Giao dịch hợp đồng tương lai trong pháp luật của một số nước trên thế giới và những ứng dụng cần thiết vào việt nam

Giao dịch hợp đồng tương lai GDHĐTL là một loại giao dịch tài chính hiện đại, đó là việc các chủ thể thông qua đại diện của mình là Trung gian hoa hồng Futures Commission Merchants viết

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BÙI THANH LAM

GIAO DỊCH HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI TRONG PHÁP LUẬT

CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ

NHỮNG ỨNG DỤNG CẦN THIẾT VÀO VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 60 38 50

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Ánh Vân

HÀ NỘI - 2006

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về giao dịch hợp đồng tương lai 5

1.2 Khái quát về giao dịch hợp đồng tương lai và thị trường giao dịch hợp

đồng tương lai

14

1.2.3 Khái niệm thị trường giao dịch hợp đồng tương lai 18 1.2.4 Vài nét về quá trình hình thành và phát triển của thị trường giao dịch hợp

đồng tương lai trên thế giới

19

Chương 2: Một số vấn đề về giao dịch hợp đồng tương lai trong pháp

luật của một số nước trên thế giới

GDHĐTLL

45

Chương 3: Vận dụng kinh nghiệm của nước ngoài vào việc điều chỉnh

các giao dịch hợp đồng tương lai ở Việt Nam

49

3.1.1 Thực tiền giao dịch hợp đồng tương lai ở Việt Nam 49 3.1.2 Vai trò của GDHĐTL đối với nền kinh tế Việt Nam 52 3.1.3 Sự cần thiết phải điều chỉnh bằng pháp luật đối với giao dịch hợp đồng

tương lai ở Việt Nam

56

3.2 Một số bài học cho Việt Nam rút ra từ kinh nghiệm điều chỉnh bằng pháp

luật đối với GDHĐTL ở các nước

58

3.2.1 Một số định hướng trong việc hình thành TTGDH ĐTL ở Việt Nam 58 3.2.2 Một số bài học cụ thể cho việc xây dựng pháp luật điều chỉnh GDHĐTL ở Việt Nam

62

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

STT Tên chữ viết tắt Ký hiệu

LỜI NÓI ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường ở các nước, việc mở rộng và

đa dạng hoá các loại thị trường trong đó có thị trường tài chính là một nhu cầu của các quốc gia, nhất là các quốc gia đang trong giai đoạn chuyển đổi như ở nước ta Hơn nữa xu thế toàn cầu hoá, quốc tế hoá nền kinh tế thế giới mang lại cho chúng ta rất nhiều thuận lợi nhưng đồng thời cũng tạo ra nhiều rủi ro, thậm chí các rủi ro này

có thể dẫn tới phá sản hoặc giải thể các thiết chế kinh tế của các quốc gia Từ những

lý do trên, nhu cầu mở rộng thị trường tài chính và thiết lập thị trường giao dịch hợp đồng tương lai (TTGDHĐTL) là cần thiết

Giao dịch hợp đồng tương lai (GDHĐTL) là một loại giao dịch tài chính hiện đại, đó là việc các chủ thể thông qua đại diện của mình là Trung gian hoa hồng

(Futures Commission Merchants viết tắt là FCMs) với tư cách thành viên của sở

giao dịch hợp đồng tương lai (SGDHĐTL) để thiết lập các hợp đồng tương lai (HĐTL) và đưa vào giao dịch với mục đích giảm thiểu rủi ro về giá hàng hoá (có tài liệu gọi là bảo hộ về giá) mà mình muốn bán hoặc muốn mua trong tương lai hoặc đầu cơ kiếm lời từ sự phán đoán giá cả trên thị trường của các hàng hoá thị trường

HĐTL là công cụ tài chính phái sinh vì nó được thiết lập trên cơ sở các hàng hoá cơ

sở (underlying commodity) là hàng hoá thông thường như vàng, đậu tương, bắp,

bông, vải, hoặc là các công cụ tài chính như chỉ số chứng khoán, tỷ giá ngoại tệ, lãi

suất ngân hàng, Chính giá của hàng hoá cơ sở là tiền đề để các chủ thể có nhu

cầu đặt lệnh tại FCMs để thiết lập HĐTL và đưa các HĐTL vào giao dịch tại SGDHĐTL

GDHĐTL là loại hình giao dịch rất phổ biến tại hơn bốn mươi quốc gia trên thế giới như Mỹ, Anh, Nhật Bản, Singapore, Hàn Quốc, [31] Tuy nhiên, ở Việt Nam khái niệm HĐTL, GDHĐTL, TTGDHĐTL còn quá mới mẻ Có thể nói, cho đến nay ở nước ta chưa có văn bản pháp luật nào quy định về những vấn đề này Luật Thương mại 2005 tại Mục 3, Chương II quy định về mua bán hàng hoá qua Sở giao dịch hàng hoá Theo Điều 64, hợp đồng kỳ hạn (HĐKH) là một trong hai loại hợp đồng được giao kết để mua bán hàng hoá giữa các nhà sản xuất, kinh doanh qua

Sở Giao dịch hàng hoá Quy định này xem ra không phù hợp với thông lệ quốc tế vì

chỉ có HĐTL (futures contract) mới được giao dịch trên SGD còn HĐKH (forwards contract) chỉ được giao dịch trên thị trường OTC (thị trường phi tập trung)

Gần đây trong thực tiễn, đầu tháng 4 năm 2004, Ngân hàng kỹ thương Việt Nam (Techcombank) được Ngân hàng Nhà nước cho phép thực hiện thí điểm GDĐTL với các SGDHĐTL trên thế giới với tư cách là người môi giới, tư vấn cho các công ty xuất nhập khẩu mặt hàng nông sản như cà phê, đậu tương, nhằm tránh rủi ro về giá khi xuất khẩu hàng hoá Đến cuối năm 2004, đã có 8 doanh nghiệp xuất khẩu cà phê trong tổng số hơn 40 doanh nghiệp lớn của Việt Nam tham gia giao dịch cà phê trên TTGDHĐTL thông qua Ngân hàng kỹ thương Việt Nam [26]

Để phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập sâu hơn nữa với các nước trong khu vực và trên thế giới, Việt Nam không thể không phát triển thị trường tài chính Một trong những yêu cầu đặt ra trong quá trình phát triển thị trường tài chính là phải đa dạng hoá các công cụ cho thị trường này Thừa nhận HĐTL và GDHĐTL là một trong những cách thức để làm tăng hàng hoá cho thị trường tài chính GDHĐTL đã hình thành và phát triển ở nhiều nước trên thế giới, việc nghiên cứu pháp luật về GDHĐTL của một số nước có nền kinh tế phát triển, có TTGDHĐTL ra đời sớm như Mỹ, Canada và các nước lân cận là cần thiết

để rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Hơn nữa, Việt Nam là một nước có sản phẩm nông nghiệp đa dạng và có khả năng xuất khẩu, việc xây dựng và phát triển TTGDHĐTL sẽ tạo điều kiện thúc đẩy việc thiết lập các HĐTL nhằm hạn chế rủi ro cho các chủ thể có tiềm năng xuất, nhập khẩu hàng hoá nông sản Nghiên cứu kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật đối với GDHĐTL ở các nước có TTGDHĐTL phát triển để tìm ra những nội dung cốt yếu của pháp luật điều chỉnh loại giao dịch đặc thù này và ứng dụng vào Việt Nam là việc làm thiết thực

Bản Luận văn này không có tham vọng xây dựng khung pháp lý điều chỉnh GDHĐTL ở Việt Nam mà chỉ nhằm làm rõ một số vấn đề lý luận về HĐTL, GDHĐTL, cũng như nghiên cứu một số nội dung cơ bản của pháp luật điều chỉnh GDHĐTL ở một số nước phát triển và nước lân cận Bản luận văn này cũng chỉ tập trung nghiên cứu về pháp luật điều chỉnh GDHĐTL hàng hoá của một số nước trên thế giới vì hiện tại loại giao dịch hợp đồng này thiết thực hơn với tình hình của Việt Nam so với GDHĐTL tài chính

Trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm của nước ngoài và căn cứ vào hoàn cảnh

cụ thể của Việt Nam, bản luận văn sẽ đưa ra một số kiến nghị về việc vận dụng kinh nghiệm của nước ngoài vào việc điều chỉnh GDHĐTL ở Việt Nam, góp phần xây dựng một cách hữu hiệu các quy định pháp luật điều chỉnh HĐTL và GDHĐTL ở

Việt Nam Với mục đích đó, bản luận văn này sẽ đi sâu nghiên cứu về: “Giao dịch

hợp đồng tương lai trong pháp luật của một số nước trên thế giới và những ứng dụng cần thiết vào Việt Nam”

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Nhận thấy tầm quan trọng của GDHĐTL và đặc biệt là vai trò của TTGDHĐTL trong việc chia sẽ rủi ro về giá của hàng hoá và tạo thêm cơ hội đầu tư cho các nhà đầu tư ở nước ta, trong vài năm gần đây đã có một số công trình nghiên cứu về HĐTL và GDHĐTL đăng trên một số tạp chí, sách, báo chuyên ngành tài chính, ngân hàng, Tuy nhiên, những công trình này mới chỉ nghiên cứu GDHĐTL dưới góc độ kinh tế và hầu như chỉ mang tính chất giới thiệu về HĐTL,GDH ĐTL Cho tới nay, chưa có công trình khoa học nào nào nghiên cứu về GDHĐTL dưới góc độ pháp lý Một số công trình tiêu biểổctng số các công trình nói trên gồm :

- PGS TS Nguyễn Văn Nam, Thị trường hàng hoá giao sau, Nxb Lao động,

Hà Nội, 2000

- TS Lý Vinh Quang, Chứng khoán và phân tích đầu tư chứng khoán, Nxb

Thống kê, Hà Nội 2002

- TS Nguyễn Văn Tiến, Cẩm nang thị trường ngoại hối và các giao dịch kinh

doanh ngoại hối, Nhà xuất bản thống kê, Hà nội 1999

- TS Bùi Lê Hà, Nguyễn Văn Sơn, Ngô Thị Ngọc Huyền, Nguyễn Thị Hồng

Thu, Giới thiệu về thị trường future & Option, Nxb Thống kê, Hà Nội 2000

3 Phạm vi nghiên cứu đề tài

a Nghiên cứu về các vấn đề lý luận như khái niệm, phân loại, đặc điểm, bản chất của HĐTL; quá trình hình thành và phát triển của GDHĐTL; và cách thức tổ chức và thực hiện GDHĐTL

b Nghiên cứu những nội dung cơ bản trong pháp luật của một số nước điều chỉnh GDHĐTL; đồng thời xem xét khả năng vận dụng kinh nghiệm nước ngoài vào điều chỉnh GDHĐTL hàng hoá ở Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu đề tài

Luận văn được nghiên cứu dựa trên quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, đường lối chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước Đồng thời Luận văn sử dụng phương pháp diễn giải, phân tích tổng hợp,

so sánh, đối chiếu với pháp luật của một số nước điều chỉnh GDHĐTL để làm rõ tại sao cần sử dụng pháp luật để điều chỉnh GDHĐTL tại Việt Nam và xác định những nội dung chủ yếu của pháp luật điều chỉnh GDHĐTL của Việt Nam sao cho phù hợp với đặc điểm, điều kiện và hoàn cảnh của Việt Nam

5 Mục đích, nhiệm vụ của việc nghiên cứu đề tài

* Mục đích chung:

Nghiên cứu các quy định của pháp luật về GDHĐTL ở một số nước trên thế giới để rút ra các bài học kinh nghiệm cho việc xác định nội dung cốt lõi pháp của pháp luật điều chỉnh giao dịch hợp đồng tương lai ở Việt Nam

* Mục đích cụ thể:

- Tìm hiểu những vấn đề mang tính lý luận cơ bản về GDHĐTL

- Đi sâu vào nghiên cứu nội dung cơ bản của pháp luật về GDHĐTL ở một số nước trên thế giới, đồng thời chỉ ra khả năng ứng dụng vào việc điều chỉnh bằng pháp luật đối với GDHĐTL ở Việt Nam

- Đưa ra những kiến nghị góp phần vào việc định hình pháp luật về GDHĐTL

ở Việt Nam

6 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu , kết luật và danh mục tài liệu tham khảo Kết cấu luận văn gồm ba chương

Chương I Một số vấn đề lý luận về giao dịch hợp đồng tương lai

Chương II Một số vấn đề về giao dịch hợp đồng tương lai trong pháp luật của một

số nước trên thế giới

Chương III Vận dụng kinh nghiệm của nước ngoài vào việc điều chỉnh giao dịch

hợp đồng tương lai ở Việt Nam

CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIAO DỊCH HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI

1.1 Khái quát về hợp đồng tương lai

1.1.1 Khái niệm hợp đồng tương lai

Một trong những hình thức để thiết lập giao lưu dân sự, thương mại thông

dụng nhất trên thế giới từ xưa đến nay là hợp đồng, dù “ở mỗi quốc gia khác nhau,

tại mỗi thời điểm khác nhau thì khái niệm về hợp đồng có đôi chút khác biệt Tuy nhiên, bản chất là thống nhất” [13, tr.19-20] Hợp đồng, đó là sự thoả thuận giữa

các chủ thể về việc xác lập, thay đổi hay chấm dứt các quyền và nghĩa vụ của mình trong các giao dịch của đời sống nhằm đáp ứng các nhu cầu chính đáng và hợp pháp của các chủ thể Xuất phát từ bản chất của hợp đồng, có thể thấy hợp đồng tương lai (HĐTL) cũng tương tự như các loại hợp đồng khác ở chỗ có sự thống nhất về ý chí giữa các bên tham gia quá trình xác lập các quyền và nghĩa vụ của mình HĐTL cũng cần thoả mãn các điều kiện chung của hợp đồng như điều kiện về sự thống nhất ý chí; về nội dung của hợp đồng phải hợp pháp; và về mục đích của hợp đồng phải đáp ứng các nhu cầu của con người, xã hội Hiện nay còn có cách hiểu khác nhau về HĐTL giữa các nhà nghiên cứu ở Việt Nam và ở nước ngoài Sự khác nhau

đó thể hiện ở chỗ phần lớn các nhà nghiên cứu Việt Nam chưa phân biệt được hai loại hợp đồng chứa đựng những điều khoản quy định thực hiện nghĩa vụ tại một thời

điểm xác định trong tương lai, đó là hợp đồng tương lai (futures contract) và hợp đồng kỳ hạn (forwards contract)

1.1.1.1 Theo quan điểm của một số nhà nghiên cứu nước ngoài

Các học giả trên thế giới có thể có cách tiếp cận khác nhau khi định nghĩa HĐTL, nhưng nhìn chung đều có quan điểm thống nhất về bản chất, đặc trưng của

HĐTL Theo Jake Bernstein: “HĐTL là một sự thoả thuận giữa người mua và người

bán về việc mua, bán và giao nhận những hàng hoá đã được tiêu chuẩn hoá là tài sản hoặc công cụ tài chính tại nơi xác định, ở một thời điểm trong tương lai, ”

[27, tr 23] Gần giống với quan điểm của Jake Bernstein là quan điểm của Joseph

Santos, Đại học Nam Dakota, (Mỹ), cho rằng: “HĐTL là một thoả thuận giữa người

mua và người bán tại Sở giao dịch về việc mua hoặc bán một loại hàng hoá đã được tiêu chuẩn hoá với một giá và tại một thời điểm xác định trong tương lai, ”[30]

John C.Hull đã so sánh HĐTL với HĐKH để làm rõ hơn bản chất, đặc trưng của

HĐTL: “HĐTL, giống như HĐKH, đó là sự thoả thuận giữa hai bên về việc mua

hoặc bán một loại tài sản theo một giá xác định tại một thời điểm trong tương lai, nhưng khác với HĐKH ở chỗ các HĐTL được giao dịch tại Sở giao dịch, với các điều khoản được tiêu chuẩn hoá theo quy định của Sở giao dịch; hai bên không cần thiết phải biết nhau, ” [29, tr 3]

Các định nghĩa về HĐTL nói trên khá hoàn chỉnh, đã làm rõ được bản chất của HĐTL, tuy nhiên, các định nghĩa trên vẫn chưa bao quát được hết các đặc trưng của HĐTL Định nghĩa của Thawatchai Jitrapanun dường như đã phần nào khắc

phục được nhược điểm này: “HĐTL là sự cam kết của hai bên, giữa bên mua và bên

bán một loại hàng hoá đặc biệt hoặc một loại dịch vụ nào đó ở một giá được xác định trước, vào một thời điểm trong tương lai Giá cả được xác định thông qua một tiến trình niêm yết và đấu giá, tuân theo những quy định của một SGD có tổ chức.”

[39]

1.1.1.2 Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu trong nước

HĐTL và GDHĐTL là những vấn đề còn khá mới mẻ ở Việt Nam, tuy nhiên

cho tới nay đã có một số nhà nghiên cứu đưa ra định nghĩa về HĐTL

Có nhà nghiên cứu căn cứ vào đối tượng hàng hoá để định nghĩa HĐTL, theo

TS Lý Quang Vinh: “hợp đồng tương lai là bổn phận mua hay bán một số lượng

đặc trưng về hàng hoá nào đó, hay những công cụ tài chính ở giá cho trước và tại thời điểm xác định trong tương lai” [15, tr 280-281] Cũng với cách tiếp cận đó, TS

Nguyễn Văn Tiến cho rằng “hợp đồng tương lai là một thoả thuận về việc bán một

tài sản trong tương lai tại một mức giá cố định ” [18, tr.267] Có thể thấy rằng cả

hai định nghĩa trên đều chưa hoàn chỉnh, chưa chỉ được ra bản chất và đặc trưng của HĐTL với tư cách là một loại hàng hoá trên TTGDHĐTL Với cách nhìn nhận như vậy về HĐTL xem ra khó phân biệt HĐTL với HĐKH

Cũng có nhà nghiên cứu căn cứ vào bản chất, đặc trưng của HĐTL để định

nghĩa HĐTL như GSTS Lê Văn Tư: “HĐTL (thường viết là Futures) là hợp đồng

mà trong đó có một người bán cam kết giao một số hàng hoá nào đó hay chứng khoán và người mua sẽ trả tiền khi nhận hàng hoá đó hay chứng khoán, với một giá nhất định, tại một ngày nhất định trong tương lai được xác định trước ở hiện tại thời

điểm ký hợp đồng Để tránh một thiệt hại khi hợp đồng không được tôn trọng, cả hai bên đều được yêu cầu ký quỹ vào lúc ký hợp đồng” [23, tr.114-115]

Về tên gọi của loại hợp đồng này ở Việt Nam hiện còn chưa có sự thống nhất

Có những tài liệu sử dụng thuật ngữ “hợp đồng tương lai” [22], nhưng cũng có tài liệu sử dụng những thuật ngữ khác như “hợp đồng giao sau” [11], hoặc “hợp đồng

hoàn toàn khác HĐTL Vì vậy, nếu gọi HĐTL là “Hợp đồng giao sau” sẽ khó phân

biệt HĐTL với các loại hợp đồng này

Căn cứ vào bản chất của loại hợp đồng này và dựa vào nguyên gốc tiếng Anh

của thuật ngữ “future contract”, chúng tôi xin được sử dụng các thuật ngữ “HĐTL”

và “GDHĐTL” trong bản luận văn này

1.1.2 Đặc điểm của hợp đồng tương lai

Từ những phân tích trên, có thể thấy HĐTL có một số dấu hiệu đặc thù giúp phân biệt với các loại hợp đồng dân sự, thương mại khác

Thứ nhất, Đối tượng của HĐTL là hàng hoá cơ sở (underlying commodity)

Các hàng hoá cơ sở là đối tượng của HĐTL rất phong phú về chủng loại và

có thể là các hàng hoá thường (gạo, cà phê, vàng, bạc, ) hoặc là các công cụ tài chính (chỉ số chứng khoán, tỷ giá hối đoái, lãi suất, ) đã được tiêu chuẩn hoá về

chất lượng, số lượng Đây chính là hàng hoá cơ sở để các bên thiết lập HĐTL Sau

khi được thiết lập, chính những HĐTL này lại được mua đi, bán lại tại SGD và như thế chính HĐTL đã trở thành hàng hoá Sở dĩ HĐTL còn được gọi là chứng khoán

phái sinh vì giá cả của hàng hoá này trên thị trường phụ thuộc vào giá cả của hàng

hoá cơ sở Do đó, GDHĐTL có nhiều điểm giống với giao dịch chứng khoán

Thứ hai, Các điều khoản của HĐTL được chuẩn hoá theo mẫu do Cơ quan quản lý nhà nước về GDHĐTL phê duyệt

Sự khác biệt cơ bản giữa HĐTL và các hợp đồng giao sau khác chính là ở chỗ các điều khoản của HĐTL đã được tiêu chuẩn hoá Các SGDHĐTL căn cứ vào loại

hàng hoá cơ sở được phép giao dịch tại SGDHĐTL để xây dựng các HĐTL mẫu

với các điều khoản đã được tiêu chuẩn hoá, trình Cơ quan có thẩm quyền phê duyệt Các HĐTL đã được tiêu chuẩn hoá sẽ chính thức được đưa vào giao dịch trên TTGDHĐTL Lý do chủ yếu của việc phải tiêu chuẩn hoá các điều khoản của HĐTL

là trên TTGDHĐTL việc thiết lập và giao dịch hợp đồng được thực hiện liên tục với tính chuyên nghiệp hoá cao Do đó, các điều khoản trong hợp đồng được tiêu chuẩn hoá một cách tối đa để hoạt động giao kết HĐTL và GDHĐTL được thực hiện nhanh chóng, thuận tiện mà vẫn tuân thủ pháp luật Các điều khoản được tiêu chuẩn hoá trong HĐTL gồm tên hàng, chất lượng, số lượng hàng hoá, quy mô của hợp đồng, thời gian giao hàng, địa điểm giao hàng Việc tiêu chuẩn hoá các điều khoản của hợp đồng làm cho HĐTL khác cơ bản với các hợp đồng giao sau khác, kể cả với HĐKH

Thứ ba, Quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng tương lai được các bên thực hiện tại một thời điểm trong tương lai và có thể chuyển nhượng

Nếu căn cứ vào quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng thì có thể thấy đây là một hợp đồng song vụ, các bên cam kết thực hiện nghĩa vụ của mình, nhưng các nghĩa vụ được thực hiện tại một thời điểm trong tương lai Bên bán hàng có nghĩa vụ giao một khối lượng hàng hoá với các tiêu chuẩn kỹ thuật, phẩm cấp nhất định và có quyền nhận tiền của người mua tại một thời điểm trong tương lai theo thoả thuận tại thời điểm hiện giao kết hợp đồng Còn bên mua có nghĩa vụ thanh toán tiền theo như thoả thuận và có quyền nhận hàng hoá vào một thời điểm xác định trong tương lai Rõ ràng, hai bên trong HĐTL đều bị ràng buộc bởi các quyền

và nghĩa vụ nhất định; quyền của bên này là nghĩa vụ tương ứng của bên kia

Tuy nhiên, khác với các loại hợp đồng khác, HĐTL có thể có sự thay đổi chủ thể liên tục bởi sau khi được thiết lập, HĐTL được đưa vào giao dịch ngay Hợp đồng này có thể được một hoặc nhiều chủ thể khác (hoàn toàn không quen biết) chấp

nhận mua và bán, tuỳ thuộc vào sự giao động về giá cả của hàng hoá cơ sở, và

thông thường HĐTL sẽ được thanh lý trước ngày mãn hạn của hợp đồng Do đó, số lượng các chủ thể của một HĐTL không thể xác định chính xác và rất có thể họ hoàn toàn không biết nhau

Thứ tư, Nghĩa vụ ký quỹ để đảm bảo tham gia giao dịch là một nghĩa vụ đặc trưng trong HĐTL

Để đảm bảo các chủ thể của HĐTL thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình đúng như đã thoả thuận, pháp luật các nước đều quy định các chủ thể hợp đồng khi giao kết HĐTL phải nộp tiền ký quỹ Tiền ký quỹ là số tiền mà các bên tham gia giao dịch phải nộp vào tài khoản được mở tại các Trung gian hoa hồng của

họ để làm tài sản bảo đảm thực hiện hợp đồng hoặc nộp các giấy tờ chứng minh thực lực tài chính khác để đảm bảo thực hiện nghĩa vụ hợp đồng Tuy nhiên, các SGDHĐTL thường chỉ quy định một mức tiền ký quỹ rất thấp so với giá trị hợp đồng, tuỳ vào từng loại hàng hoá cơ sở Số tiền ký quỹ thấp trong GDHĐTL là một trong những lý do chính làm các HĐTL trở thành những công cụ tài chính được ưa chuộng nhất ngày nay và cũng vì thế đã và đang thu hút được nhiều nhà đầu cơ tham gia thị trường

Thứ năm, HĐTL được các bên thiết lập và đưa vào giao dịch tại

SGDHĐTL

Việc giao kết các hợp đồng trong giao lưu dân sự có thể được tiến hành thông qua đàm phán trực tiếp hoặc gián tiếp, ở bất kỳ đâu (tại trụ sở của bên mua, bên bán hoặc một địa điểm trung gian khác), trong khi đó, các HĐTL bắt buộc phải được thiết lập và giao dịch tại SGDHĐTL Nếu các bên tuân thủ pháp luật và quy định của SGDHĐTL khi giao kết hợp đồng, các quyền và nghĩa vụ của các bên sẽ được bảo đảm thực hiện bằng các biện pháp chế tài theo quy định của pháp luật Việc bảo đảm thực hiện các nghĩa vụ của chủ thể HĐTL do Phòng thanh toán bù trừ (PTTBT)

(Clearing house) đảm nhận Trong trường hợp nhà đầu tư thực hiện GDHĐTL bằng

việc thanh toán bù trừ thì PTTBT sẽ đối chiếu, bù trừ vào các tài khoản ký quỹ của các nhà đầu tư Trường hợp các bên muốn thực hiện giao dịch nhằm chuyển giao hàng hoá trong thực tế thì PTTBT sẽ là cầu nối, yêu cầu hai bên giao nhận hàng và thanh toán tiền tại thị trường hàng hoá (spot market/cash market) do PTTBT chỉ định

Thứ sáu, Phần lớn HĐTL được thanh lý trước ngày đáo hạn

Đại đa số các chủ thể tham gia TTGDHĐTL đều là các nhà đầu cơ, họ là những người tham gia giao dịch để kiếm lời từ sự chênh lệch giá của hợp đồng Do vậy, một trong các đặc điểm đặc thù của các HĐTL mà các hợp đồng khác không có

là hầu hết HĐTL được thanh lý trước thời hạn - tức là được thanh lý trước ngày đáo hạn thông qua SGDHĐTL Theo thống kê, chỉ có khoảng 2% các HĐTL về hàng hoá là được duy trì đến ngày đáo hạn, còn 98% HĐTL được thanh lý trước thời hạn [18, tr.272]

Trong các hợp đồng mua bán dân sự, khi các bên muốn thanh lý hợp đồng trước thời hạn có nghĩa là hai bên sẽ phải thoả thuận để chấm dứt hợp đồng trước thời hạn hoặc chuyển nghĩa vụ của mình cho bên thứ ba, và chỉ khi đó các bên mới chính thức thoát khỏi sự giàng buộc về nghĩa vụ với nhau Nhưng khi giao kết HĐTL, các bên có thể thanh lý hợp đồng trước ngày đáo hạn một cách dễ dàng mà không cần phải thông qua bất kỳ một sự thoả thuận nào với nhau bằng cách thực hiện GDHĐTL tiếp theo để đảo ngược vị thế mà mình đã có Nói cách khác, các bên

có thể mua đi, bán lại nhiều lần HĐTL đã được ký kết cho đến trước khi hết hạn hợp đồng

Cho đến trước ngày giao hàng, nếu các bên không muốn giao hoặc nhận hàng thực sự thì yêu cầu đại diện của mình tại SGD thực hiện lệnh thoát khỏi vị thế mua hoặc bán trong hợp đồng đó Khi đó PTTBT sẽ thanh toán bù trừ các loại hợp đồng

và nghĩa vụ giao hàng cũng như nhận hàng của họ sẽ chấm dứt hoặc được chuyển giao cho người khác và thậm chí tiếp tục được giao dịch cho đến khi thanh lý hợp đồng

1.1.3 Hình thức của HĐTL

Các loại hợp đồng trong giao lưu dân sự, thương mại thường được giao kết dưới hai hình thức: hình thức giao kết bằng miệng; hình thức giao kết bằng văn bản Nhưng HĐTL thuộc loại hợp đồng phức tạp, do đó hình thức giao kết của HĐTL cần được thống nhất bằng cách ban hành văn bản mẫu, được cơ quan nhà nước duyệt và các bên chấp nhận đưa vào giao dịch tại SGD

Hình thức văn bản của hợp đồng còn được đặt ra trong tất cả các giao dịch liên quan trên TTGDHĐTL như hợp đồng uỷ thác giữa các Trung gian hoa hồng

(Futures Commission Merchants - FCMs) và khách hàng của mình; hợp đồng giữa các FCMs; hợp đồng giữa FCMs và tổ chức môi giới, tư vấn khác trên thị trường; các lệnh mua, lệnh bán của khách hàng khi giao dịch đều được lập bằng hình thức văn bản Các văn bản trên được cơ quan quản lý nhà nước về GDHĐTL, các hiệp hội tự quản, SGDH ĐTL và PTTBT giám sát chặt chẽ

1.1.4 Các điều khoản cơ bản của một hợp đồng tương lai

Thông thường ở các nước, các điều khoản của một HĐTL do chính bản thân các SGDHĐTL tự xây dựng và trình Cơ quan quản lý nhà nước phê duyệt Như vậy, mỗi SGDHĐTL căn cứ vào chủng loại hàng hoá mà mình có thế mạnh, vào nhu cầu thị trường và vào tập quán xây dựng pháp luật để xây dựng các điều khoản cơ bản của HĐTL Mỗi SGDHĐTL khác nhau có thể có cách soạn thảo các điều khoản của hợp đồng khác nhau Tuy nhiên các điều khoản cơ bản của tất cả các HĐTL thường được tiêu chuẩn hoá theo mẫu thống nhất, do cơ quan quản lý nhà nước về GDHĐTL phê duyệt, cụ thể gồm các điều khoản sau:

1.1.4.2 Phẩm cấp, chất lượng hàng hoá

Trong GDHĐTL, hàng hoá phải được tiêu chuẩn hoá, tức là mỗi loại hàng cần có tiêu chuẩn phù hợp và chính SGDHĐTL xác lập hệ thống tiêu chuẩn dựa trên thông số kỹ thuật; tiêu chuẩn nhất định Mức giá áp cho mỗi loại hàng hoá tiêu chuẩn được xác lập từ chính thị trường mua bán thông thường Do các chủ thể tham gia giao dịch một cách gián tiếp (họ không thể trực tiếp gặp nhau) nên vấn đề chất lượng của hàng hoá được pháp luật và quy chế của SGDHĐTL quy định rất chặt chẽ

để bảo vệ các bên chủ thể Nếu trong trường hợp người bán giao bán sai về chất

lượng hàng hoá đã được SGDHDTL quy định thì bên mua có quyền từ chối thanh toán

1.1.4.3 Điều khoản quy mô của hợp đồng (độ lớn của hợp đồng)

Quy mô của hợp đồng có nghĩa là số lượng đơn vị cụ thể cho một loại hàng hoá được phản ánh trong hợp đồng Đơn vị có thể là một loại bao bì với một đơn vị khối lượng hay một đơn vị tiền tệ nhất định, thể hiện giá trị danh nghĩa của một công cụ tài chính Hầu như quy mô của HĐTL cho một loại hàng hoá đã được thống nhất trên toàn thế giới Điều này giúp cho việc thực hiện giao dịch giữa các Sở giao dịch trên thế giới được thuận lợi hơn Quy mô của một HĐTL vàng là 100 ounces, của một HĐTL dầu thô là 1000 thùng, của một HĐTL cà phê arabica là 37.500 pounds, cà phê robusta là 5000kg Việc quy định quy mô thích hợp cho từng loại HĐTL là rất cần thiết bởi yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến các nhà đầu tư hoặc nhà bảo hộ trên thị trường Nếu một loại hàng hoá có giá trị thấp mà quy định quy

mô hợp đồng nhỏ sẽ làm mất nhiều chi phí cho nhiều lần giao dịch đối với những người có nhu cầu bảo hộ hoặc đầu tư lớn Nếu hàng hoá có giá trị cao mà quy định quy mô lớn sẽ làm mất đi cơ hội giao dịch của các nhà bảo hộ và đầu tư nhỏ, qua đó làm giảm sự cạnh tranh trên thị trường

1.1.4.4 Điều khoản giá cả

Giá cả được xác định trong HĐTL chính là khoản tiền mà bên mua phải trả cho bên bán để nhận hàng hoá vào một thời điểm trong tương lai Mức giá này do chính các bên thoả thuận trên cơ sở dự liệu về giá cả, dự liệu về cung cầu của hàng hoá đó tại thời điểm giao hàng trong tương lai và được ghi vào hợp đồng

1.1.4.5 Điều khoản giao hàng

a Thời điểm giao hàng được quy định căn cứ vào mỗi loại hàng hoá có thể

khác nhau ở những SGD khác nhau Các SGD thường quy định ngày giao dịch cuối cùng vào ngày hoặc các ngày giao dịch cụ thể để PTTBT trừ tiến hành việc giao hàng hoặc thanh toán bù trừ cho các bên SGD còn phải xác định một khoảng thời gian để các bên có thể thông qua Trung gian hoa hồng của mình gửi thông báo giao, nhận hàng đến PTTBT Cùng với thông báo đó, các bên phải gửi toàn bộ các giấy tờ cần thiết như giấy chứng nhận quyền sở hữu hàng hoá, giấy chứng nhận chất lượng hàng hoá và các chứng từ khác có liên quan Nếu muốn thanh lý hợp đồng trước

ngày đáo hạn thì bên mua phải thanh lý HĐTL đã ký kết đó bằng việc bán lại số hàng hoá trong HĐTL đó vào trước ngày giao dịch cuối cùng Khi đó bên mua chuyển từ vị thế của người mua trong hợp đồng thành người bán Phòng thanh toán

bù trừ lúc này thực hiện việc bù trừ hai vị thế mua và bán của chính người đó để giải thoát cho họ khỏi nghĩa vụ giao và nhận hàng Kết quả là họ biết được mình lãi hoặc

lỗ trong giao dịch đó ngay vào giờ cuối của phiên giao dịch Nếu hai bên thanh lý hợp đồng vào ngày đáo hạn hợp đồng, hai bên sẽ thực hiện nghĩa vụ giao hàng và nhận tiền theo thoả thuận trong hợp đồng tại một địa điểm do PTTBT chỉ định, thông thường đó là một thị trường giao ngay (spot market/ cash market)

b Địa điểm giao hàng chính là nơi mà SGD chỉ định trên thông báo cho bên

bán phải giao hàng, bên mua phải nhận hàng Tuỳ theo hàng hoá là vật hay công cụ tài chính mà SGD xác định địa điểm giao hàng, có thể là một kho hàng bất kỳ hoặc một trung tâm tài chính nào đó (thông thường là một thị trường tiền mặt giao ngay được SGD chỉ định)

c Phương thức thanh toán, Giống như các loại giao dịch khác, giao dịch

HĐTL cũng có phương thức thanh toán nhất định phù hợp với quy định của pháp luật Tuy nhiên, do có những đặc thù nên phương thức thanh toán của GDHĐTL do PTTBT quy định, theo đó bên mua phải trả tiền cho bên bán qua tài khoản do Trung gian hoa hồng của mình mở tại PTTBT Các chi phí kho bãi, bảo hiểm tuỳ vào từng thời điểm và PTTBT mà có các quy định khác nhau Trong trường hợp các bên không giao hàng mà muốn chấm dứt hợp đồng thì PTTBT sẽ thực hiện những thao tác như đã trình bày ở trên để giúp họ thoát khỏi vị thế của mình trong hợp đồng

1.1.4.6 Điều khoản quy định giới hạn giá hàng ngày và thời điểm ngừng giao dịch

Sau khi đã được thiết lập, HĐTL được đưa vào giao dịch Trong một ngày (một phiên giao dịch) giá hàng hoá liên tục biến động, do đó HĐTL phải quy định giới hạn mức giá trong một phiên giao dịch bao gồm giới hạn giá cao nhất và giới hạn giá thấp nhất của hàng hoá được giao dịch Và qua đó, nếu giá HĐTL lên đến giới hạn cao nhất và xuống thấp nhất thì được gọi là giới hạn giá hàng ngày của giao dịch Đối với một số loại hợp đồng còn có quy định thời điểm ngừng giao dịch như HĐTL chỉ số chứng khoán Thời điểm này được đặt ra để trấn an, giải toả lo ngại

của các chủ thể kinh doanh khi giá thị trường tăng quá mức hoặc giảm quá mức sẽ ảnh hưởng đến quyền lợi của các nhà đầu tư trên thị trường

1.2 Khái quát về giao dịch hợp đồng tương lai và thị trường giao dịch hợp đồng tương lai

1.2.1 Khái niệm giao dịch hợp đồng tương lai

GDHĐTL là sự phát triển cao hơn, đầy đủ hơn của GDHĐKH Giao dịch này

có nhiều điểm tương tự như giao dịch chứng khoán như việc chủ thể muốn tham gia giao dịch phải mở tài khoản ký quỹ tại các Trung gian hoa hồng (Futures Commision Mercha FCMs); thông qua FCMs để mua đi, bán lại chính các HĐTL do mình thiết lập tại SGDHĐTL Các GDHĐTL được bảo vệ và bảo đảm thực hiện thông qua SGDHĐTL và PTTBT Pháp luật các nước đều cho phép các SGDHĐTL

tự đặt ra các quy chế giao dịch để điều chỉnh các bên trong quan hệ giao dịch thông qua các FCMs của mình để thiết lập các lệnh mua hay bán (giao dịch) Cụ thể các giao dịch được thực hiện theo mô tả của sơ đồ dưới đây:

Sơ đồ mô tả một HĐTL được thiết lập và giao dịch tại SGDHĐTL

5a 5b

(1a) (1b) Người mua và người bán đặt lệnh yêu cầu trung gian hoa hồng của mình thiết lập một HĐTL

(2a) (2b) Trung gian hoa hồng yêu cầu đại diện của họ tại SGD thực hiện giao dịch HĐTL

(3) Đại diện của Trung gian hoa hồng gặp nhau tại SGD và thoả thuận một giá nhất định của HĐTL

(4) Thông tin của giao dịch được thông báo về Phòng Thanh toán bù trừ

(5a) (5b) Cả hai trung gian hoa hồng báo cáo giá đạt được cho người mua và người bán

(6a) (6b) Người mua và người bán trả trước phần thanh toán cho trung gian hoa hồng vào tài khoản ký quỹ đã mở tại TGHH

(7a) (7b) Trung gian hoa hồng của người mua và người bán nộp phần thanh toán đó cho các hãng thanh toán bù trừ của mình

(8a) (8b) Hãng thanh toán bù trừ của các trung gian của người mua, người bán nộp phần thanh toán tiền mặt cho Phòng Thanh toán bù trừ Trên thực tế có thể là người mua hoặc người bán hoặc cả hai giao dịch trực tiếp tại Sàn giao dịch và bỏ khâu trung gian.)

Người

mua

Thị trường

Trung gian hoa hồng của người mua

Trung gian hoa hồng của người bán

Người bán

Hãng thanh toán

bù trừ của người bán

Phòng thanh toán

bù trừ

Hãng thanh toán

bù trừ của người mua

Như đã trình bày tại Sơ đồ trên, khi một chủ thể đặt lệnh mua hay bán thông qua FCMs của mình, tức là chủ thể đó đã bắt đầu thiết lập một quan hệ hợp đồng FCMs nhận lệnh mua (Go long), lệnh bán (Go short) HĐTL của các khách hàng, sau đó yêu cầu nhân viên của mình tại SGD thiết lập HĐTL và đem đấu giá trên SGDHĐTL Các lệnh này khi gửi đến SGD thường được khớp lệnh bằng cách đấu giá mở (open outcry) với việc ghép cặp lệnh diễn ra thường xuyên, liên tục Điều đó có nghĩa là mọi lệnh đặt bán hoặc lệnh đặt mua HĐTL sẽ được thông báo công khai trong một quá trình đấu giá gọi là quá trình hình thành giá (price discovery)

Vì đa số các HĐTL chủ yếu được giao dịch là do yêu cầu của các nhà đầu cơ kinh doanh kiếm lời từ chênh lệch giá HĐTL, tức là họ giao dịch khống hàng hoá Do

đó, sau khi được thiết lập, đa số các HĐTL này được thanh lý trước thời hạn bằng nghiệp vụ thanh toán bù trừ của PTTBT; chỉ còn só ít các HĐTL được thanh lý vào thời điểm đến hạn của hợp đồng Vị thế người mua, người bán liên tục thay đổi theo các dòng lệnh mua, lệnh bán HĐTL mà họ yêu cầu FCMs thực hiện tại SGDHĐTL trong phiên giao dịch Và tất nhiên, số tiền trong tài khoản ký quỹ của họ sẽ tăng lên hay giảm đi phụ thuộc vào việc họ lãi hay lỗ trong các giao dịch Người mua, người bán nhận thông báo về kết quả giao dịch từ PTTBT thông qua FCMs của mình, đồng thời họ biết luôn kết quả lãi hoặc lỗ trong mỗi phiên giao dịch

1.2.2 Các loại giao dịch hợp đồng tương lai chủ yếu

Trên cơ sở phân tích những nội dung cơ bản của HĐTL và GDHĐTL, có thể căn cứ vào các tiêu chí sau để phân loại GDHĐTL:

a Căn cứ vào thời điểm thanh lý hợp đồng, GDHĐTL gồm hai loại:

GDHĐTL bù trừ Đây là loại HĐTL được thanh lý trước thời hạn, các bên chấm dứt sự ràng buộc của mình đối với phía bên kia bằng nghiệp vụ thanh toán bù trừ Khi

đó các bên mua hoặc bán lại chính loại hành hoá đó để đảo ngược lại vị thế mà mình

đã có trước đó (vị thế mua hoặc bán trước đây) Đây là dạng Hợp đồng phổ biến, chiếm đại đa số các giao dịch, và chính nhờ loại hợp đồng này mà TTGDHĐTL tồn tại và phát triển sôi động

GDHĐTL được thanh lý khi đến hạn ghi trong HĐTL Các HĐTL loại này được các bên thực hiện bằng cách: sau khi đến hạn của HĐ, các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình ghi trong HĐTL theo chỉ định của PTTBT, có thể ở thị trường giao ngay (cash market) thích hợp Trường hợp này, HĐTL có điểm giống HĐKH ở chỗ bên mua, bên bán trao hàng và nhận tiền ở một thời điểm trong tương lai so với thời điểm ký kết hợp đồng

b Căn cứ vào hàng hoá cơ sở, có thể phân GDHĐTL thành hai loại:

GDHĐTL hàng hoá thông thường (Commodity Futures Contract Trading): Là giao dịch HĐTL có hàng hoá cơ sở là những tài sản hữu hình đã được tiêu chuẩn hoá

về số lượng, chất lượng như ngô, gạo, đường, ngũ cốc, kim loại, được lấy làm cơ sở cho việc thiết lập quan hệ hợp đồng giữa các bên; và sau đó chính các HĐTL này được đưa vào giao dịch tại SGDHĐTL Các giao dịch này gọi là GDHĐTL hàng hoá

GDHDTL công cụ tài chính (Finacial Futures Contract Trading): Tuy ra đời sau các GDHĐTL hàng hoá, nhưng các GDHĐTL công cụ tài chính lại có sức phát triển mạnh mẽ Hiện nay, đa số các giao dịch trên SGDHĐTL là các GDHĐTL công cụ tài chính của các nhà đầu tư tài chính GDHĐTL công cụ tài chính bao gồm một số loại GDHĐTL chủ yếu sau: GDHĐTL về ngoại tệ (Foreign Currency Futures Trading); GDHĐTL về các chỉ số chứng khoán (Stock Index Futures Trading) và GDHĐTL về lãi suất (Interest Rate Futures Trading)

Có thể lấy một ví dụ về GDHĐTL về ngoại tệ để thấy được sức phát triển và sự cần thiết phải có GDHĐTL tài chính như sau: một nhà kinh doanh ở Việt Nam có vốn kinh doanh chủ yếu bằng tiền đồng Việt Nam (VND) Người đó có một nghĩa vụ thanh toán bằng Bảng Anh cho một đối tác ở Anh vào một khoảng thời gian trong tương lai

và vì vậy đã đổi VND sang bảng Anh Tuy nhiên sợ rằng vào thời điểm thanh toán, bảng Anh sẽ xuống giá làm anh ta thua thiệt, để hạn chế rủi ro này, anh ta đặt lệnh bán HĐTL bảng Anh tại SGDHĐTL Nếu bảng Anh rớt giá thật tại thời điểm thanh toán như dự định, vị thế của người bán HĐTL bảng Anh đó sẽ có lợi, và người đó sẽ có lời

để bù đắp khoản lỗ đã mất do đồng bảng Anh rớt giá trên thực tế Ngược lại, người đó

cũng sợ rằng vào thời điểm thanh toán, giá Bảng Anh tăng sẽ làm anh ta thiệt hại do phải đổi số lượng VDN nhiều hơn sang Bảng Anh, để hạn chế thua thiệt này, người đó cũng có thể đặt lệnh mua một HĐTL Bảng Anh tại SGDHĐTL Nếu vào thời điểm thanh toán mà Bảng Anh tăng giá thật, vị thế của người mua HĐTL Bảng Anh sẽ có lãi, phần lãi này sẽ bù đắp cho người đó do Bảng Anh tăng giá vào thời điểm thanh toán

1.2.3 Khái niệm về thị trường giao dịch hợp đồng tương lai

TTGDHĐTL là một bộ phận của thị trường chứng khoán phái sinh (Derivatives Market), là thị trường giao dịch loại hàng hoá đặc biệt: HĐTL Các quốc gia thường

thành lập SGDHĐTL - một thị trường có tổ chức để thực hiện loại giao dịch này

Thị trường chứng khoán phái sinh nói chung và TTGDHĐTL nói riêng rất cần thiết đối với nền kinh tế của mỗi quốc gia vì thị trường này cung cấp các công cụ rào chắn rủi ro tốt nhất cho các nhà sản xuất, kinh doanh Giống như bất kỳ một thị trường tài chính nào, TTGDHĐTL được tổ chức rất chặt chẽ, khoa học với đầy đủ các yếu tố, điều kiện và chủ thể cần thiết cho một thị trường tài chính phát triển ở bậc cao

Do đặc điểm riêng của từng nước, TTGDHĐTL ở mỗi nước có thể được tổ chức khác nhau nhưng các chủ thể chủ yếu tham gia TTGDHĐTL thường bao gồm: PTTBT; các trung gian hoa hồng (FCMs); các nhà môi giới, tư vấn và cuối cùng là người mua, người bán trên thị trường PTTBT có thể là một đơn vị độc lập hoặc trực thuộc SGD PTTBT thực hiện chức năng thanh lý các HĐTL Chủ thể tiếp theo là FCMs ; FCMs cử đại diện của mình tham gia nhận lệnh mua, bán từ bên ngoài và đem đấu giá trên các quầy tại SGD Các FCMs này cũng đồng thời là thành viên của PTTBT, liên kết với nhau nhằm bảo đảm cho thị trường hoạt động hiệu quả, và chính là tổ chức đứng ra bảo đảm cho tất cả các GDHĐTL được thực hiện Cũng là một tổ chức đóng vai trò trung gian, các tổ chức môi giới, tư vấn tiến hành các hoạt động môi giới, tư vấn cho khách hàng của mình và thậm chí thực hiện GDHĐTL cho khách hàng của mình tại SGD hoặc thông qua FCMs Do đó, tổ chức môi giới, tư vấn không phải là thành viên của SGD và PTTBT Chủ thể cuối cùng của TTGDHĐTL là người bán và người mua trên

thị trường Họ có thể là người bảo hộ về giá cả hàng hoá mình muốn bán hoặc muốn mua tại một thời điểm trong tương lai (còn gọi là hedger) và có thể là người đầu cơ, kinh doanh kiếm lời (Speculator) Người bảo hộ là những người tham gia TTGDHĐTL

vì mục đích phòng tránh các rủi ro về giá cả hàng hoá cần mua hoặc cần bán như nông dân, nhà nhập khẩu, nhà xuất khẩu Còn người đầu cơ là những người tham gia TTGDHĐTL với mục đích kiếm lời dựa trên sự biến động giá cả của hàng hoá cơ sở Đây cũng chính là những chủ thể quan trọng hình thành nên thị trường Nhà đầu cơ khác nhà bảo hộ ở chỗ trong khi nhà bảo hộ giao kết HĐTL để tránh tác động ngược của giá cả đối với hàng hoá mình sẽ bán hoặc sẽ mua trong tương lai, thì nhà đầu cơ giao kết HĐTL để kiếm lời dựa trên những phán đoán của mình về sự lên, xuống giá cả của hàng hoá cơ sở Nhà đầu cơ không hề có hàng hoá và cũng không thực có nhu cầu

về hàng hoá Họ thiết lập HĐTL và đưa HĐTL vào giao dịch nhằm hưởng sự chênh lệnh về giá cả để kiếm lời theo phán đoán của họ Do đó, đối với nhà đầu cơ, ngoài yếu

tố thị trường, yếu tố may mắn cũng góp phần vào thành công của họ Hàng hoá mà các nhà bảo hộ hoặc đầu cơ lấy làm cơ sở để thiết lập HĐTL có thể là gạo, cà phê,

vàng, hoặc chỉ số chứng khoán, tỷ giá ngoại tệ, tỷ lệ lãi suất, được gọi là hàng hoá

cơ sở Sau khi được thiết lập, các HĐTL được đưa vào giao dịch tại SGDHĐTL

1.2.4 Vài nét về quá trình hình thành và phát triển thị trường giao dịch hợp đồng tương lai trên thế giới

Khi nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của GDHĐTL, không thể không xem xét sự hình thành và phát triển của các giao dịch HĐKH vì xét về phương diện lịch sử, GDHĐTL là giai đoạn phát triển cao hơn của GDHĐKH, tức GDHĐKH

là tiền thân của GDHĐTL Nhận định này xuất phát từ thực tiễn hình thành thị trường GDHĐKH thủa sơ khai trên cơ sở những quan hệ mua bán nông sản được thiết lập giữa các thương nhân và nông dân Vào những năm mất mùa, người nông dân thường trữ hàng nông sản làm giá loại hàng hoá này tăng cao và đã gây khó khăn cho giới thương nhân Ngược lại, khi mùa màng bội thu, hàng hoá nông sản nhiều, đây chính là lúc giới thương nhân thường lợi dụng cơ hội để dìm giá nông sản, gây khó khăn cho

người nông dân Một đặc tính của sản xuất nông nghiệp là tính thời vụ, tình trạng cung vượt quá cầu của mặt hàng nông sản vào thời kỳ thu hoạch đã làm cho giá cả nông sản giảm mạnh Hơn nữa việc vận chuyển hàng hoá trước đây rất phức tạp do giao thông chưa phát triển, làm cho nông dân gặp khó khăn khi đưa hàng hóa vào lưu thông và phải chịu thêm chi phí cao về vận chuyển hàng hoá Thực tế này đã làm cho người nông dân và cả thương nhân, kể cả thương nhân lớn lâm vào tình trạng phá sản do gặp rủi ro về giá cả Để tránh tình trạng đó, thương nhân và nông dân thường gặp nhau trước mỗi vụ mùa để thoả thuận trước về giá cả theo hợp đồng kỳ hạn (HĐKH), nhờ

đó, khả năng gạp rủi ro của cả hai bên đã được giảm thiểu

Có nhiều giả thiết về việc hình thành và phát triển của GDHĐKH Có quan điểm cho rằng, GDHĐKH bắt nguồn từ ấn Độ vào khoảng năm 2000 trước Công nguyên, sau đó tái hiện ở Hy Lạp Tuy nhiên, phương thức GDHĐKH hiện đại được cho rằng đã hình thành ở thời trung cổ tại Châu Âu trong các hội chợ ở Anh và Pháp vào khoảng thế kỷ XII [11, tr.18] Cũng có ý kiến cho rằng loại giao dịch này xuất hiện vào đầu những năm 1730, khi người ta mua bán gạo và giao hàng trong tương lai tại Osaka (Nhật Bản)[11, tr.19] Trên thực tế, thị trường GDHĐKH đầu tiên trên thế giới lại xuất hiện ở thành phố Chicago (Hoa Kỳ) vào những năm 40 của thế kỷ XIX Do sự phát triển vượt bậc của thành phố Chicago về thương mại, nông dân ở các nơi trên

nước Mỹ đã đổ về đây bán nông sản Năm 1848, Hội đồng Thương mại Chicago (The Chicago Board of Trade - CBOT) được thành lập, ở đó người nông dân và thương nhân

có thể mua bán trao ngay tiền mặt và lúa mỳ theo các tiêu chuẩn về số lượng, chất lượng do CBOT quy định Những giao dịch tại CBOT lúc đó cho thấy CBOT mới chỉ

là một chợ nông sản vì trên CBOT mới chỉ tồn tại loại mua, bán giao ngay Sau đó một vài năm, một kiểu hợp đồng mới xuất hiện, theo đó các bên thoả thuận với nhau mua, bán một số nông sản đã được tiêu chuẩn hoá, vào một thời điểm trong tương lai [30] Nhờ loại hợp đồng này, người nông dân có thể biết mình sẽ có thu nhập là bao nhiêu, còn thương nhân cũng có thể biết mình được khoản lợi nhuận dự kiến là bao nhiêu cho

vụ sau Theo loaiị giao dịch mới này, hai bên tiến hành ký kết hợp đồng mua bán một

loại nông sản nào đó và trao nhau một số tiền đặt cọc để bảo đảm thực hiện hợp đồng Quan hệ mua bán này là hình thức biểu hiện của GDHĐKH

Tuy nhiên, việc mua bán bằng HĐKH ngày càng phát sinh những hạn chế khi các chủ thể mua bán hàng hoá lại là những nhà đầu cơ và nhất là khi các ngân hàng cho phép các chủ thể mua bán hàng hoá đem HĐKH đã ký kết làm tài sản cầm cố để vay vốn ngân hàng Và rồi, người ta bắt đầu mua đi, bán lại, trao tay những hợp đồng này trước ngày thanh lý hợp đồng, nếu thương nhân, vì một lý do nào đó không muốn nhận hàng hoá theo hợp đồng đã ký kết hoặc người sản xuất không muốn giao hàng theo hợp đồng, họ có thể chuyển quyền nhận hàng và nghĩa vụ giao hàng cho những nhà buôn và người sản xuất khác Giá cả hợp đồng lên, xuống dựa vào sự biến động của giá hàng hoá là đối tượng của hợp đồng Nếu vì một lý do nào đó làm giá hàng hoá tăng thì giá hợp đồng cũng tăng theo và ngược lại Cứ như thế, các quy định cho loại hợp đồng này ngày càng trở lên chặt chẽ và giao dịch hợp đồng kỳ hạn dần chuyển thành một loại giao dịch mới - GDHĐTL Chi phí cho loại giao dịch mới này rất thấp trong khi người giao dịch lại có thể giảm thiểu rủi ro về giá cho chính hàng hoá của mình Vì lý do này, nhà sản xuất và thương nhân thường giao kết hợp đồng để hạn chế rủi ro về giá cho hàng hoá họ định bán hoặc định mua vào một thời điểm trong tương lai

Đến năm 1898, Hội đồng Thương mại Chicago được thành lập và đổi tên thành

Sở Thương mại Chicago (Chicago Mercantile Exchang, gọi tắt là CME) CME được phép giao dịch thêm một số hàng hoá và trở thành SGDHĐTL lớn nhất ở Mỹ Một thị

trường mới, “thị trường giao dịch hợp đồng tương lai” (Futures Market)” đã ra đời

Lúc đầu, các SGDHĐTL ở Mỹ hoạt động không có sự quản lý của nhà nước Sau này một Uỷ ban do Bộ Trưởng Nông nghiệp Mỹ thành lập có chức năng cấp phép và điều hành SGDHĐTL Một thị trường mới, thị trường giao dịch hợp đồng tương lai (TTGDHĐTL) ra đời đòi hỏi phải có các quy định của pháp luật điều chỉnh quan hệ mua bán trên thị trường Đầu thế kỷ 20, hàng loạt văn bản pháp luật được ban hành để điều chỉnh loại giao dịch này Đến năm 1974, Uỷ ban quản lý GDHĐTL hàng hoá

(Commodity Futures Trading Commission gọi tắt là CFTC) được thành lập CFTC là

một tổ chức độc lập duy nhất chịu trách nhiệm quản lý nhà nước đối với TTGDHĐTL

Từ những năm 1970 đến nay, các GDHĐTL tài chính cũng đã được thực hiện trên CME và làm tăng khối lượng giao dịch đến mức chưa từng có, đồng thời làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt của TTGDHĐTL

Ngày nay, GDHĐTL đã có nhiều thay đổi, nó không chỉ là những GDHĐTL hàng hoá nông sản, hàng hoá công nghiệp mà còn gồm cả các loại hàng hoá đặc biệt khác như chỉ số chứng khoán, tỷ giá ngoại tệ, tỷ lệ lãi suất, GDHĐTL trở thành một loại giao dịch tài chính hiện đại cho các nhà đầu cơ, nhà sản xuất tham gia Các HĐTL được thiết lập và đưa vào giao dịch liên tục thông qua hệ thông GLOBEX nối liền 12 trung tâm tài chính lớn của thế giới như London, NewYork, Tokyo, Bermuda, Boca Raton, Chicago, Geneva, Hamburg, Hongkong, Paris, Singapore, Zurich Giá của các loại hợp đồng được đưa vào giao dịch tại hệ thống này thay đổi theo từng giây, từng phút và ảnh hưởng không chỉ đến nền kinh tế của một quốc gia mà còn tới cả nền kinh

tế khu vực và thế giới [31]

CHƯƠNG II MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ GIAO DỊCH HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI

TRONG PHÁP LUẬT CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

2.1 Định nghĩa về HĐTL và GDHĐTL trong pháp luật của một số nước trên thế giới

Đa số Luật GDHĐTL các nước thường định nghĩa “HĐTL” và “GDHĐTL”

trong phần giải thích từ ngữ, ví dụ trường hợp của Mỹ và Canada Tuy nhiên cũng có

nước định nghĩa về “HĐTL” và “GDHĐTL” một cách gián tiếp thông qua việc xác định

hoạt động kinh doanh của các chủ thể trên thị TTGDHĐTL như trường hợp của Hàn Quốc

Theo Luật hiện đại hoá GDHĐTL hàng hoá năm 2000 của Mỹ: “HĐTL được hiểu là sự thoả thuận của các bên thông qua trung gian của mình tại Sở giao dịch HĐTL về việc mua hoặc bán một loại hàng hoá là vật hoặc công cụ tài chính theo một mức giá nhất định, tại một thời điểm trong tương lai” [34]

Khái niệm GDHĐTL (Futures Trading) trong luật Mỹ được hiểu là các hoạt

động mang tính nghiệp vụ một cách trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua trung gian hoa hồng của các chủ thể có thể là người tham gia GDHĐTL để tránh rủi ro về giá hàng hoá hoặc người đầu cơ tại SGDHĐTL nhằm các mục đích bảo vệ, tránh khỏi sự rớt giá của hàng hoá hoặc nhằm kinh doanh kiếm lời

Tương tự như vậy, trong phần giải thích từ ngữ Điều 1.1, Luật GDHĐTL hàng

hoá số RSO 1990 của Bang Ontario, Canada quy định “HĐTL hàng hoá được hiểu là hợp đồng để giao hoặc nhận hàng hoá với một số lượng, chất lượng, phẩm cấp hoặc quy mô xác định, trong một tháng bất kỳ nào đó trong tương lai, thông qua Sở giao dịch HĐTL hàng hoá, phù hợp với các quy định của pháp luật và chính các quy tắc của Sở giao dịch đó” [35]

Đạo Luật này cũng quy định “GDHĐTL gồm các hoạt động sau:

a/ hoạt động giao kết hợp đồng, dù là của người uỷ thác hoặc nhận uỷ thác; (tự mình hoặc thông qua trung gian), và đưa hợp đồng đó vào giao dịch

b/ Các hoạt động của người giao dịch tại SGDHĐTL; (bao gồm hoạt động thiết lập và đưa hợp đồng vào giao dịch)

c/ Việc một người đăng ký tại SGD để được thực hiện các nghiệp vụ GDHĐTL” [35]

Như đã trình bày tại Chương I, Mỹ là một trong những nước có TTGDHĐTL sớm nhất, có lẽ vì thế định nghĩa HĐTL, GDHĐTL trong Luật GDHĐTL của Mỹ phản ánh được các dấu hiệu cơ bản của loại giao dịch này Mặc dù trong định nghĩa HĐTL của Mỹ không chỉ ra các điều khoản cơ bản của loại hợp đồng này phải được tiêu chuẩn hoá, nhưng tại Mỹ cũng như các nước khác, HĐTL do từng SGDHĐTL xây dựng với các điều khoản cơ bản đã được tiêu chuẩn hoá cao, trình Uỷ ban quản lý GDHĐTL phê chuẩn

Định nghĩa về HĐTL, GDHĐTL của Canada, xem ra đã chỉ ra đầy đủ hơn các dấu hiệu của loại hợp đồng và giao dịch hợp đồng này như: có sự thoả thuận về việc trao đổi hàng hoá trên SGDHĐTL; các điều khoản cơ bản của hợp đồng được tiêu chuẩn hoá; việc thực hiện quyền và nghĩa vụ diễn ra tại một thời điểm xác định trong tương lai

Luật GDHĐTL của một số nước ở Châu á cũng định nghĩa HĐTL và GDHĐTL một cách tương đối đầy đủ Luật GDHĐTL Singapore (Futures Trading Act) quy định:

“HĐTL là hợp đồng mà:

- Một bên đồng ý giao một loại hoặc một số lượng hàng hoá xác định nào đó cho bên kia tại một thời điểm được ấn định, với một mức giá nhất định được thanh toán vào một thời điểm theo các điểu kiện và điều khoản đã được xây dựng tại một SGDHĐTL, hoặc

- Các bên phải chịu trách nhiệm theo hợp đồng bằng cách thanh toán cho nhau phần chênh lệch giá của số lượng hàng hoá đã thoả thuận giữa các bên nếu họ thanh

lý hợp đồng trước thời hạn theo quy định của SGD.” [38]

Ngoài các dấu hiệu như trong định nghĩa HĐTL của Mỹ, định nghĩa HĐTL của Singapore đã chỉ rõ việc thanh lý trước thời hạn của loại hợp đồng này là một trong những dấu hiệu đặc thù của HĐTL Nếu nhìn nhận dưới góc độ nghiệp vụ thị trường thì thanh toán bù trừ sau mỗi phiên giao dịch là một trong những nghiệp vụ cơ bản và quan trọng của PTTBT, bởi đa số (98%) HĐTL được thanh lý trước ngày đáo hạn ghi trên hợp đồng

Luật GDHĐTL hàng hoá nông sản Thái Lan quy định: “HĐTL được hiểu là sự cam kết mua hoặc bán hàng hoá nông sản theo đơn chào hàng (chào bán hoặc chào mua) của người bán, người mua Hợp đồng này phải được SGD chấp thuận các điều khoản về số lượng, giá, thời điểm giao và nhận hàng hoá nông sản đó” Còn

“GDHĐTL là việc mua, bán bằng hình thức đấu giá các HĐTL hàng hoá nông sản tại SGD, tuân theo các nguyên tắc, điều kiện, trình tự, thủ tục và quy định của Ban Giám đốc SGD”[36]

Thái Lan cũng mới xây dựng TTGDHĐTL, Uỷ ban GDHĐTL hàng hóa nông sản Thái Lan (The Argricultural Futures Commission - AFTC) được thành lập vào năm

2001 theo Luật GDHĐTL hàng hoá nông sản Thái Lan 2001 [36] Luật này cũng chỉ

mới giới hạn hàng hoá cơ sở đưa vào giao dịch là các hàng hoá nông sản (Điều 3)

Đến năm 2004 Sở giao dịch HDDTL Thái Lan được thành lập theo Luật chứng khoán phái sinh ( The Derivatives Act B.E 2546 - 2003) mới cho phép các công cụ tài chính được đưa vào giao dịch trên TTGDHĐTL Thái Lan [39] Do đó, định nghĩa HĐTL của Thái Lan giới hạn hàng hoá được lấy làm cơ sở để thiết lập hợp đồng là hàng hoá nông sản

Khác với Luật GDHĐTL Singapore và Thái Lan, Luật GDHĐTL Hàn Quốc (Futures Trading Act - Republic of Korea) không đưa ra định nghĩa về HĐTL nhưng thông qua định nghĩa về GDHĐTL đã làm rõ khái niệm HĐTL Điều 3, Luật GDHĐTL

Hàn Quốc quy định: “ Thuật ngữ “GDHĐTL” có nghĩa là các giao dịch thuộc một trong các giao dịch được liệt kê dưới đây hoặc là các giao dịch tương tự, được thực

hiện trên TTGDHĐTL theo các điều kiện về tiêu chuẩn, trình tự, thủ tục được xác lập bởi đạo Luật GDHĐTL Hàn Quốc và SGDHĐTL:

a Giao dịch trong đó các bên đồng ý giao và nhận một lượng hàng hoá thông thường hoặc các công cụ tài chính cụ thể với một mức giá nhất định được xác định trong một thời điểm xác định trong tương lai, và giao dịch được thanh lý bởi việc trả hoặc nhận phần tiền chênh lệch giữa giá khởi điểm và giá do giao dịch (mua đi, bán lại) về sau;

b Giao dịch trong đó một bên đồng ý giành cho bên kia quyền thực hiện giao dịch thuộc một trong các loại giao dịch dưới đây và bên được nhận quyền phải thanh toán một khoản tiền cho việc thực hiện quyền đó: (i) Giao dịch được quy định tại mục (a), (b) trên đây; (ii) Mua bán các loại hàng hoá hoặc công cụ tài chính; (iii) Giao dịch chỉ số.” [37].”

Mặc dù Luật GDHĐTL Hàn Quốc không định nghĩa HĐTL nhưng định nghĩa GDHĐTL đã phản ánh được bản chất và các dấu hiệu của HĐTL

Tuy TTGDHĐTL hình thành muộn hơn ở các nước Châu á nhưng định nghĩa

về HĐTL và GDHĐTL trong pháp luật GDHĐTL các nước Châu á cũng khá đầy đủ

do các nước này đã kế thừa kinh nghiệm lập pháp của các nước phương Tây

Qua nghiên cứu định nghĩa HĐTL và GDHĐTL trong pháp luật các nước,

chúng tôi nhận thấy hầu hết định nghĩa “HĐTL” và “GDHĐTL” đã chỉ ra các dấu hiệu

đặc trưng, giúp phân biệt rõ ràng giữa loại HĐTL và GDHĐTL với các loại hợp đồng

và giao dịch khác trong giao lưu dân sự, thương mại, nhất là với loại hợp đồng, giao dịch có tính chất giao sau như HĐKH, GDHĐKH Cụ thể:

- Đối với định nghĩa HĐTL: Đa số luật GDHĐTL các nước đều quy định HĐTL

là một thoả thuận trực tiếp hoặc thông qua FCMs của các bên tại SGDHDĐTL, trên cơ

sở giá của các hàng hoá cơ sở; việc thoả thuận của các bên diễn ra ở thời điểm hiện tại nhưng quyền và nghĩa vụ được thực hiện tại một thời điểm xác định trong tương lai; hàng hoá cơ sở và điều khoản của HĐTL được Cơ quan quản lý nhà nước về GDHĐTL

phê chuẩn theo đề nghị của SGDHĐTL; và đa số các HĐTL được thanh lý trước ngày đáo hạn

- Đối với định nghĩa GDHĐTL: Khi đề cập đến GDHĐTL, pháp luật các nước

đều xác định đây là giao dịch mua đi, bán lại các HĐTL đã được thiết lập theo một quy trình nhất định tại SGDHĐTL; HĐTL do các bên thiết lập chính là hàng hoá để các nhà bảo hộ, các nhà đầu cơ tiến hành giao dịch vì những mục đích bảo hộ giá cả hoặc kinh doanh kiếm lời dựa trên sự chênh lệch giá Do đó, về mặt lý thuyết có thể tách hai giai đoạn của GDHĐTL là thiết lập HĐTL và đưa HĐTL đó vào giao dịch trên thị trường, nếu HĐTL chỉ dừng lại là giao kết giữa các bên thiết lập ban đầu (điều này ít khi xảy ra trên thực tế) thì hai bên sẽ phải tiến hành thanh lý hợp đồng theo thời hạn ghi trong hợp đồng vào một thời điểm xác định trong tương lai Đa số các HĐTL được các chủ thể tiếp tục đưa vào giao dịch (mua đi, bán lại) để tìm kiếm lợi nhuận từ sự chênh lệch giá được thanh lý trước ngày đáo hạn của hợp đồng Và chính thực tế này đã tạo ra

TTGDHĐTL và là mục đích của việc hình thành TTGDHĐTL

2.2 Quy định về sở giao dịch hợp đồng tương lai

Do vai trò quan trọng của SGDHĐTL trong việc cung cấp thị trường cho các GDHĐTL, Luật GDHĐTL các nước thường dành một chương hoặc một phần để quy định về vị trí pháp lý, cơ cấu tổ chức, chức năng và nhiệm vụ của SGDHĐTL

ở Mỹ, Luật hiện đại hoá GDHĐTL hàng hoá năm 2000 quy định SGDHĐTL là một tổ chức có tư cách pháp nhân Tham gia vào SGDHĐTL gồm nhiều thành viên: cả pháp nhân và cá nhân Các thành viên này bầu ra một ban quản lý SGD, sau đó ban quản lý bầu ra một người điều hành chung, chịu trách nhiệm quản lý SGDHĐTL SGD lập ra các phòng ban chuyên môn để thực hiện các hoạt động chức năng, đề ra các quy tắc hoạt động cho thành viên [34] Với những quyền hạn này, SGDGHĐTL ở Mỹ có thể thực hiện tốt chức năng cung cấp và duy trì các dịch vụ thị trường và giáo dục đạo đức nghề nghiệp, giám sát hoạt động của các chủ thể kinh doanh trên TTGDHĐTL Thành viên tham gia SGD là các Trung gian hoa hồng (FCMs), các nhà tư vấn, môi giới và cá nhân mua chỗ ở SGD để đầu tư Hội đồng Thương mại Chicago (CBOT), Sở

Thương mại Chicago (Chicago Mercantile Exchange: CME) và SGDHĐTL NewYork

là những SGDHĐTL lớn nhất ở Mỹ và trên thế giới

Theo Luật của Bang Ontario, Canada: “SGDHĐTL hàng hoá là một công ty hoặc một tổ chức được đăng ký để cung cấp các phương tiện cần thiết cho các GDHĐTL” [35] SGD này phải được đăng ký trước khi hoạt động theo các quy định

của Uỷ ban chứng khoán Ontario Các quy định này bao gồm các điều kiện về tài chính, về nghiệp vụ, về khả năng ổn định trật tự thị trường, về các biện pháp chống gian lận và về cơ sở vật chất, phương tiện làm việc của SGD SGD cũng phải đệ trình với Uỷ ban các quy tắc hoạt động, mẫu hợp đồng để Uỷ ban xem xét thông qua và phê duyệt trong thời hạn Luật định

Luật GDHĐTL Hàn Quốc năm 1995, đươc sửa đổi bổ sung năm 2002 quy định

“SGDHĐTL hàng hoá là pháp nhân được thành lập bởi các thành viên mở và điều hành TTGDHĐTL” (Điều 4, Điều 5) Các thành viên sáng lập là các cổ đông của SGD,

họ phải là những tổ chức, cá nhân như FCMs, người môi giới, tư vấn đáp ứng đủ các tiêu chuẩn luật định; SGD phải có ít nhất 10 cổ đông sáng lập Các thành viên sáng lập này phải đáp ứng các yêu cầu về tài chính, cơ sở vật chất và phải cùng nhau thông qua bản điều lệ về tổ chức và hoạt động của SGD với các điều khoản quy định về vị trí, tên gọi, trụ sở, các thông tin khác về SGD, mới được phép thành lập SGD Việc cấp phép thành lập SGDHĐTL thuộc thẩm quyền của Bộ Tài chính và Kinh tế Trước khi cấp phép thành lập SGD, Bộ trưởng Tài chính và Kinh tế phải tham vấn các Bộ trưởng liên quan

SGDHĐTL hàng hoá nông sản Thái Lan được thành lập theo giấy phép của AFTC, có tư cách pháp nhân và chịu sự giám sát của AFTC SGD hoạt động với tư cách là trung tâm mua, bán các HĐTL hàng hoá nông sản SGD không phải là cơ quan nhà nước và cũng không phải là doanh nghiệp nhà nước (Điều 72); SGD có các quyền hạn trong khuôn khổ Luật GDHĐTL hàng hoá nông sản, như: mua sắm, sử dụng, sở hữu, cho thuê các tài sản của mình; lập hệ thống giao dịch HĐTL; quản lý quỹ phát triển GDHĐTL; thực hiện dịch vụ cung cấp thông tin giao dịch; cung cấp các thông tin

về cho vay, đầu tư và các hoạt động liên quan khác (Điều 73); sử dụng tiền thu được

từ hoạt động của SGD để bù đắp chi phí hoạt động (Điều 74) SGD có một Ban Giám Đôc quản lý, điều hành, giám sát SGD do AFTC bổ nhiệm Các thành viên Ban Giám đốc phải có kiến thức về luật, về thương mại, về tài chính, về nông nghiệp và về GDHĐTL (Điều 77)

Như vậy, SGDHĐTL là một tổ chức chuyên cung cấp các tiện ích cho việc thực hiện các GDHĐTL Về mô hình tổ chức, SGDHĐTL có thể được tổ chức dưới hình công ty cổ phần hoặc hiệp hội tập thể ở các nước phát triển, hoặc được Nhà nước thành lập và đặt dưới sự quản lý trực tiếp của nhà nước như ở các nước đang phát triển

Các quốc gia thành lập SGDHĐTL nhằm thúc đẩy giao lưu hàng hoá, cấp vốn cho nền kinh tế, và hạn chế rủi ro cho các bên tham gia giao dịch

2.3 Quy định về bộ máy quản lý và phương thức quản lý các GDHĐTL

Sự phát triển từ GDHĐKH lên GDHĐTL là một quá trình phát triển từ giao dịch giản đơn đến phức tạp; từ giao dịch dân sự, thương mại đến giao dịch tài chính hiện đại Do đó, một yêu cầu cần thiết được đặt ra là nhà nước phải quản lý các giao dịch này như thế nào để đảm bảo cho các chủ thể tham gia giao dịch vừa hoạt động trong khuôn khổ pháp luật, lại vừa tạo điều kiện thúc đẩy thị trường phát triển Hơn nữa, việc không kiểm soát hoặc kiểm soát không tốt các GDHĐTL có thể dẫn tới những hậu quả khó lường cho TTGDHĐTL nói riêng và nền kinh tế nói chung

Vì vậy, để đáp ứng được yêu cầu trên, nhà nước phải thiết lập bộ máy quản lý

và phương thức quản lý thích hợp đối với các giao dịch này Căn cứ vào bản chất, đặc trưng của GDHĐTL, rồi đặc điểm kinh tế – xã hội của mỗi quốc gia mà Bộ máy quảnlý GDHĐTL cần được thiết kế cho phù hợp với phạm vi quyền hạn và có phương thức quản lý tương ứng

Để nâng cao hiệu quả quản lý thị trường, Nhà nước cần thừa vai trò tự quản của các tổ chức như các Hiệp hội của các thành viên của TTGDHĐTL và chính bản thân SGDHĐTL Hiệp hội tự quản này đặt ra quy chế và điều lệ để quản lý hoạt động của các hội viên

Tuy nhiên, để công tác quản lý TTGDHĐTL có hiệu quả cao, vẫn cần có sự quản lý của nhà nước đối với thị trường này Cơ quan quản lý nhà nước sẽ phê chuẩn quy chế và điều lệ của các tổ chức tự quản, ban hành các văn bản pháp luật để điều chỉnh các hoạt động của SGDHĐTL; giám sát hoạt động của các tổ chức tự quản; thực hiện các biện pháp cần thiết khi thị trường có biến động; cấp các loại giấy phép liên quan; giải quyết các tranh chấp, vi phạm thuộc thẩm quyền

Dù rằng, bộ máy quản lý và phương thức quản lý TTGDHĐTL ở các nước khác nhau trên thế giới có thể khác nhau nhưng mục đích cuối cùng của các cơ quan quản lý này vẫn là duy trì trật tự thị trường, hạn chế đến mức tối đa sự lũng đoạn thị trường và hành vi phạm pháp luật trên thị trường

2.3.1 Cơ quan quản lý thị trường giao dịch hợp đồng tương lai

Đối với các nước phát triển, các tổ chức tự quản đóng vai trò quan trọng trong quản lý TTGDHĐTL, tuy nhiên đa phần các nước đều thành lập Cơ quan quản lý nhà nước về GDHĐTL

ở Mỹ, căn cứ vào Luật SGDHĐTL hàng hoá 1936, Chính phủ Mỹ đã lập ra Cục Quản lý SGDHĐTL hàng hoá (CEA), là một cơ quan thuộc Bộ Nông Nghiệp, cơ quan đầu tiên có chức năng quản lý TTGDHĐTL trên toàn Liên bang Mỹ Sau này, có nhiều loại HĐTL mới được đưa vào giao dịch, Luật này cũng được sửa đổi nhiều để mở rộng phạm vi quản lý đối với các GDHHĐTL hàng hoá Vì GDHĐTL ngày càng tăng về số lượng, Nghị viện Mỹ quyết định ban hành luật mới điều chỉnh các giao dịch này Năm

1974 Luật Uỷ ban GDHĐTL háng hoá vì vậy đã được ban hành theo đó Uỷ Ban GDHĐTL hàng hoá (Commodity Futures Trading Commission - CFTC) đã được thành lập Lúc đầu CFTC chỉ quản lý các GDHĐTL hàng hoá Đến năm 1986, Nghị Viện Mỹ thông qua Luật GDHĐTL và luật này cho phép CFTC được quản lý thêm cả

các GDHĐTL tài chính Năm 2000, Luật hiện đại hoá HĐTL hàng hoá (Commodity Futures Modernazation Act, 2000) ra đời, xác định cụ thể hơn nữa vị trí, vai trò, chức

năng, nhiệm vụ của CFTC, theo đó CFTC là một cơ quan quản lý cấp liên bang đối với các SGDHĐTL

Ngoài ra, Hiệp hội HĐTL Quốc gia ( National Futures Association - NFA), một

tổ chức của các trung gian hoạt động trên TTGDHĐTL đóng vai trò tổ chức tự quản ở

Mỹ [32]

Khác với Mỹ, ở Canada, theo Luật GDHĐTL 1997 của Bang Ontario quy định

Uỷ ban chứng khoán Ontario có chức năng quản lý TTGDHĐTL.[32]

ở các nước Châu á, cơ quan quản lý nhà nước về GDHĐTL khá đa dạng Luật

GDHĐTL Singapore quy định: “SGDHĐTL hàng hoá Singapore do Uỷ Ban tiền tệ Singapore quyết định thành lập theo Luật chứng khoán và HĐTL 2001” [38] Tuy

nhiên, vấn đề hoạt động của SGDHĐTL hàng hoá Singapore lại do Hội đồng doanh

nghiệp quốc tế Singapore (Hội đồng) quy định Hội đồng này được thành lập theo

Luật Hội đồng doanh nghiệp quốc tế Singapore[38]

Luật GDHĐTL hàng hoá nông sản của Thái Lan quy định cơ quan quản lý giao dịch này là Uỷ Ban GDHĐTL hàng hoá nông sản (AFTC) Các thành viên của AFTC gồm Bộ Trưởng Bộ Thương mại là Chủ tịch Uỷ Ban, các uỷ viên thường trực của Uỷ Ban đến từ Bộ Tài chính, Bộ Thương mại, Bộ Nông nghiệp, các Hợp tác xã và 05 chuyên viên cao cấp do Chính Phủ bổ nhiệm là các chuyên gia về luật, thương mại, tài chính, nông nghiệp, có nhiệm kỳ 04 năm và có thể bị bãi miễn theo quy định của pháp luật AFTC có quyền hạn và nghĩa vụ lập chính sách thúc đẩy thị trường, phát triển và giám sát các GDHĐTL và các hoạt động liên quan [36]

Luật GDHĐTL Hàn Quốc thừa nhận cả hai hình thức quản lý thị trường là quản

lý nhà nước và tự quản do Uỷ Ban giám sát tài chính thuộc Bộ Tài chính và Hiệp hội HĐTL (Futures Association) đảm nhiệm Tuy nhiên việc thành lập SGDHĐTL là nhu cầu tự thân của thị trường Các thành viên đủ điều kiện đã sáng lập SGDHĐTL theo các quy định của Luật và Sắc Lệnh của Tổng thống với sự chấp thuận của Bộ Trưởng

Bộ Tài chính và Kinh tế Uỷ Ban giám sát tài chính sẽ tiến hành hoạt động quản lý SGDHĐTL theo chức năng của mình Cũng theo Chương VI, Luật này, Hiệp hội HĐTL được thành lập theo giấy phép của Uỷ Ban giám sát tài chính để duy trì trật tự kinh doanh và thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của thị trường[37]

2.3.2 Nhiệm vụ và quyền hạn quản lý của cơ quan quản lý GDHĐTL

Nhằm đảm bảo hoạt động lành mạnh của SGDHĐTL, bảo vệ các chủ thể trên thị trường và thúc đẩy thị trường phát triển, cơ quan quản lý TTGDHĐTL ở các quốc gia thường được giao trọng trách như: phê chuẩn điều lệ và quy chế hoạt động cho các SGDHĐTL; phê duyệt các HĐTL mẫu và các điều khoản của hợp đồng do các SGDHĐTL trình; giám sát và kiểm tra các giao dịch; cấp các loại giấy phép; đào tạo nghiệp vụ thị trường,

Luật hiện đại hoá GDHĐTL năm 2000 của Mỹ quy định: Uỷ Ban GDHĐTL hàng hoá (CFTC) có một số chức năng, trong đó chức năng quan trọng nhất của CFTC

là quản lý tất cả các SGDHĐTL trong toàn Liên bang Khi một SGDHĐTL muốn đưa một loại HĐTL vào giao dịch, SGD sẽ làm một Bản đề nghị, trong đó nêu rõ các điều khoản của HĐTL này, gửi lên CFTC Qua xem xét, nếu CFTC thấy loại HĐTL đó phù hợp với các quy định của pháp luật, đáp ứng điều kiện thị trường thì CFTC phê chuẩn

và cho phép HĐTL đó được đưa vào giao dịch trên thị trường và ngược lại CFTC còn yêu cầu tất cả các SGD phải công khai thông tin cho khách hàng; xác định loại, mức và hạn mức giao dịch mà SGD báo cáo CFTC; cấp phép cho các FCMs, các tổ chức tư vấn, môi giới CFTC còn có quyền năng quan trọng là giải quyết các tranh chấp, khiếu nại, vi phạm theo thẩm quyền hoặc đưa vụ việc ra toà; yêu cầu các SGD xử lý thích đáng các thành viên có hành vi vi phạm pháp luật hoặc vi phạm quy chế của SGDHĐTL

ở Mỹ, bên cạnh cơ quan quản lý nhà nước về GDHĐTL là CFTC, còn có Hiệp hội GDHĐTL quốc gia (NFA) là tổ chức tự quản được thành lập vào năm 1982 với chức năng ngăn chặn hành vi gian lận, lũng đoạn trên TTGDHĐTL và bảo vệ thành viên Hiệp hội và nhà đầu tư Ngoài ra các SGDHĐTL ở Mỹ cũng là tổ chức tự quản, có chức năng quản lý và giám sát hoạt động của các thành viên SGDHĐTL và bảo vệ quyền lợi của các chủ thể tham gia trên thị trường [32]

Luật GDHĐTL Hàn Quốc cũng trao nhiệm vụ quản lý GDHĐTL cho hai tổ chức, đó là Uỷ ban giám sát tài chính và Hiệp hội HĐTL Đạo Luật này trao quyền cho

Uỷ Ban giám sát tài chính cấp phép thành lập doanh nghiệp, chi nhánh, văn phòng hoạt động GDHĐTL và quy định những điều kiện cần thoả mãn để có thể tư vấn và đại diện cho khách hành tham gia giao dịch (Điều 37, Điều 38) Uỷ ban còn có quyền chấp thuận việc giải thể, sáp nhập, chấm dứt kinh doanh của các thành viên SGD (Điều 41 -1); thông báo rộng rãi việc cấp phép hoạt động cho các trung gian, (Điều 39 - 1), yêu cầu các Trung gian hoa hồng, môi giới này phải thông báo khi có thay đổi về nội dung kinh doanh (Điều 41 -2), phải nộp báo cáo hoạt đông kinh doanh (Điều 470; quản lý các giới hạn kinh doanh phù hợp với Sắc lệnh của Tổng thống (Điều 32)

Hiệp hội GDHĐTL hàng hoá cũng là tổ chức tự quản có trách nhiệm duy trì trật

tự kinh doanh và thúc đẩy giao dịch phát triển ổn định, lành mạnh (Điều 75); không can thiệp vào hoạt động của các thành viên và bảo vệ quyền lợi của thành viên; quản lý

và điều hành nhân sự để nâng cao chuyên môn của thành viên; khảo sát TTGDHĐTL, (Điều 77)

Luật GDHĐTL Singapore trao quyền cho Hội đồng doanh nghiệp quốc tế

Singapore cấp và thu hồi giấy phép hoạt động của SGDHĐTL: “Hội đồng phê chuẩn việc thành lập SGDHĐTL hàng hoá nếu:

a) Các quy tắc kinh doanh của tổ chức đó thoả mãn những yêu cầu quy định trong phần Quy tắc kinh doanh của Luật này;

b) Việc thành lập SGDHĐTL hàng hoá này đáp ứng lợi ích công;

- Hội đồng không được từ chối phê chuẩn việc thành lập SGD nếu không có cơ

sở pháp lý; trường hợp từ chối phải thông báo bằng văn bản, nêu rõ lý do từ chối”

[38]

Luật này còn cho phép Hội đồng được kiểm toán (Phần 23); được chỉ định cơ quan kiểm toán (Phần 24) nếu SGDHĐTL đó không gửi báo cáo kiểm toán, ngoài ra, Luật còn trao quyền chỉ đạo các hoạt động của TTGDHĐTL và thực hiện các hành động cần thiết để duy trì hoặc khôi phục hoạt động giao dịch ở SGDHĐTL cho Hội đồng trong tình trạnh khẩn cấp (Phần 34) và quy định chức năng điều tra, thanh tra cho Hội đồng (Phần 40, Phần 41)

Luật GDHĐTL hàng hoá nông sản Thái Lan đã xác định vị trí, tư cách, thẩm quyền quản lý của Uỷ Ban GDHĐTL hàng hoá nông sản (AFTC) Điều 7 quy định cụ thể quyền và nghĩa vụ của AFTC, theo đó AFTC có quyền ban hành các quy định điều chỉnh SGDHĐTL hàng hoá nông sản và thực hiện chính sách phát triển, giám sát TTGDHĐTL, cũng như các hoạt động liên quan như việc ra Thông báo, lệnh thuộc thẩm quyền của mình; quy định các nguyên tắc, thủ thục, điều kiện cấp giấy phép kinh doanh GDHĐTL; ấn định các khoản phí cấp giấy phép; phê chuẩn các văn bản do Ban Giám Đốc SGDHĐTL hàng hoá nông sản ban hành; tạm đình chỉ giao dịch khi giao dịch đó ảnh hưởng lợi ích quốc gia; yêu cầu Ban Giám Đốc SGD báo cáo giải trình hoạt động của SGD; ra lệnh điều tra, thanh tra SGD khi xét thấy có hành vi vi phạm, thực hiện bất cứ hoạt động nào theo quy định của pháp luật trong phạm vi quyền hạn và trách nhiệm của AFTC

2.4 Quy định về chủ thể trên thị trường giao dịch hợp đồng tương lai

2 4.1 Phòng thanh toán bù trừ

PTTBT là một định chế không thể thiếu trên TTGDHĐTL Mỗi SGDHĐTL phải có một PTTBT để thực hiện việc thanh toán đối với các giao dịch phát sinh tại SGDHĐTL Khi quy định về PTTBT, pháp luật các nước thường xác định rõ vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ cụ thể của PTTBT Ngoài ra mỗi SGDHĐTL đều có các quy định riêng đối với PTTBT

Phần 9, Luật hiện đại hoá GDHĐTL hàng hoá năm 2000 của Mỹ quy định địa vị pháp lý của PTTBT, theo đó PTTBT là cơ quan thuộc SGD PTTBT thực hiện chức năng thanh toán cho các công cụ phái sinh như HĐTL, hợp đồng hoán đổi, hợp đồng quyền chọn, (Derivaties Clearing Organizations) Theo quy định này, PTTBT là những tổ chức có tư cách pháp nhân, hoạt động độc lập, do các cổ đông là cá nhân, tổ chức thành lập dưới dạng Công ty hoặc Hiệp hội tập thể PTTBT có thể là tổ chức độc lập hoàn toàn đối với SGD hoặc có thể là một bộ phận, một đơn vị của SGD Vai trò của PTTBT thể hiện ở tư cách của tổ chức trung gian, và tổ chức bảo lãnh cho mọi giao dịch trên thị trường Nếu không có PTTBT thì quyền lợi của các chủ thể kinh doanh rất