;

- Tình hình tội phạm;

- Nguyên nhân của tội phạm;

- Dự báo tội phạm;

- Nạn nhân của tội phạm;

- Kiểm soát tội phạm;

- Phòng ngừa tội phạm

Phần các vấn đề cụ thể hay còn được gọi là phần tội phạm học cụ thể hay tội phạm học của các tội phạm hoặc nhóm tội phạm cụ thể, bao gồm các nội dung về tình hình hoặc phòng ngừa tội phạm các tội phạm hoặc các nhóm tội phạm cụ thể

Nội dung của tội phạm học với tư cách là một khoa học đương nhiên sẽ quy định nội dung của môn học - tội phạm học Theo đó nội dung của môn học tội phạm học cũng bao gồm hai phần: Tội phạm học đại cương và tội phạm học cụ thể

Trong giáo trình “Tội phạm học” này hầu hết các vấn đề chung của tội phạm học đại cương sẽ được đề cập, riêng vấn đề dự báo tội phạm sẽ được bổ sung sau

III NHIỆM VỤ CỦA TỘI PHẠM HỌC

Tội phạm học có hai nhiệm vụ cơ bản, đó là nhiệm vụ nghiên cứu thực nghiệm và nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng Nhiệm vụ nghiên cứu thực nghiệm là nhiệm vụ đầu tiên quan trọng của tội phạm học với nghĩa là khoa học liên ngành, thực nghiệm Các nhà tội phạm học theo đuổi nhiệm vụ này không chỉ dừng lại ở việc sưu tầm, hệ thống, kiểm chứng các dữ liệu, kết quả nghiên cứu thực nghiệm từ góc độ các ngành khoa học khác nhau về hiện thực xã hội của tội phạm, nguyên nhân của tội phạm và thực tiễn kiểm soát tội phạm (ví dụ các kết quả nghiên cứu nguyên nhân của tội phạm từ góc độ tâm lí học, tâm thần học, xã hội học) mà còn phải phân tích và lí giải về nguyên nhân, các mối liên hệ và

cơ cấu của các đối tượng nghiên cứu trên cơ sở gắn kết liên ngành các kết quả nghiên cứu thực nghiệm Qua đó, những tri thức thực nghiệm được tích lũy và củng cố, tạo thành hệ thống tri thức, học thuyết khác nhau tồn tại trong lịch sử phát triển tội phạm học

Kho tàng tri thức thực nghiệm có được do thực hiện nhiệm vụ này ngày một phát triển và trở thành những kiến thức cơ bản hay nền tảng của tội phạm học Do đó, nhiệm vụ này cũng có thể được gọi là nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản của tội phạm học

Nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng là nhiệm vụ thứ hai của tội phạm học nhưng có ý nghĩa thực tiễn quan trọng Nghiên cứu ứng dụng hướng tới việc đưa ra những định hướng, giải pháp vận dụng những tri thức khoa học cơ bản của tội phạm học vào hoạt động thực tiễn nhằm phòng ngừa tội phạm Nhiệm vụ này được thực hiện trong các lĩnh vực mà tri thức thực nghiệm của tội phạm học cần được mở rộng, phát triển và vận dụng để đưa ra những giải pháp hoặc kết luận có giá trị thực tiễn Nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng được thực hiện trước tiên phục vụ cho công tác phòng ngừa tội phạm; dự báo tội phạm; hoặc thông qua nghiên cứu về tác dụng

và hiệu quả phòng ngừa của hình phạt; nghiên cứu về việc trở thành nạn nhân của tội phạm và bảo vệ nạn nhân của tội phạm Những phạm vi hoặc lĩnh vực nghiên cứu ứng dụng quan trọng của tội phạm học thường là những phạm vi hoặc lĩnh vực mà các cơ quan tư pháp hình sự có nhu cầu lớn nhất về những thông tin được khai thác từ các kết quả nghiên cứu thực nghiệm để có thể ban hành được các quyết định hợp lí và hiệu quả nhằm phòng ngừa tội phạm.(1)

Những kết quả đem lại do thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng của các nhà tội phạm học ngày càng được phát triển, mang lại lợi ích thiết thực cho công tác phòng ngừa tội phạm và nhờ đó tội phạm học ngày càng khẳng định được vị thế của mình trong xã hội

(1) Xem: Bernd-Dieter Meier, Kriminologie, Sđd., tr 12

IV TỘI PHẠM HỌC VÀ CÁC NGÀNH KHOA HỌC KHÁC

CÓ LIÊN QUAN

1 Tội phạm học và các khoa học về tội phạm

Tội phạm học có mối quan hệ nhất định, thể hiện sự tương tác với các khoa học trong nhóm các khoa học về tội phạm Thuộc về khoa học về tội phạm là những khoa học nghiên cứu chủ yếu về tội phạm trong bất kì thể thức nào.(1)

Theo đó, khoa học về tội phạm bao gồm khoa học luật hình sự, khoa học luật tố tụng hình sự - được gọi là khoa học về tội phạm có tính pháp lí, tội phạm học và khoa học điều tra tội phạm - được gọi là khoa học về tội phạm không có tính pháp lí hay khoa học về tội phạm mang tính thực nghiệm Tuy cùng nghiên cứu về tội phạm nhưng các khoa học về tội phạm nghiên cứu nó từ các góc độ khác nhau do đó có các đối tượng nghiên cứu chuyên sâu khác nhau

Khoa học luật hình sự nghiên cứu tội phạm và hình phạt, bao gồm các các vấn đề cơ bản như đặc điểm chung của các hành vi

bị coi là tội phạm, các dấu hiệu của từng tội phạm cụ thể, hệ thống hình phạt và hình phạt quy định cho từng tội phạm cụ thể cũng như kĩ thuật quy định tội phạm và hình phạt trong luật hình

sự Các kết quả nghiên cứu của khoa học luật hình sự phục vụ cho việc quy định của luật hình sự cũng như việc giải thích và nhận thức đúng các quy định của luật để áp dụng.(2)

Khoa học luật tố tụng hình sự nghiên cứu các thủ tục tố tụng hình sự mà trong đó luật hình sự được áp dụng cho từng trường

(1) Xem: Hans-Dieter Schwind, Kriminologie: Eine praxisorientierte Einfuehrung mit

Beispielen, Sđd., tr 6

(2) Xem: GS.TS Nguyễn Ngọc Hoà, Tội phạm và cấu thành tội phạm, Nxb CAND, Hà

Nội 2008, tr 8

hợp cụ thể để xác định tội phạm và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội, bao gồm các vấn đề cơ bản như thẩm quyền, hoạt động và các quyết định của các cơ quan tiến hành tố tụng; các biện pháp ngăn chặn; quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng hình sự và trình tự tố tụng của các giai đoạn trong

tố tụng hình sự Các kết quả nghiên cứu của khoa học luật tố tụng hình sự phục vụ cho việc quy định của pháp luật tố tụng hình sự, giải thích và nhận thức đúng các quy định của pháp luật để áp dụng Khoa học điều tra tội phạm là khoa học về đấu tranh chống tội phạm bằng ngăn chặn và làm rõ tội phạm.(1) Cụ thể, khoa học điều tra tội phạm nghiên cứu về các công cụ và các phương pháp ngăn chặn, phát hiện và làm rõ các hành vi phạm tội và người phạm tội Các kết quả nghiên cứu của khoa học điều tra tội phạm phục vụ cho công tác đấu tranh chống tội phạm của cảnh sát Tội phạm học cũng là khoa học nghiên cứu về tội phạm nhưng lại nghiên cứu về tội phạm như hiện tượng xã hội số lớn, nguyên nhân của tội phạm và kiểm soát tội phạm mà hiện tượng này đã được luật hình sự quy định là tội phạm Đồng thời, tội phạm học cũng nghiên cứu hiệu quả thực tế của luật hình sự với ý nghĩa là công cụ kiểm soát tội phạm, hiệu quả, tác động phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung của hình phạt với nghĩa là những biện pháp phản ứng đối với tội phạm, hiệu quả hoạt động

và xử lí vụ án của các cơ quan tiến hành tố tụng theo quy định của luật tố tụng hình sự thể hiện phản ứng của Nhà nước đối với tội phạm Như vậy, tội phạm học không chỉ nghiên cứu “mặt xã

(1) Xem: Hans-Dieter Schwind, Kriminologie: Eine praxisorientierte Einfuehrung mit

Beispielen, Sđd., tr 14

hội” của luật hình sự mà cả của luật tố tụng hình sự hay nói một cách khác là tội phạm học nghiên cứu “mặt xã hội” của luật hình

sự về nội dung và của luật hình sự về hình thức

Khi nghiên cứu các đối tƣợng của mình, tội phạm học không những phải dựa trên cơ sở các quy định của luật hình sự và luật tố tụng hình sự mà còn phải dựa trên cơ sở giải thích pháp luật của khoa học luật hình sự và khoa học luật tố tụng hình sự Ngƣợc lại, những kết quả nghiên cứu thực nghiệm về các đối tƣợng nghiên cứu của tội phạm học cũng cung cấp những thông tin, những luận

cứ thực tiễn và xã hội cho khoa học luật hình sự và khoa học luật

tố tụng hình sự để có thể khai thác, sử dụng trong nghiên cứu phục vụ cho việc hoàn thiện những quy định của luật hình sự và luật tố tụng hình sự nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát tội phạm

và phòng ngừa tội phạm

Thực tiễn đấu tranh chống tội phạm của lực lƣợng cảnh sát cũng thuộc về hệ thống kiểm soát tội phạm và do đó cũng thuộc đối tƣợng nghiên cứu của tội phạm học Khi thực hiện nghiên cứu trong lĩnh vực này, tội phạm học phải dựa vào những tri thức khoa học của khoa học điều tra tội phạm và ngƣợc lại, những kết quả nghiên cứu thực nghiệm của tội phạm học trong lĩnh vực này cũng sẽ đƣợc khoa học điều tra tội phạm khai thác và sử dụng phục vụ cho việc nâng cao hiệu quả đấu tranh chống tội phạm của lực lƣợng cảnh sát

Bên cạnh đó còn tồn tại “kênh” quan trọng thể hiện mối quan

hệ giữa các khoa học về tội phạm hoặc nói cách khác là giữa tội phạm học với các khoa học khác về tội phạm Đó là mối liên hệ của các khoa học về tội phạm với chính sách hình sự

Chính sách hình sự có thể đƣợc hiểu theo nghĩa hẹp, “là chính

sách về tội phạm và về tổ chức đấu tranh phòng, chống tội phạm”(1)

hay là “chính sách của nhà nước đối với đấu tranh phòng, chống tội phạm bằng biện pháp pháp luật hình sự nhằm đảm bảo an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội”.(2)

Hoặc chính sách hình sự được hiểu theo nghĩa rộng, như chính sách hình sự là toàn bộ những nguyên tắc, những phương châm chỉ đạo và các biện pháp đấu tranh phòng và chống tội phạm(3)

hay chính sách hình sự được hiểu là tổng thể tất cả các biện pháp của nhà nước hướng đến việc ngăn ngừa và đấu tranh chống tội phạm nhằm bảo

vệ xã hội và từng người dân.(4)

Theo nghĩa này cũng có thể suy ra rằng chính sách hình sự bao gồm chính sách kiểm soát tội phạm

và chính sách phòng ngừa tội phạm

Dù chính sách hình sự được hiểu theo nghĩa rộng hay hẹp thì khoa học luật hình sự, khoa học luật tố tụng hình sự hay khoa học điều tra tội phạm đều phải được quán triệt chính sách hình sự và phục vụ cho việc thực hiện chính sách hình sự Chính sách hình

sự của nhà nước trước hết phải được thể hiện và xuyên suốt các quy định của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, các quy định

về tổ chức và hoạt động của các cơ quan chức năng trong đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm cũng như phải được thực hiện trong hoạt động đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm của các cơ quan này Các kết quả nghiên cứu của khoa học luật

(1) Xem: GS.TSKH Đào Trí Úc, Luật hình sự Việt Nam, quyển 1, Những vấn đề

chung, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2000, tr 184

(2) Xem: GS.TS Nguyễn Ngọc Hoà, PGS.TS Lê Thị Sơn, Từ điển pháp luật hình sự,

Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2006, tr 43

(3) Xem: GS.TSKH Đào Trí Úc (chủ biên), Tội phạm học, Luật hình sự và luật tố tụng

hình sự Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 106

(4) Xem: Hans-Dieter Schwind, Kriminologie: Eine praxisorientierte Einfuehrung mit

Beispielen, Sđd., tr 16

hình sự, khoa học luật tố tụng luật hình sự và khoa học điều tra tội phạm là để phục vụ cho việc thể hiện và thực hiện đúng đắn chính sách hình sự

Còn tội phạm học với các kết quả nghiên cứu của mình phải tạo cơ sở cho việc xây dựng chính sách hình sự Việc quyết định nội dung của chính sách hình sự và việc thực hiện chính sách hình sự (đặc biệt là chính sách phòng ngừa tội phạm) cần phải có điều kiện là sự nhận thức khách quan về tội phạm hiện thực, nguyên nhân của tội phạm hiện thực và thực tế kiểm soát tội phạm hiện thực Các kết quả nghiên cứu tội phạm học sẽ cung cấp những thông tin, những cơ sở thực tế và xã hội cho việc hoạch định và thực hiện chính sách hình sự, đặc biệt là chính sách phòng ngừa tội phạm dù ở cấp độ nào, ở cấp độ thứ nhất - phòng ngừa xa, ở cấp độ thứ hai - phòng ngừa các nguy cơ phạm tội và

ở cấp độ thứ ba - phòng ngừa phạm tội lại ở người phạm tội

2 Tội phạm học và xã hội học, tâm lí học, tâm thần học

Bên cạnh mối quan hệ với các khoa học về tội phạm, tội phạm học còn có mối quan hệ, thể hiện ở sự giao thoa tri thức với một số ngành khoa học về xã hội và con người có nghiên cứu ở phạm vi nhất định (không chủ yếu) về hiện tượng tội phạm, đặc biệt là xã hội học, tâm lí học và tâm thần học

Xã hội học là khoa học nghiên cứu quy luật của sự nảy sinh, biến đổi và phát triển mối quan hệ giữa con người và xã hội.(1)

Để nghiên cứu được điều này xã hội học phải bắt đầu với việc nghiên cứu các sự kiện, hiện tượng, quá trình và thiết chế xã hội.(2)

Nếu

(1) Xem: GS Phạm Tất Dong - TS Lê Ngọc Hùng (đồng chủ biên), Xã hội học, Sđd., tr 11

(2) Xem: Xã hội học - Wikipedia tiếng Việt

diễn đạt một cách khái quát thì có thể coi xã hội học là khoa học nghiên cứu “mặt xã hội” của thực tại xã hội.(1)

Xét về cơ cấu, xã hội học bao gồm xã hội học đại cương và xã hội học chuyên ngành Trong khi xã hội học đại cương nghiên cứu các quy luật

và đặc điểm chung nhất của các sự kiện, hiện tượng và quá trình

xã hội thì xã hội học chuyên ngành gắn lí luận xã hội học đại cương vào việc nghiên cứu các sự kiện, hiện tượng và quá trình

xã hội trong lĩnh vực cụ thể của đời sống xã hội.(2)

Là một trong

số những xã hội học chuyên ngành, xã hội học tội phạm nghiên cứu tội phạm như hiện tượng số lớn trong đời sống của xã hội và tìm hiểu về những nguyên nhân xã hội của tội phạm bằng phương pháp quan sát số lớn thống kê.(3)

Tâm lí học là khoa học nghiên cứu hành vi và các tiến trình tâm thần của con người.(4)

Là bộ phận của tâm lí học, tâm lí học tội phạm nghiên cứu cấu trúc tâm lí của người phạm tội, tức là nghiên cứu toàn bộ nhân thân, tính cách và mối quan hệ tâm lí của người phạm tội với hành vi phạm tội và cụ thể là trong cả quá trình từ trước khi thực hiện, trong quá trình thực hiện và đến sau khi thực hiện hành vi phạm tội.(5)

Tâm thần học là khoa học nghiên cứu về các bệnh tâm thần

và cách điều trị Là một bộ phận của tâm thần học, tâm thần học

(1) Xem: Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm xã hội học, Giáo trình xã

hội học trong quản lí, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, tr 22

(2) Xem: GS Phạm Tất Dong - TS Lê Ngọc Hùng (đồng chủ biên), Xã hội học, Sđd., tr 24 (3) Xem: Hans-Dieter Schwind, Kriminologie: Eine praxisorientierte Einfuehrung mit

Beispielen, Sđd., tr 8

(4) Xem: Robert S Feldman (Giáo sư tâm lí tại Đại học Massachusetts), Những điều

trọng yếu trong tâm lí học (bản dịch), Nxb Thống kê, Hà Nội, 2003, tr 28

(5) Xem: Hans-Dieter Schwind, Kriminologie: Eine praxisorientierte Einfuehrung mit

Beispielen, Sđd., tr 9

tội phạm nghiên cứu về các bệnh tâm thần như là nguyên nhân

của tội phạm.(1)

Khi thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu thực nghiệm về các đối

tượng nghiên cứu của mình, bắt buộc tội phạm học phải dựa vào

các ngành khoa học về xã hội và con người nêu trên bằng cách

vận dụng, phát triển, liên kết các tri thức khoa học và các phương

pháp nghiên cứu của các ngành khoa học này để phân tích, giải

thích về hiện tượng xã hội là tội phạm, các nguyên nhân của tội

phạm và kiểm soát tội phạm Trong khi xã hội học, tâm lí học và

tâm thần học chỉ có một bộ phận nghiên cứu từ một khía cạnh và

ở phạm vi nhất định về hiện tượng tội phạm thì tội phạm học lại

là khoa học nghiên cứu tổng thể và toàn diện về hiện tượng này

Nhấn mạnh mối quan hệ này đã có học giả cho rằng xã hội học

tội phạm, tâm lí học tội phạm và tâm thần học tội phạm cũng là

bộ phận của tội phạm học.(2)

CÂU HỎI HƯỚNG DẪN ÔN TẬP, ĐỊNH HƯỚNG THẢO LUẬN

1 Phân tích khái niệm tội phạm học

2 Trình bày những nội dung cơ bản của tội phạm học

3 Nêu và phân tích những nhiệm vụ cơ bản của tội phạm học

4 Phân biệt tội phạm học với các khoa học khác về tội phạm

5 Phân biệt tội phạm học với các khoa học khác có liên quan

(1) Xem: Sđd

(2) Xem: Sđd., tr 7

đó đều có con đường riêng (cách tiếp cận riêng) nghiên cứu về tội phạm nhưng cũng có thể có sự kế thừa ít nhiều quan niệm của người đi trước và tựu chung lại các thuyết, các trường phái đó đều

cố gắng giải thích nguyên nhân của tội phạm và đưa ra biện pháp phòng ngừa tương ứng

Việc nghiên cứu các thuyết, các trường phái ở các giai đoạn lịch sử khác nhau có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong nghiên cứu tội phạm học vì giúp đánh giá được những thành tựu, những hạn chế của các thuyết để tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện việc giải thích về tội phạm cũng như xây dựng các biện pháp phòng ngừa tội phạm sát hợp

Có rất nhiều thuyết trong tội phạm học giải thích về nguyên nhân của tội phạm nhưng nhìn chung có thể chia thành bốn nhóm

cơ bản với các cách tiếp cận khác nhau Đó là:

a) Trường phái tội phạm học cổ điển với cách tiếp cận dựa trên nền tảngtriết học “thời kì khai sáng”;

b) Các thuyết sinh học với cách tiếp cận dựa trên nền tảng của lí thuyết sinh học;

c) Các thuyết tâm lí với cách tiếp cận dựa trền nền tảng lí thuyết tâm lí;

d) Các thuyết xã hội học với cách tiếp cận dựa trên nền tảng của lí thuyết xã hội học

Phải thừa nhận rằng các thuyết khi lí giải về nguyên nhân của tội phạm đều có nhân tố hợp lí nhất định, tuy nhiên, từng học thuyết đều có mặt mạnh và hạn chế riêng Do vậy, không vì hạn chế của học thuyết nào đó mà chúng ta phủ nhận sự đóng góp của học thuyết đó đối với sự phát triển của tội phạm học

I TRƯỜNG PHÁI TỘI PHẠM HỌC CỔ ĐIỂN

Thời gian: Từ năm 1700 đến năm 1880

Học giả tiêu biểu: Cesare Beccaria, Jeremy Bentham

1 Quan điểm của Cesare Beccaria

Cesare Beccaria (1738-1794) là chuyên gia về luật hình sự người Italia Cuốn “Về tội phạm và hình phạt” (1764) của ông là công trình đánh dấu bước ngoặt cho sự ra đời của trường phái tội

phạm học cổ điển

Là người có tư tưởng cấp tiến, ông chịu ảnh hưởng sâu sắc triết

lí của các học giả hàng đầu của triết học thời kì khai sáng như Francis Bacon (1561-1626), Thomas Hobbes (1588-1679), Jonh Locke (1632-1704), Jean - Jacques Rousseau (1712-1778), Baruch Spinoza (1632-1677), Thomas Paine (1737-1809) Giải thích về nguyên nhân của tội phạm, Cesare Beccaria cho rằng nguyên nhân của tội phạm là tự do ý chí, sự lựa chọn của từng cá nhân quyết định Luận điểm này của ông là do chịu ảnh hưởng tư tưởng của

triết học thời kì khai sáng, đó là “tự do ý chí và suy nghĩ lí trí được thừa nhận là có vai trò quyết định đến hành vi của con người”

Về phòng ngừa tội phạm, ông đề cao vai trò của hình phạt trong phòng ngừa tội phạm Để hình phạt có hiệu quả trong phòng ngừa tội phạm thì:

+ Hình phạt phải tương xứng với mức độ nguy hiểm của tội phạm Nếu hình phạt ngang bằng được áp dụng đối với hai tội phạm đã gây thiệt hại cho xã hội ở những mức độ khác nhau thì không có gì cản trở con người tiếp tục thực hiện những tội phạm nghiêm trọng hơn mỗi khi chúng đem lại nhiều lợi ích hơn; + Hình phạt cần phải căn cứ vào mức độ nguy hiểm của hành

vi phạm tội chứ không phải là con người phạm tội Các tội phạm chỉ có thể được đánh giá bởi những thiệt hại gây ra cho xã hội Con người là chủ thể của tội phạm Bởi vậy, mức độ nguy hiểm của tội phạm phụ thuộc vào mục đích của người phạm tội;

+ Hình phạt cần áp dụng nhanh chóng thì khi đó nó có giá trị phòng ngừa tốt nhất Hình phạt kịp thời sẽ hiệu quả hơn bởi vì nếu khoảng thời gian giữa tội phạm và hình phạt càng ngắn thì sự kết hợp giữa hai ý tưởng về tội phạm và hình phạt càng mạnh mẽ

và dứt khoát hơn;

+ Mọi người cần được đối xử bình đẳng Hình phạt áp dụng đối với nhà quý tộc cần phải không có sự khác biệt so với hình phạt đối với những thành viên thuộc tầng lớp dưới trong xã hội Bên cạnh đó, ông cho rằng, cách tốt nhất để phòng ngừa tội phạm là luật phải được quy định đơn giản và rõ ràng, khen thưởng người có đạo đức tốt và cải thiện nền giáo dục Đồng thời, cần phải cải thiện hệ thống tư pháp hình sự theo hướng hạn chếtính hà khắc và đẩy mạnh việc đối xử nhân đạo đối với tù

nhân Đồng thời, ông tỏ ra nghi ngờ về hiệu quả của hình phạt tử hình trong phòng ngừa tội phạm

Ngày nay, các nhà tội phạm học vẫn coi tư tưởng của Cesare Beccaria trong cuốn “Tội phạm và hình phạt” là tinh hoa trí tuệ của nhân loại

2 Quan điểm của Jeremy Bentham

Jeremy Bentham (1748 - 1832) là luật sư người Anh Ông được coi là một trong những người sáng lập ra trường phái tội phạm học cổ điển Với công trình “Lời giới thiệu tới các nguyên tắc của đạo đức và luật pháp” (1798), ông đã đưa ra thuật ngữ gắn liền với tên tuổi của ông - đó là “thuyết vị lợi” (utilitarianism or

hedonistic calculus)

“Thuyết vị lợi” của Jeremy Bentham là triết lí khá thực dụng

về tội phạm cũng như hình phạt Nội dung cốt lõi của “thuyết vị lợi” là: người ta đều suy nghĩ, cân nhắc trước khi quyết định thực hiện hành vi của mình Họ suy nghĩ xem có lợi hay không có lợi trước khi quyết định thực hiện hành vi phạm tội Tất cả hành động của con người đều được tính toán phù hợp với khả năng có thể đem lại lợi ích hoặc sự bất hạnh Theo ông, lợi ích và bất hạnh, phần thưởng và hình phạt là những nhân tố chi phối, quyết định chủ yếu đến sự lựa chọn hành vi của con người (trong đó có hành vi phạm tội) Ông cho rằng mỗi cá nhân như là những “máy tính người”, họ cân nhắc tất cả các nhân tố nói trên vào phương trình để xem xét có nên thực hiện tội phạm nào đó không? Nếu có lợi thì con người ta mới phạm tội Về thực chất, quan điểm này vẫn nhấn mạnh hành vi nói chung trong đó có hành vi phạm tội được thực hiện vẫn do sự lựa chọn của từng cá nhân quyết định

Và điều đó có nghĩa là nguyên nhân của tội phạm thực chất vẫn là

tự do ý chí, sự lựa chọn của từng cá nhân Đóng góp của ông lớn lao đến mức các nhà tội phạm đã xếp ông đứng thứ hai, chỉ sau Cesare Beccaria trong trường phái tội phạm học cổ điển

Để giảm tội phạm trong xã hội, Jeremy Bentham cho rằng phải phòng ngừa điều ác xảy ra Đồng thời, ông cho rằng tính tất yếu của hình phạt quan trọng hơn tính nghiêm khắc của nó trong phòng ngừa tội phạm Ông nhấn mạnh: Hình phạt áp dụng đối với người phạm tội là để phòng ngừa tội phạm Phòng ngừa là mục đích chủ yếu nhất của hình phạt Cũng giống như Cesare Beccaria, Jeremy Bentham cho rằng pháp luật là cần thiết Pháp luật được đặt ra để mang lại hạnh phúc cho nhân dân và ông mong muốn hạnh phúc tối đa cho số lượng người đông nhất Khi hình phạt mang lại bất hạnh cho người phạm tội, nó chỉ được chấp nhận nếu

nó phòng ngừa được nhiều điều tồi tệ hơn là tạo ra sự bất hạnh

đó Nếu phòng ngừa là mục đích của hình phạt và nếu hình phạt trở nên quá tai hại bởi việc tạo ra nhiều thiệt hại hơn là tốt đẹp thì hình phạt cần phải được đặt ra cao hơn so với lợi ích mà người phạm tội có được khi thực hiện tội phạm

Jeremy Bentham đã có quan điểm khá thực dụng đối với việc phòng ngừa tội phạm Ông cho rằng mọi công dân nên xăm trổ

họ, tên của mình vào cổ tay với mục đích tạo điều kiện thuận lợi cho sự nhận dạng của cảnh sát Ông cũng đưa ra ý tưởng thành lập lực lượng cảnh sát được chuyên môn hoá cho việc phòng ngừa và kiểm soát tội phạm Đóng góp nổi bật của Jeremy Bentham đối với phòng ngừa tội phạm phải kể đến việc ông đưa

ra ý tưởng xây dựng hệ thống các nhà tù theo kiểu “Panopticon House” Theo thiết kế của Jeremy Bentham thì đây là loại nhà tù xây tròn với những phòng giam bên trong (ở giữa có chòi canh gác, nơi mà nhân viên giám sát tù nhân có thể quan sát được toàn

cảnh các tù nhân trong các phòng giam) Ông cho rằng “Panopticon House” nên được xây dựng gần hoặc trong các thành phố để răn

đe những người khác khi họ nhìn thấy những người tù đang thi hành án mà từ bỏ ý định phạm tội Tuy nhiên, ý tưởng về xây dựng “Panopticon House” của ông không được giới cầm quyền thời kì đó ủng hộ, triển khai trong thực tế.(1)

Tư tưởng của trường phái tội phạm cổ điển đã có ảnh hưởng vô cùng rộng lớn đối với chính sách hình sự cũng như hệ thống các cơ quan tư pháp hình sự ở của các quốc gia ở châu Âu cũng như nước

Mỹ Vai trò của pháp luật đã được đề cao dần dần thay thế cho tính chuyên quyền độc đoán của Chính phủ Nguyên tắc hình phạt phải tương xứng với mức độ nguy hiểm của tội phạm đã được thừa nhận và dần dần đóng vai trò không thể thiếu trong các chính sách hình sự cũng như quy định của pháp luật hình sự Hệ thống hình phạt quy định ở các nước châu Âu đã giảm bớt tính hà khắc, hệ thống các cơ quan tư pháp hình sự đã được cải thiện đáng kể Tuy nhiên, bên cạnh những đóng góp lớn lao, trường phái tội phạm học cổ điển vẫn còn hạn chế Với quan điểm cho rằng nguyên nhân của tội phạm là do tự do ý chí, sự lựa chọn của từng cá nhân, tội phạm học cổ điển vẫn chưa làm rõ vai trò của môi trường sống tiêu cực có ảnh hưởng đối với người phạm tội, mối quan hệ giữa người phạm tội với môi trường sống tiêu cực, những tình huống cụ thể ảnh hưởng đến việc một người phạm tội Hay nói cách khác, tội phạm học cổ điển mới chỉ nghiên cứu tội phạm với tư cách là hiện tượng cá nhân mà chưa nghiên cứu một

(1) Xem: Ed J.R Dinwiddy, The Correspondence of Jeremy Bentham, vol vii, , Oxford, 1988, p 373; Xem: Janet Semple, Bentham's Prison, Oxford, 1993; Xem: Frank Schmalleger, Criminology Today, Sđd., tr 117 - 118 và Xem:

http://www.ucl.ac.uk/Bentham-Project/journal/cpwpan ngày 01/3/2008

cách đầy đủ tội phạm như là hiện tượng cá nhân và xã hội Tuy nhiên, hạn chế này không thể phủ nhận đóng góp vô cùng to lớn của trường phái này đối với sự phát triển của tội phạm học

II CÁC THUYẾT SINH HỌC

1 Thuyết sinh học thời kì đầu

Thời gian: Từ năm 1880 đến năm 1930

Học giả tiêu biểu: Cesare Lombroso, Enrico Ferri, Raffaele Garofalo, Buckman Goring

Cesare Lombroso (1835-1909) là nhà tâm thần học, tội phạm học người Italia, ông được coi là người tiên phong của tội phạm học thực chứng thời kì cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, tư tưởng của ông được coi là một trong những cơ sở của phong trào

“thuyết sinh học quyết định” đầu thế kỉ XX Ông đã hợp nhất chủ nghĩa thực chứng của August Comte và thuyết tiến hoá Charles Darwin và rất nhiều nghiên cứu khác về mối quan hệ giữa tội phạm và cơ thể như các công trình nghiên cứu của France Joseph Gall (1758-1828), Johann Kaspar Lavater (1741-1801), Chaler Caldwell (1772-1853) Trong tác phẩm “Người phạm tội” (Criminal Man), ông đã đưa ra thuật ngữ nổi tiếng “người phạm tội bẩm sinh” (born criminals) thông qua “thuyết sinh học quyết định” Từ đây, tội phạm học đã thực sự trở thành ngành khoa học nghiên cứu về nguyên nhân của tội phạm Cesare Lombroso đã thay thế quan niệm của tội phạm học cổ điển (cho rằng tự do ý chí, sự lựa chọn của cá nhân là nguyên nhân của tội phạm) bằng quan điểm cho rằng nguồn gốc phát sinh tội phạm bắt nguồn từ nguyên nhân liên quan đến đặc điểm của cơ thể Ông đã phát triển tội phạm học theo hướng mới, giải thích nguyên nhân của tội phạm thông qua những nghiên cứu khoa học và thực nghiệm, từ

đó tạo nêntrường phái thứ hai trong tội phạm học - trường phái tội phạm học thực chứng hay còn gọi là trường phái Italia Trong quá trình nghiên cứu, ông đã sử dụng rộng rãi các biện pháp và phương pháp thống kê trong việc xử lí các dữ liệu về nhân chủng học, xã hội, kinh tế Với đóng góp của mình, ông được các nhà tội phạm học tôn vinh là cha đẻ của trường phái tội phạm học thực chứng - trường phái dùng các nghiên cứu khoa học và thực nghiệm để chứng minh luận điểm mình đưa ra

Trên cơ sở nghiên cứu xương và chân dung qua ảnh của những người phạm tội khét tiếng đã bị hành hình, bị chết trong tù, những

tù nhân đang sống trong các nhà tù ở Italia cùng với sự so sánh với những người dân bình thường ngoài xã hội, Cesare Lombroso đã

có những kết luận nổi tiếng làm nên tên tuổi của mình Cesare Lombroso cho rằng, có thể dựa vào hộp sọ, diện mạo khuôn mặt và hình dáng con người có thể đoán biết được một người có phải là tội phạm bẩm sinh hay không Đồng thời, ông cũng chỉ ra những đặc điểm cơ thể đặc trưng bẩm sinh của những người được coi là tội phạm Những người này không có sự hoàn thiện về sinh học so với các công dân bình thường, còn về mặt sinh lí học, người phạm tội giống với động vật hơn là so với người đương thời Cụ thể là người phạm tội có đặc điểm giống với tổ tiên của loài người hơn là công dân bình thường Có thể nhận ra người phạm tội so với những người không phạm tội bởi những dấu hiệu khác thường của “bệnh lại giống” (atavism) - những đặc điểm nổi bật của loài người ở giai đoạn phát triển thấp, trước khi họ hoàn toàn trở thành người.Ông

đã chỉ ra rằng, những người có 5 đặc điểm bẩm sinh sau đây thì là người phạm tội bẩm sinh Cụ thể như sau:(1)

(1) Xem: http://www.wikipedia/Cesarelombroso ngày 27/5/2007