Tiết 128 Nghĩa tường minh và hàm ý ( tiếp )

Bọn tớ ngao du nơi này nơi nọ mà không biết từng đến nơi nao” - “Bọn tớ chơi từ khi thức dậy cho đến lúc chiều tà.. Nghĩa hàm ý là phần thông báo tuy không được[r]

Tiết 128: Nghĩa tường minh và

hàm ý ( tiếp theo )

• Môn: Ngữ văn 9

• Giáo viên: Nguyễn Thị Bích Ngân

• Trường THCS Sài Đồng

Kiểm Tra Bài Cũ

C: Muốn gây sự chú ý

A: Khi không muốn nói thẳng

D: Muốn chấm dứt cuộc thoại

A: Khi không muốn nói thẳng

B: Muốn người nghe không hiểu Khi nào người ta dùng hàm ý ?

Kiểm Tra Bài Cũ

Nghĩa tường minh là phần thông báo ?

A: không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ Trong câu

B: được suy ra từ nghĩa hàm ý

C: được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu D: được diễn đạt gián tiếp bằng từ ngữ trong câu C: được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu

Thấy Hưng chuẩn bị đi học, mẹ bảo:

“Trời sắp mưa đấy !” Theo em, mẹ Hưng muốn nhắc nhở bạn ấy điều gì qua câu nói

TIẾNG VIỆT:

I ĐIỀU KIỆN SỬ DỤNG HÀM Ý:

1 Ví dụ: SGK – Ngữ văn - Tr 90.

Chị Dậu vừa nói vừa mếu:

- Thôi u không ăn, để phần cho con Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi U không muốn ăn tranh của con Con cứ ăn thật no, không phải nhường nhịn cho u.

Cái Tí chưa hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng giọng luống cuống:

- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu?

Điểm thêm một “giây” nức nở, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:

- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.

Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống như sét đánh ngang tai, nó liệng củ khoai vào rổ và oà lên khóc:

- U bán con thật đấy ư? Con van u, con lạy u, con còn bé

bỏng, u đừng đem bán con đi, tội nghiệp U để cho con ở nhà chơi với em con

(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

Người nói: Chị Dậu Người nghe: Cái Tí

Câu: “Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi.”

HÀM Ý: Sau bữa ăn này, con không còn được ở nhà với thầy mẹ và các em nữa Mẹ đã bán con

Cái Tí đã hiểu

được hàm ý trong

câu nói của mẹ

chưa ? Chi tiết nào

cho em biết điều

đó ?

Cái Tí chưa hiểu được hàm ý trong câu nói của mẹ, vì em đã hỏi lại mẹ “Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu ?”

Câu “Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.”

HÀM Ý: Mẹ đã bán con cho nhà cụ Nghị thôn Đoài.

Cái Tí đã hiểu được

hàm ý trong câu nói

thứ 2 của chị Dậu

chưa ? Chi tiết nào

cho em biết điều

đó?

Cái Tí đã hiểu được hàm

ý trong câu nói thứ hai của mẹ Điều này được thể hiện qua hành động

“giãy nảy” và câu nói trong tiếng khóc của em

“U bán con thật đấy ư ?”

THẢO LUẬN (2 phút): Vì sao chị Dậu không dám

nói thẳng với cái Tí là “Mẹ đã bán con cho nhà cụ Nghịthôn Đoài” mà phải dùng hàm ý ? Việc chị Dậu dùng hàm ý ở đây nhằm mục đích gì ?

Vì phải bán con là việc làm đau lòng nên chị Dậu không dám nói thẳng để tránh đụng chạm đến nỗi đau của mình và cũng là để giảm nỗi đau khổ cho con.

ý thức đưa hàm ý vào câu nói.

Vì cái Tí chưa hiểu được hàm ý trong câu nói thứ nhất của chị Dậu.

Trong cuộc đối thoại giữa chị Dậu với cái Tí, vì sao chị Dậu phải dùng hàm ý đến hai lần?

ĐIỀU KIỆN ĐỂ SỬ DỤNG HÀM Ý

Người nói (người viết) phải có

ý thức đưa hàm ý vào câu nói.

Người nghe (người đọc) phải

có năng lực giải đoán hàm ý.

Để sử dụng hàm ý, cần có hai điều kiện sau đây:

- Người nói (người viết) phải có ý thức đưa hàm ý vào câu nói.

- Người nghe (người đọc) phải có năng lực giải đoán hàm ý.

I ĐIỀU KIỆN SỬ DỤNG HÀM Ý:

1 Ví dụ: SGK/90.

2 Ghi nhớ: SGK/91.

TIẾNG VIỆT:

Tìm câu có chứa hàm ý trong đoạn hội thoại sau và cho biết hàm ý đó là gì ?

Hưng ơi ! Tối nay chúng mình đi xem ca nhạc đi

Tiếc quá ! Tối nay mình phải đi thăm Bà Ngoại rồi.

Thế thì chủ nhật chúng mình đi xem nha.

Ừ, như vậy nhé.

BT 1: SGK/91

II LUYỆN TẬP: 1 Người nói, người nghe những câu in đậm

dưới đây là ai? Xác định hàm ý của mỗi câu

ấy Theo em, người nghe có hiểu hàm ý của người nói không? Những chi tiết nào chứng tỏ điều đó?

a) – Anh nói nữa đi – Ông giục.

– Báo cáo hết ! – Người con trai vụt trở lại giọng vui vẻ – Năm phút nữa là mười Còn hai mươi phút thôi Bác và cô vào trong nhà Chè đã ngấm rồi đấy.

Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc giục cả chính người hoạ sĩ già Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua một lượt trước khi ngồi xuống ghế.

(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

– Hai người nghe đều

hiểu hàm ý đó Chi tiết

“Ông theo liền anh thanh

niên vào trong nhà” và

miệng, đứng trầm ngâm.

– Ôi dào ! Thật là càng giàu có càng không dám rời một đồng xu ! Càng không dám rời một đồng xu lại càng giàu có !

II LUYỆN TẬP:

BT1: SGK/91

Câu c)

1 Người nói, người nghe những câu

in đậm dưới đây là ai? Xác định hàm ý của mỗi câu ấy Theo em, người nghe

có hiểu hàm ý của người nói không? Những chi tiết nào chứng tỏ điều đó?

c) Thoắt trong nàng đã chào thưa:

“ Tiểu thư cũng có bây giờ tới đây !

Đàn bà dễ có mấy tay, Đời xưa mấy mặt đời này mấy gan !

Dễ dàng là thói hồng nhan,

Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều.”

Hoạn Thư hồn lạc phách xiêu, Khấu đầu dưới trướng liệu điều kêu ca.

(Nguyễn Du, Truyện Kiều)

trước “Hoa Nô” này ư?

– Người nghe hiểu hàm ý

đó Chi tiết “Hoạn Thư

II LUYỆN TẬP:

BT2: SGK/92

2 Hàm ý của câu in đậm dưới đây là gì? Vì sao em bé không nói thẳng mà phải sử dụng hàm ý? Việc sử dụng hàm ý có thành công không? Vì sao?

– Hàm ý của câu in đậm :

Nó nhìn dáo dác một lúc rồi kêu lên:

- Cơm sôi rồi, chắt nước dùm cái ! – Nó cũng lại

nói trỏng.

Tôi lên tiếng mở đường cho nó:

- Cháu phải gọi “Ba chắt nước dùm con”, phải

nói như vậy.

- Nó như không để ý đến câu nói của tôi, nó lại

kêu lên:

- Cơm sôi rồi, nhão bây giờ !

- Anh Sáu vẫn ngồi im […].

(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà)

Chắt nước giùm để cơm

khỏi nhão.

– Bé Thu không nói thẳng

mà phải sử dụng hàm ý vì

trước đó em đã nói thẳng

rồi nhưng không có hiệu

quả nên bực mình Hơn

nữa lần nói thứ hai này có

thêm yếu tố thời gian bức

bách(để lâu cơm sẽ nhão)

II LUYỆN TẬP:

BT3: SGK/92

3 Hãy điền vào lượt lời của B trong đoạn hội thoại sau đây một câu có hàm ý từ chối.

A: Mai về quê với mình đi!

II LUYỆN TẬP:

BT4: SGK/92

4 Tìm hàm ý của Lỗ Tấn qua việc ông so sánh“hi vọng” với

“con đường” trong các câu sau:

Tôi nghĩ bụng: Đã gọi là hi vọng thì không thể nói đâu là thực, đâu là hư Cũng như những con đường trên mặt đất;

II LUYỆN TẬP:

BT5: SGK/93

5 Tìm những câu có hàm ý mời mọc hoặc từ chối trong các đoạn đối thoại giữa em bé với những người ở trên mây và sóng (trong bài thơ “Mây và sóng” của Ta-go) Hãy viết thêm vào mỗi đoạn một câu có hàm ý mời mọc rõ hơn.

Mẹ ơi , trên mây có người gọi con

“Bọn tớ chơi từ khi thức dậy đến

lúc chiều tà.

Bọn tớ chơi với bình minh vàng,

bọn tớ chơi với vầng trăng bạc”

Con hỏi : “Nhưng làm thế nào

Thế là họ mỉm cười bay đi.

Nhưng con biết có trò chơi thú vị

hơn mẹ ạ.

Con là mây và mẹ sẽ là trăng

Hai bàn tay con ôm lấy mẹ, và mái

nhà ta sẽ là bầu trời xanh thẳm

Trong sóng có người gọi con:

“Bọn tớ ca hát từ sáng sớm cho đến hoàng hôn Bọn tớ ngao du nơi này nơi nọ mà

không biết từng đến nơi nao”

Con hỏi : “Nhưng làm thế nào mình ra ngoài

Thế là họ mỉm cười, nhảy múa lướt qua.

Nhưng con biết trò chơi khác hay hơn.

Con là sóng và mẹ sẽ là bến bờ kì lạ, Con lăn, lăn, lăn mãi rồi sẽ cười văng vỡ tan vào lòng mẹ.

Và không ai trên thế gian này biết mẹ con ta

ở chốn nào

II LUYỆN TẬP:

BT5: SGK/93

5 Tìm những câu có hàm ý mời mọc hoặc

từ chối trong các đoạn đối thoại giữa em

bé với những người ở trên mây và sóng (trong bài thơ

“Mây và sóng” của Ta-go) Hãy viết thêm vào mỗi đoạn một câu có hàm ý

-“Buổi chiều mẹ luôn

Nghĩa hàm ý là phần thông báo tuy không được

diễn đạt trực tiếp bằng những từ ngữ trong câu nhưng

có thể suy ra từ những từ ngữ ấy

HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC Ở NHÀ

-Tập viết đoạn văn tự sự có sử dụng hàm ý.

- Soạn bài “Tổng kết văn bản nhật dụng” (SGK/94).