Số người này nằm ở nhiều ngành nghề, nhiều vùng trong nước, hiểu nhiều biết rộng, ảnh của họ có cái nhìn tươi trẻ, một chút ngộ nghĩnh, chút lệch pha (bởi không phụ thuộc vào luật lệ tạo[r]
Trang 2Nghề biên tập trong thế kỷ 21
Biên tập là một nghề bí ẩn Ở Việt Nam, không ai dạy nghề biên tập cho chuyên nghiệp Dạy viết báo thì có trường, có lớp, nhưng dạy biên tập thì không Đó là một sự khiếm khuyết, một lỗ hổng trong đào tạo báo chí.
Biên tập báo chí là một nghề Nhưng, thông thường, lãnh đạo các tờ báo chọn ra một số phóng viên
hành nghề lâu năm, viết lách tốt và đề nghị họ trở thành biên tập viên Thư ký tòa soạn sẽ chỉ dẫn thêm
cho họ một số qui định về biên tập Vậy là xong Rồi nghề dạy nghề; hầu như không có ai được đào tạobài bản về nghề này
Xuất phát từ thực tế đó, soạn giả thu thập một số tư liệu ngoài nước, trong nước, nhớ lại những gì đãđược học với đồng nghiệp trong và ngoài nước cùng kinh nghiệm bản thân viết nên tập tài liệu nhỏ này,trong đó áp dụng nguyên lý bổ sung chứ không phải loại trừ, thu nạp cả những cái mới, cái khác nhưnghay và hợp với chúng ta.1 “Không có cái mới phát sinh từ số không, từ hư vô Cái mới hình thành từ cái cũ Trên cái nền cũ mà người ta xây dựng các công trình mới”2Hãy xem đây như một viên đáđóng góp vào việc xây dựng nền móng ban đầu cho công tác đào tạo biên tập viên một cách chính qui.Tài liệu dựa trên nguyên tắc là ai cũng có thể bước vào nghề biên tập Miễn là viết tiếng Việt tốt và
được làm việc trong một tòa soạn Lẽ dĩ nhiên, cũng phải yêu thích nghề này và chuyên cần học tập.
Đây là một tài liệu thực hành, mang tính kỹ thuật Nhưng nó vẫn phải có cả lý thuyết vì lý thuyết là mộtcách để giải thích thực hành Tài liệu gồm nhiều phần, bao quát từ tổng quan về nghề biên tập, nhiệm
vụ người biên tập cho đến biên tập hình thức, biên tập nội dung lẫn cách làm việc với phóng viên.Người biên tập được đề cập ở đây chủ yếu là biên tập viên văn bản (copy editor) Trong khóa học,chúng ta sẽ xem xét chức năng, nhiệm vụ của vị trí này trong một tòa soạn
Riêng trong khuôn khổ bài đầu tiên, chúng ta sẽ thảo luận một vài nội dung trong phần tổng quan vềnghề biên tập: nghề biên tập quan trọng như thế nào; để làm nghề biên tập phải có tố chất gì; và biêntập viên giữ vị trí nào trong tòa soạn
Tầm quan trọng của công việc biên tập
Các tờ báo, tạp chí, đài truyền thanh, đài truyền hình uy tín có một điểm chung: tất cả đều sử dụngnhững biên tập viên giỏi Tay nghề cao của tập thể biên tập viên là một trong những yếu tố quan trọngnhất tạo nên sức mạnh cho một cơ quan truyền thông Tuy nhiên, công chúng lại không biết tới họ vì
họ không được ký tên trên các bài báo như phóng viên
Và biên tập viên văn bản là một loại nhà báo hiếm hoi; ít người làm được nghề này Biên tập viên vănbản thường dấn thân, toàn tâm toàn ý với công việc, thông minh và yêu chữ nghĩa Họ có khuynhhướng muốn làm cho bài vở trở nên chính xác và hay hơn Họ cũng góp phần gác cổng về tin tức cho
cơ quan truyền thông, tức cho bài nào xuất hiện, bài nào không
Hễ có người viết thì có người biên tập Người biên tập đọc lại, suy nghĩ, làm cho các tác phẩm đến vớicông chúng dễ dàng hơn Họ có mặt ở mọi nơi: trong các tờ báo ngày, báo tuần, các nhà xuất bản, tạiđài truyền thanh, đài truyền hình, công ty giao tế nhân sự và quảng cáo Tại các nước phát triển, họ còn
Trang 3hiện diện trong các cơ quan chính phủ, trường học và doanh nghiệp bình thường Hiện nay, có cả ngườibiên tập thông tin cho các trang web.
Từ trước đến giờ, các nhà báo được trao giải thưởng vẫn thường thừa nhận và ca ngợi công lao củangười biên tập Một trong số là nhà báo Mỹ Colin Nickerson Ông bắt đầu sự nghiệp với chân phóngviên trong một tuần báo nhỏ Bốn năm sau đó, ông trở thành phóng viên của tờ The Boston Globe, vànhanh chóng trở thành thông tín viên ở nước ngoài của tờ báo nổi tiếng này
Nickerson cho biết: “Tôi đã học được rằng việc viết lách khó khăn hơn tôi từng nghĩ rất nhiều.
Cần phải động não và rất nhiều nỗ lực Sự khác nhau giữa bài báo hay với bài báo dở chẳng liên quan
gì đến nội dung của bài báo đó… mà điều tạo ra sự khác biệt thường là do có bao nhiêu tâm huyết và
nỗ lực người phóng viên và kế đến là những người biên tập của anh, chị ta sẵn sàng đổ vào bài.”3
Nhưng công việc của biên tập viên báo chí là gì? Nếu bạn hỏi người bình thường câu này, có thể họ sẽtrả lời: sửa lỗi các bài viết Còn nếu bạn trao đổi với một biên tập viên thực thụ, câu trả lời sẽ khác Màkhông chỉ có một câu Người này sẽ liệt kê ra hàng loạt công việc, nào là nghe ngóng, họp bàn về tintức, chỉ định đề tài, làm việc với phóng viên, sửa bài, chỉ dẫn dàn trang v.v…
Có một số người đã tìm cách định nghĩa nghề biên tập Theo Sonia Jaffe Robbins, giảng viên môn biên
tập báo chí tại Đại học New York, “biên tập văn bản là một quy trình mà trong đó biên tập viên giúp
cho phóng viên cải thiện việc viết lách, để cho bài vở trở nên rõ ràng và được trình bày một cách tốt nhất có thể được.” 4
Không ai nêu ra rằng biên tập viên phải giỏi ngữ pháp, viết đúng chính tả và dấu câu Đối với nghềbiên tập, rành rẽ ngôn ngữ là chuyện đương nhiên, tuy trong thực tế không hẳn đã đúng như vậy
Làm việc với từ ngữ là nhiệm vụ đầu tiên của một biên tập viên Công việc này được gọi là biên tậpvăn bản (copy editing) Công việc chính của biên tập viên văn bản bao gồm việc sửa lỗi ngữ pháp, bútpháp và tìm cách làm cho bài vở chính xác hơn Thật ra, biên tập viên văn bản phải làm nhiều hơn thếnữa: tập trung suy nghĩ và suy nghĩ một cách sáng tạo Nếu không, chắc hẳn ai đó đã làm ra được mộtchương trình biên tập tự động rồi
Tố chất của người biên tập
Người biên tập giỏi thường có những tố chất sau:
Tự tin Biên tập viên tin vào trí thông minh, trình độ hiểu biết và khả năng viết lách của mình Họ nắm
vững bút pháp của tờ báo cũng như khả năng sản xuất và đường lối của tờ báo Họ hiểu và sử dụng tốt
hệ thống mạng tin học nội bộ cho công việc của mình
Khách quan Biên tập viên không chủ quan Họ cũng không thể ưu ái phóng viên này hơn phóng viên
kia trong công việc
Cẩn thận Biên tập viên phải chú ý tới bạn đọc và tính cách của tờ báo Việc trình bày, chọn bài, ảnh
và tít phải hòa hợp với nhau để củng cố hình ảnh của tờ báo
Thông minh Biên tập viên phải có kiến thức nền rộng để biết bài viết sai hay viết đúng.
Trang 4Luôn đặt câu hỏi Biên tập viên phải thắc mắc đủ thứ Họ biết nếu mình nghi ngờ thì bạn đọc cũng sẽ
như vậy
Ngoại giao Biên tập là nghề luôn đụng chạm Người làm nghề này phải tìm cách giảm thiểu sự căng
thẳng không thể tránh được giữa người biên tập và người viết
Khả năng viết lách Biên tập viên phải viết báo giỏi hơn phóng viên.
Óc khôi hài Người biên tập phải biết cười trước những sự vô lý trong nghề nghiệp như bài viết tồi mà
vẫn phải sửa để đăng báo
Vị trí của biên tập viên
Đã có một thời, biên tập viên – chủ yếu ở các báo nước ngoài - được xem như nhà báo thứ cấp, nhữngphóng viên thất bại hoặc lụt nghề hoặc phải lui về phía sau do tuổi tác Hiện nay, một số phóng viênvẫn nhìn các biên tập viên như thế Tuy vậy, những năm gần đây, nghề này đã bắt đầu được kính trọng
vì vai trò của báo chí đã thay đổi
Bước vào thế kỷ 21, các báo phải tìm cách giải thích tin tức nhiều hơn trước vì tin nóng, tin nhanh đã bịInternet, đài phát thanh, truyền hình giành mất rồi Các báo cần ra sức săn tìm thông tin để có thể tườngthuật những gì ở đằng sau các sự kiện, làm cho sự kiện nổi bật lên hơn Các nỗ lực này đã đưa việc viếthay, viết giỏi lên thành ưu tiên hàng đầu trong một số tờ báo
Nói chung, ngày nay, không một nhà lãnh đạo cơ quan truyền thông nào mà lại không thừa nhận giá trịcủa các biên tập viên giỏi Các báo Việt Nam trả lương cho người biên tập cao hơn cho phóng viêncùng trình độ; có thể gần gấp đôi
Khi viết giỏi, viết hay được coi trọng, thì biên tập viên giỏi cũng được săn đón hơn Nhưng có khituyển không ra Tạp chí Nhịp Cầu ra 15 ngày một số (truớc đây ra hàng tháng), thuộc Hội Liên lạc vớiNgười Việt Nam ở nước ngoài, chẳng hạn, đã đăng báo tuyển thư ký tòa soạn – một loại biên tập viên –
từ hai, ba năm nay, nhưng vẫn chưa tìm
Ở Mỹ, biên tập viên báo trên mạng có thu nhập rất khá Theo tài liệu Interactive Publishing Surveys,công bố tháng giêng năm 1998, biên tập viên trực tuyến có kinh nghiệm hưởng lương từ 45.000 đô la
Mỹ đến 75.000 đô la Mỹ mỗi năm
Nhưng biên tập viên dựa vào đâu để làm việc? Vào 3 điểm cơ bản: hiểu độc giả, hiểu tin tức và sử dụngngôn ngữ nhuần nhuyễn Chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu về những điểm này trong bài tiếp theo
1 Dựa theo ý của Tuơng Lai Nhà nghiên cứu này viết: Chủ trương “đoàn kết mọi người Việt Nam ở
trong và ngoài nước, không phân biệt thành phần xã hội và dân tộc, quá khứ và ý thức hệ, tôn giáo và tín ngưỡng, miễn là tán thành công cuộc đổi mới” có ý nghĩa phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc Đây là sự phản ánh một cách khách quan nhu cầu phát triển của đất nước trong bối cảnh mới, thể hiện một tầm nhìn mới, vượt qua những ràng buộc hạn hẹp của quan điểm “ai thắng ai” lấy vấn đề ý thức
Trang 5hệ là điểm quy chiếu tuyệt đối của một thời đã qua, để thấy được rằng hiện nay đồng thuận xã hội chính là động lực thúc đẩy sự phát triển của đất nước.
Nó đòi hỏi cách ứng xử bằng “đối thoại” và thuyết phục lẫn nhau thay cho “độc thoại” và mệnh lệnh
áp đặt Nó tiếp nhận “nguyên lý bổ sung” thay cho “nguyên lý loại trừ” trong nhận thức về quy luật tiến hóa thực chất là đồng tiến hóa, trình độ trật tự và tổ chức của cái toàn thể tăng lên trong sự tăng lên của tính đa dạng và chất lượng tổ chức của các thành phần.
Xem thêm: Tương Lai, “Nhân mùa Giáng sinh”, Pháp Luật 25-12-2005 trang 3
2 Hà Thúc Hoan, Tiếng Việt thực hành, tái bản lần thứ 8 ( TPHCM: NXB Thành phố Hồ Chí Minh, 1998) trang 44, 45.
3 Dẫn theo Fred Fedler et al, Reportingfor the Media, in lần thứ 6 ( New York: NXB Harcourt Brace College, 1997) trang 7.
4 Đọc tại www.nyu.edu/class-es/copyXediting/editingsyllabus.html.
Trang 6Hiểu độc giả, biết tin tức, rành ngôn ngữ
Đáp ứng nhu cầu độc giả là một mục tiêu tốt Không thể bán báo nếu không có độc giả Tuy nhiên, nhiệm vụ của biên tập viên không chỉ có thế.
Ông Võ Như Lanh là một trong số các tổng biên tập biết rõ tầm quan trọng của việc hiểu độc giả Ôngbuộc các nhà báo trong tòa soạn Thời báo Kinh tế Sài Gòn phải luôn chú ý đến độc giả Ông hay nói:phải đặt vấn đề dưới góc cạnh người đọc; đừng xa rời người đọc Vì lẽ đó, tờ báo thường tổ chức lấy ýkiến bạn đọc nói chung cũng như của bạn đọc - doanh nhân nói riêng
Cách đây không lâu, phần lớn các lãnh đạo báo chí đều đánh giá cao biên tập viên rành tin tức hơn biêntập viên hiểu độc giả Ngày nay, cả hai tố chất này hầu như không tách rời nhau Mà hiểu độc giả lại cóphần trội hơn Ngày xưa, hầu hết các biên tập viên đều tin mình hiểu những gì bạn đọc muốn Ngày nay,nhiều người trong số họ thấy rằng không phải như vậy Mỗi biên tập viên đều phải tìm cách hiểu những
gì độc giả muốn
Bạn đọc không giống mình
Nhưng nếu bạn là biên tập viên, bạn phải đáp ứng nhu cầu của người đọc đến mức nào là vừa? Nếu độcgiả chỉ muốn tin đồn, tin giật gân, máu đổ, người chết, bạn có đáp ứng không? Nếu họ không quan tâmđến các hoạt động văn hóa kiểu như hòa nhạc thính phòng, bạn có cho ngưng thực hiện bài về các hoạtđộng này? Cuộc tranh cãi vẫn còn tiếp tục
Không cần phải nhìn xa để hiểu tại sao cây bút nào cũng phải hướng tới độc giả Xung quanh bạn đọc,các nguồn thông tin ngồn ngộn ra đấy, chèo kéo họ Nào là truyền hình, phát thanh, Internet, báo ngày,báo tuần của thành phố, tỉnh, của cả nước Rồi báo nội bộ, tạp chí đủ loại Như vậy, đối với các nhà báoviết, có một thực tế cần phải đương đầu: phần lớn độc giả không tìm đến tờ báo, xem tờ báo như nguồncung cấp thông tin ban đầu nữa Người đọc báo đang sử dụng nhiều nguồn để hình thành cách nhìn vềthế giới xung quanh
Trang chủ VNExpress, chẳng hạn, ngày càng được nhiều người tìm xem Bởi lẽ bài vở ở đây ngắn gọn,tính tổng hợp cao hơn so với bài của các tờ báo viết, tuy rằng phần lớn được lấy và viết lại từ các báoviết (và hay sai tiếng Việt) Theo ông Vũ Quang Việt, chuyên gia thống kê Liên Hiệp Quốc, đây làmột nguồn tin rất được người Việt ở nước ngoài ưa chuộng
Đứng trước xu hướng nói trên, các báo đã tìm cách đổi mới Một số tờ chạy tít ngắn và lớn hơn trước.Cách trình bày cũng thay đổi Báo có thêm màu Báo còn đăng bài ngắn hơn với hình ảnh, bảng biểu vàcác mẫu đóng khung nêu các sự kiện chính nhằm thu hút những người chỉ muốn đọc lướt Các thủ thuậttrên được gọi là điểm dẫn nhập - points of entry, mà chúng ta sẽ tìm hiểu sau
Nội dung các tờ báo cũng không giống trước và hàng năm đều được cải tiến Áp dụng nguyên tắc thôngtin cận kề, một số báo đã có trang dành cho tin tức địa phương như tờ Lao Động, trụ sở chính ở Hà Nội,chẳng hạn, có trang “Thông tin TP Hồ Chí Minh” Về cải tiến, đây là một thí dụ: kể từ 2-1-2006, tờTuổi Trẻ đã gom các thông tin cần biết như giá vàng, ngoại tệ, thời tiết đăng rải rác trong các trangbáo khác nhau của tờ báo vào một chuyên trang gọi là chuyên trang 24 giờ Chuyên trang này có thêmcác thông tin cần biết khác như thông báo của các cơ quan chức năng và các dịch vụ tư vấn, hướng dẫn
Trang 7Hãy quay lại với chuyện đời xưa (mà vẫn có thể áp dụng cho đời nay) một chút Ông Joseph Pulitzer,người chủ báo rất có ảnh hưởng trong thế kỷ 19 ở Mỹ, hay đi xuống đường sau khi báo ra khỏi xưởng
in Ông thường nhìn qua vai những người ngoài phố để xem họ đọc bài gì Ông biết, nếu chỉ đọc kỹthuật viết từ sách giáo khoa không thôi, thì chưa đủ để vươn tới độc giả một cách thành công.4
Nhưng nhiều biên tập viên lại suy nghĩ đơn giản: độc giả cũng giống như mình thôi Những gì mìnhquan tâm, họ cũng quan tâm Sự thật có phải thế không? Chưa chắc Vậy nếu là biên tập viên, bạn nênlàm gì?
Bạn có thể bắt chước Pulitzer: rời tòa soạn và đi rảo quanh địa bàn hoạt động của tờ báo Đây là cáchthức đơn giản nhất để hiểu độc giả
Đương nhiên, khi đi, bạn phải mở to mắt, vểnh cao tai, mũi phải phập phồng Điều gì đã thay đổi? Có
gì đáng ngạc nhiên, có gì gây mâu thuẫn, lạ kỳ? Người ta đang bàn tán về điều gì? Như vậy, bạn phảivào nhà hàng cũng như quán cà phê bình dân và ngồi hớt tóc ngoài lề đường để nghe ngóng Hoặc ghécác sạp báo hỏi han người chủ sạp về những gì người mua báo quan tâm Đó cũng là một phần trongnhiệm vụ của biên tập viên
Bạn còn phải xem truyền hình, nghe đài, lướt Internet và đọc báo; không chỉ đọc bài mà cả quảng cáo
và thư bạn đọc Các mối quan tâm của độc giả thường được thể hiện qua trang bạn đọc Biên tập viênnào không được nhận điện thoại hoặc thư điện tử hoặc thư qua bưu điện của bạn đọc thì nên hỏi ngườithường nhận được để biết về độc giả
Trong tòa soạn của một số tờ báo Pháp hoặc Mỹ như Le Monde, The New York Times, TheWashington Post có cả một nhà báo đóng vai đại diện cho bạn đọc (tiếng Pháp: médiateur; tiếng Anh:ombudsman).4 Người này viết các báo cáo phổ biến nội bộ về độc giả, trong đó có nêu lên các mốiquan tâm của họ Các báo Việt Nam chưa có người phụ trách riêng công việc này Nhưng đến một ngàynào đó hẳn phải có
Biên tập viên cũng phải đi dự các cuộc họp đoàn thể, tiếp tân và các buổi tiếp xúc với bạn đọc Tổngbiên tập Thời báo Kinh tế Sài Gòn hay đề nghị các thư ký tòa soạn phải chơi với giới làm ăn để hiểu rõ
hơn đối tượng phục vụ chính của tờ báo Có lần ông nói với họ: “Các anh phải cho tôi biết sau giờ làm
việc các anh chơi với ai, có đi nhậu với doanh nhân hay không”.
Tuy nhiên, không có sự nghe ngóng nào lại có thể cung cấp thông tin về những người không đọc báo.Tại sao họ không đọc báo mình? Cái gì có thể lôi kéo họ đọc? Chỉ có thể trả lời cho các câu hỏi nàybằng các cuộc thăm dò ý kiến
Báo giới Pháp, Mỹ sử dụng hai kiểu nghiên cứu: nghiên cứu cấp quốc gia do các hiệp hội báo chí hoặccác cơ quan nghiên cứu tiến hành; và nghiên cứu do từng tờ báo thực hiện Tại Việt Nam, không cónghiên cứu quốc gia; còn nghiên cứu riêng thì cũng chỉ có một số tờ báo thực hiện, nhưng thườngkhông đầy đủ Dường như không có tờ báo nào hỏi ý kiến người không đọc báo mình (tại sao anh, chịlại không quan tâm đến báo chúng tôi?)
Nhu cầu của độc giả cũng luôn thay đổi Có lúc sự thay đổi thật rõ ràng Vào thập niên 80 của thế kỷtrước, không báo nào ở TP.HCM có mục hướng dẫn tiêu dùng Ngày nay, hầu như tờ nào cũng lập ramục này; thậm chí có cả một tờ báo tuần chuyên hỗ trợ cho người tiêu dùng là Sài Gòn Tiếp Thị (xuấthiện từ năm 1994)
Trang 8Dẫu vậy, các quyết định phức tạp hơn về tin tức lại do biên tập viên đưa ra, dựa trên kinh nghiệm Nhucầu của bạn đọc chỉ là một khía cạnh - tuy quan trọng - mà biên tập viên cần xem xét khi quyết địnhđăng bài Học nghề biên tập, bạn đừng xem nhẹ các yếu tố truyền thống quy định tin tức.
Rèn luyện lỗ mũi
Hãy tưởng tượng bạn đang ngồi ở ghế thư ký tòa soạn của một tờ báo ngày Hàng nghìn điều thú vị,đáng quan tâm đang xảy ra xung quanh Tờ báo chỉ đủ chỗ cho vài chục sự kiện Vậy bạn lựa chọn nhưthế nào? Bài nào giao cho phóng viên, cộng tác viên viết, bài nào dùng lại tin các hãng thông tấn? Bàinào đăng ở trang nhất, bài nào đăng ở các trang trong? Nạn kẹt xe quan trọng hay chuyến thăm của mộtnguyên thủ quốc gia quan trọng?
Dưới đây là một số định nghĩa về tin tức và các yếu tố giúp cho bạn biết thế nào là có tin
Về mặt định nghĩa chung, truyền thông là việc truyền thông tin, tư tưởng và thái độ của người này tớingười khác Truyền thông đại chúng là giao tiếp cùng một lúc với nhiều người qua các phương tiệntruyền thông Với cách hiểu trên, thông tin có thể mang ý nghĩa tin tức Nhưng tin tức là gì? Thật khóđịnh nghĩa Vì đó là một quy trình chứ không phải là một vật thể - mà quy trình này lại khá phức tạp
Tin tức chắc chắn nhiều hơn những gì từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học giải thích, “điều được
truyền đi, báo cho biết về sự việc, tình hình xảy ra”.
Michel Voirol, giáo sư báo chí người Pháp, cho rằng nếu cần phải tìm một định nghĩa tổng quát nhất
cho nghề báo, định nghĩa đó có thể gói gọn trong ba chữ “có gì mới?”. 4Theo hai tác giả Mỹ DougNewsom và James A Wollert, tin tức lại là những gì người ta cần phải biết và những gì người ta quantâm, nhưng không vi phạm đời tư cá nhân và các tiêu chuẩn về sự thanh nhã của cộng đồng.4
Nhưng tin tức thường dễ nhận được hơn là định nghĩa Nhà báo Anh John Cardownie từng thống kêđược 18 định nghĩa tin tức.4Và John Hohenberg, một giáo sư báo chí của Đại học Columbia, cho rằng
số lượng định nghĩa tin tức cũng nhiều gần bằng số lượng nhà báo.4
Một trong những nhiệm vụ đầu tiên của bạn trên tư cách biên tập viên là tìm hiểu về các mối quan tâmcủa những người sống trong khu vực mà tờ báo của bạn phục vụ Thí dụ, khu vực đó chuyên nghề nông,chắc chắn bạn đọc sẽ quan tâm tới bất cứ cái gì liên quan tới ruộng đồng Họ sẽ muốn biết thời tiết ảnhhưởng tới việc trồng lúa như thế nào, các quy định về thuế má tác động đến họ ra làm sao; giá lúa gạotrên thị trường, v.v
Một nhiệm vụ khác của bạn là tìm biết tên họ và nghề nghiệp của những người làm ra tin tức trongcộng đồng Và làm quen với họ Ở cộng đồng nào cũng vậy, phần lớn tin tức đều từ một số ít người cóthẩm quyền hoặc quyền lực mà ra
Qua thực hành, bạn có thể sẽ luyện được cho mình cái “lỗ mũi ngửi ra tin” - theo cách nói của báo giới
Mỹ và một số nhà báo Việt Nam như Trần Trọng Thức, Trần Ngọc Châu - để thành người gác cổng cónghề
Đối với nhiều biên tập viên, phóng viên, quy trình tuyển chọn tin tức hầu như diễn ra một cách tự nhiên.Nói như vậy không có nghĩa việc đánh hơi ra tin tức là một ưu điểm trời cho Bạn vẫn có thể rèn luyệncho mũi mình thính tin hơn dựa vào những yếu tố thường biến sự kiện, ý kiến, con người trở nên có giá
Trang 9trị tin tức Những yếu tố đó là thời gian tính, sự gần gũi, tầm quan trọng, sự nổi tiếng, tính lạ kỳ, sựxung đột và thời cơ Tất cả các bài báo ở trời Tây hay trời Đông đều ít nhiều chứa đựng các yếu tố này.
Mài dũa thông tin
Thông tin là nhà kho của tờ báo Từ ngữ là đồ nghề để mài dũa thông tin Câu không rõ ràng làm chođộc giả khó chịu và cản trở sự truyền thông Câu không chính xác có thể gây tổn thương thật sự Người
ta hay nói “nhà báo nói láo ăn tiền”, nhưng phần lớn lại tin những gì in trên báo Khi sửa bài, bạn cần
nhớ sẽ có hàng nghìn người, thậm chí hàng triệu người đọc bài
Ở những tờ báo phổ thông như Tuổi Trẻ, một bài báo có thể được cả triệu người xem Ngay cả một tờbáo chuyên về kinh tế, thương mại như Thời báo Kinh tế Sài Gòn, ít nhất cũng có 100.000 người đọcmột bài Trong cả hai trường hợp, từ ngữ đều quan trọng
Một tờ báo chủ yếu dành riêng cho người làm ăn không thể viết: “Công ty Freetrend, chuyên gia công
giày cho hãng Adidas và một số hãng giày khác của Mỹ, cũng đã bắt đầu xuất hơn 9 tấn giày sang thị trường này với kim ngạch 114.514 USD” Và “Trong sáu tháng đầu năm nay, Việt Hưng đã xuất 6,91 tấn áo cưới trị giá hơn 100.000 USD sang Mỹ” Theo lẽ thường, không ai tính giày dép hoặc áo cưới
bằng tấn
Biên tập viên phải là người yêu chữ nghĩa Hơn ai hết, họ tôn trọng sức mạnh cũng như sự đắc dụngcủa từ ngữ Họ hiểu rằng, ngay đến một sự thay đổi nhỏ - thêm dấu phẩy, thay từ này bằng từ khác -cũng có thể khiến ý nghĩa của một câu khác hẳn đi Biên tập viên cũng biết rằng họ có thể làm cho các
từ ngữ đẹp đẽ lên hoặc yếu ớt và tầm thường xuống Tuy nhiên, nghề nào cũng thế, có người giỏi, cóngười tồi Một số biên tập viên có thể cứu phóng viên khỏi sai lầm Một số khác lại phá hoại cái khôngkhí êm dịu, dễ chịu mà phóng viên đã cực công tạo ra, hoặc làm cho câu cú trong bài báo trở nên khôngchính xác Nhưng hẳn bạn chỉ muốn trở thành biên tập viên giỏi
Biên tập viên còn phải quan tâm đến các khác biệt do hư từ tạo ra Một bạn đọc từng góp ý báo Tuổi
Trẻ về việc sử dụng hư từ “với” Bạn đọc này, tên là Lê Thanh Xuân, nhận xét: “… Khi dùng từ so
sánh, các bài báo hầu như lược bỏ giới từ “với” thành ra câu đáng lẽ phải viết “so với cùng kỳ năm ngoái” thì lại viết “so cùng kỳ năm ngoái”.4
Biên tập viên cũng không thể để trạng ngữ lẫn lộn với vị ngữ như trong câu sau: “Theo ông Hoàng Tiến
Dũng, giám đốc Công ty vật liệu xây dựng Hạ Long cho biết, hiện công ty có khoảng 400.000 m 2 tôn”.
Đã dùng “theo” thì không dùng “cho biết”, và ngược lại Sau “theo” là trạng ngữ, còn trước “cho biết”phải là chủ ngữ
Chúng ta sẽ nghiên cứu thêm về lỗi ngữ pháp, lỗi dùng từ trên các báo vào một dịp khác Còn trong bàitiếp theo, chúng ta sẽ tìm hiểu về tòa soạn của một tờ báo, quy trình di chuyển bài vở cùng công việccủa biên tập viên trong tòa soạn
1 Dẫn theo Alfred L Lorenz, John Vivian, News Reporting and Writing (Boston: NXB Allyn and Bacon, 1996) trang 27.
2 Ombudsman của The Washington Post là Deborah Howell, một phụ nữ Bà có trang web riêng::
http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/linkset/2005/03/25/LI2005032500838.html
Trang 103 Michel Voirol, Guide de la Rédaction, in lần thứ 4 (Paris: NXB Presse et Information, 1992) trang 15.
4 Doug Newsom, James A Wollet, Media Writing, in lần thứ 2 (Belmont, Calif.: NXB Wadsworth Publishing Company, 1988) trang 4.
5 John Cardownie, News Agency Journalism (Bonn: NXB Friedrich-Ebert-Stiftung, 1986) trang 77, 78.
6 John Hohenberg, Ký giả Chuyên nghiệp, bản dịch của Lê Thái Bằng, Lê Đình Điểu (Sài Gòn: NXB Hiện đại Thư xã, 1974) trang 76.
7 Lê Thanh Xuân, “Khó chịu khi gặp lỗi về câu cú, ngữ pháp”, Tuổi Trẻ 18-8-2001 trang 12.
Trang 11Quy trình xử lý bài vở
Bài này xem xét quy trình di chuyển và xử lý các bài viết trong một tòa soạn báo.
Ở lầu một trụ sở nhóm Thời báo Kinh tế Sài Gòn có một căn phòng khoảng 60 mét vuông, gọi là hộitrường nhỏ Tại đây, thường mỗi sáng, vào lúc 7 giờ 45, các phóng viên, biên tập viên báo The SaigonTimes Daily ngồi lại với nhau quanh những cái bàn kê theo hình chữ nhật Họ ngồi để họp giao ban.Nội dung chính của cuộc họp là trình bày và thảo luận các thông tin có thể biến thành tin tức, kiểm traviệc phân công và phân công tiếp cho phóng viên viết bài
Giống như The Saigon Times Daily, một tờ báo ngày thuộc nhóm Thời báo Kinh tế Sài Gòn, các nhậtbáo khác đều họp Cách tổ chức ở mỗi báo có khác nhau một chút nhưng nội dung họp thường giốngnhau Cuộc họp này là một phần của qui trình xử lý bài vở trong một tòa soạn báo
Lệnh viết bài
Tại The Saigon Times Daily, do không có trưởng ban nên thư ký tòa soạn hoặc phó thư ký tòa soạntrực sẽ lệnh cho phóng viên A, phóng viên B viết bài Lệnh cả số chữ của bài và có thể cả giờ nộp bài.Phóng viên hiếm khi tự động viết bài vì sợ viết mà không được đăng
Nhưng trước khi ra lệnh, thư ký tòa soạn – một loại biên tập viên – phải dựa vào cái gì đó Cái gì đó làđầu tin: thông tin không chi tiết về một sự kiện đã xảy ra, sắp xảy ra mà phóng viên hoặc những ngườilàm công tác tòa soạn biết được nhờ vào một nguồn tin Thỉnh thoảng, đó còn là một sự kiện bất ngờnhư máy bay rơi, một nhân vật nổi tiếng tự tử,…
Thí dụ, phóng viên A biết được một đầu tin rằng, trưa nay, một quan chức nước ngoài sẽ thăm thànhphố và có khả năng tuyên bố một vấn đề gì đó quan trọng Phóng viên A nêu tin này ra trong cuộc họp.Thư ký tòa soạn (hoặc phó thư ký tòa soạn trực) sẽ thẩm định và có thể lệnh: viết được, nhưng chỉ 300chữ và giao bài lúc 16giờ
Như vậy, trước khi đồng ý cho thực hiện bài từ đầu tin do phóng viên thu thập, thư ký tòa soạn phảixem bài như vậy có ý nghĩa gì về mặt tin tức hay không Nhưng công việc không dừng lại ở đấy Ngườinày vẫn phải giúp phóng viên tìm góc nhìn, soạn các câu hỏi và tìm thêm nguồn tin để phỏng vấn Thư
ký tòa soạn còn có thể quyết định thêm xem có cần ảnh hoặc minh họa cho bài hay không Nếu có,phóng viên phải chụp ảnh hoặc, đối với sự kiện quan trọng, phóng viên ảnh sẽ đi kèm Đó là bước một
Tiếp đến, phóng viên đi làm tin, rồi về viết Một khi phóng viên viết xong, thư ký tòa soạn sẽ đọc bài,chủ yếu để duyệt nội dung hơn là bút pháp hoặc văn phong Nếu cần phải thay đổi nhiều về nội dung(thí dụ khi có những câu hỏi nảy sinh một cách hiển nhiên khi đọc bài mà không được trả lời), thư kýtòa soạn sẽ trả lại bài cho phóng viên để bổ sung Nhưng có lúc, do viết tồi, bài bị bỏ luôn, nhường chỗcho bài khác thời sự hơn
Trang 12Nếu bài được giữ lại, thư ký tòa soạn sẽ biên tập sơ rồi chuyển cho một biên dịch viên, thường ngườinày cũng có khả năng biên tập Bài biên tập, biên dịch xong được chuyển cho một biên tập viên người
Úc để biên tập tiếp tiếng Anh cho chuẩn Đó là bước hai
Sau đó, bài được chuyển ngược lại cho thư ký tòa soạn Nếu thấy hài lòng, người này sẽ cân đối bài vở,
có thể cắt gọt thêm, ấn định vị trí bài, ở trang một, trang hai,… trên một tờ giấy phác thảo Ảnh hoặc đồhọa liên quan cũng được ấn định, và có thể cả cỡ chữ của tít cùng phong cách tít được dùng (tít sẽ đượcthảo luận ở một phần sau của tài liệu này) Đây là công đoạn gọi là “vẽ maket”; tức bước ba
Cho dàn trang
Trong bước bốn, cứ trang nào đủ bài thì chuyển cho kỹ thuật viên phòng máy tính sử dụng các phầnmềm về dàn trang như Adobe Pagemaker để dàn trang theo maket (The Saigon Times Daily khôngdùng họa sĩ để chỉnh sửa maket như các tờ báo khác trước khi dàn trang) Dàn trang xong, kỹ thuật viên
sẽ in trang ra giấy, nhỏ hơn trang báo thật Giấy này gọi là “bông” Sau đó, một nhân viên gọi là nhânviên morát sẽ dùng bút bi sửa trên bông các lỗi có thể còn sót - thường là lỗi chính tả và lỗi typô, tứccác lỗi như từ này viết hoa hay không viết hoa, từ kia viết tắt hay không, viết tắt như thế nào… (thường
do từng báo quy định)
Sửa xong, nhân viên morát chuyển bông cho kỹ thuật viên sửa lại trên máy tính Kỹ thuật viên sửaxong sẽ in ra giấy để nhân viên morát đọc tiếp Khi thấy không còn lỗi nữa, nhân viên này chuyển bàicho thư ký tòa soạn; thư ký tòa soạn có thể sửa thêm nếu chưa hài lòng
Cuối cùng, phó tổng biên tập trực sẽ đọc tất cả các bài in ra bông Người này vẫn có thể sửa thêm bàirồi ký duyệt cho in; nhưng khi có bài gây cấn thì gởi cho tổng biên tập đọc, cân nhắc thêm Đó là bướcnăm
Sau khi phó tổng biên tập duyệt xong, các bông sẽ được chuyển lại cho thư ký tòa soạn; thư ký tòa soạnxem rồi gởi phòng máy Và kỹ thuật viên phòng này sẽ sửa các bông thêm lần nữa, nếu cần thiết, rồighi tất cả dữ liệu vào một ổ đĩa cứng di dộng Như vậy là qua bước sáu
Đến bước bảy, một nhân viên tạm gọi là giao liên nhà in (vị trí này không có tên gọi rõ ràng) sẽ đem ổđĩa cứng qua nhà in Sau đó là công đoạn để chuẩn bị in báo, bắt đầu bằng kỹ thuật CTP, tức computer
to plate (từ máy tính trực tiếp tới bản kẽm) Từ tháng 10-2002, nhà in Lê Quang Lộc, TPHCM đã sửdụng kỹ thuật này, và sau đó đến một số nhà in khác
Để áp dụng CTP, các trang báo phải được dàn trên máy tính, ghi vào một ổ đĩa cứng di động rồi đemsang nhà in Kỹ thuật viên nhà in gắn ổ đĩa cứng vào máy tính và sau đó in thẳng các dữ liệu trong ổđĩa cứng lên bản kẽm, tức tấm kim loại màu trắng hơi ngả xanh Tiếp đến, bản kẽm sẽ được gắn lênmột cái trục của máy in Trước đây, khi chưa áp dụng CTP, bài sẽ được in trên giấy bóng mờ, lên phim,cắt dán trên một tấm đế gọi là “xúpbo”, rồi mới in lên bản kẽm In kẽm xong là đến bước tám: in báo
Báo in xong sẽ được đóng gói và giao cho các đại lý, tức nhà bán sỉ Đó là bước chín, kết thúc chu kỳvật chất của một số báo The Saigon Times Daily
Chia việc
Trang 13Đối với báo đông biên tập viên như Tuổi Trẻ, công việc được chia nhỏ hơn Thay vì thư ký tòa soạnbiên tập bài bước đầu như ở The Saigon Times Daily, các trưởng ban sẽ biên tập trước, gọi là biên tậpcấp một.
Hàng Phước Long, Phó tổng thư ký tòa soạn báo Tuổi Trẻ, cho biết tại báo mình, trưởng ban họp vớiphóng viên để có tin tức, rồi họp với tòa soạn để báo tin, trao đổi thêm hoặc nhận đề tài mới Tiếp đến,trưởng ban lệnh cho phóng viên viết bài; hoặc cũng có thể cho đi săn tin để viết bài trước cuộc họp vớitòa soạn
Sau đó, theo Phước Long, trưởng ban sẽ nhận bài để biên tập cấp một, rồi chuyển tất cả các bài của trang mình phụ trách (chính trị-xã hội, kinh tế, quốc tế v.v…) cho tòa soạn Tại đây, bài sẽ được biên tập viên, thư ký tòa soạn hay tổng thư ký tòa soạn biên tập cấp hai, kỹ hơn Người trực tòa soạn cũng sẽ vẽ sơ makét trên giấy rồi giao cho họa sĩ chỉnh sửa; xong thì gởi cho kỹ thuật viên phòng máy để dàn trang Các ban chỉ là một nguồn cung cấp bài; tòa soạn còn những nguồn khác.
Đó là cộng tác viên, phóng viên của các văn phòng đại diện ở Hà Nội, Đà Nẵng, Huế, Bình Định, Nam Trung Bộ (Nha Trang) và Cần Thơ Bài của những nguồn ngoài tòa soạn này do các thành viên của tòa soạn biên tập Các thành viên này gồm tổng thư ký tòa soạn, các phó tổng thư ký tòa soạn, thư ký tòa soạn và một số biên tập viên văn bản.
Trong một số tờ báo như Tuổi Trẻ, việc di chuyển bài được thực hiện bằng phương tiện điện tử, từ máytính này qua máy tính khác; biên tập bài cũng bằng máy tính Còn ở những tờ báo chưa quen với kỹthuật mới, biên tập viên tiếp tục sửa bài bằng bút bi hoặc bút chì và chuyển bài bằng tay Có khi bảnthảo được phóng viên lưu vào đĩa mềm hoặc USB (đĩa cứng di động), hoặc gởi qua hệ thống máy tínhnội bộ, nhưng biên tập viên vẫn in ra giấy để sửa rồi chuyển cả bài gốc (bằng cách đưa đĩa hoặc gởi qua
hệ thống máy tính) lẫn bài đã biên tập cho phòng máy tính để dàn trang
Quả là một số thao tác của công việc biên tập đã trở nên đơn giản nhờ cuộc cách mạng tin học Tuynhiên, cuộc cách mạng này cũng tạo thêm việc cho biên tập viên Ngày nay, nhiều chức năng sản xuất
đã được thực hiện ngay tại bộ phận biên tập
Đường đi của bài báo
Để dễ hình dung, có thể chia một cách tổng quát các công đoạn của bài báo trong một tòa soạn báo viết
ra như sau (có báo nhiều hơn, có báo ít hơn):
Phóng viên hoặc biên tập
viên (là tổng thư ký tòa soạn,
thư ký tòa soạn, trưởng ban)
Cọ xát ý tưởng để ra bài
Biên tập viên quyết định choviết bài ngay hay viết saunhằm đào sâu, tìm thêmthông tin Ý tưởng có thể dophóng viên giao tiếp với cácnguồn tin mà có, hoặc do bạnđọc cung cấp; do phóng viênhoặc biên tập viên thu thậpđược; hoặc theo lệnh của banbiên tập…
Trang 14Phóng viên Thu thập thông tin và viết
bài Sau đó, kiểm tra độchính xác, rồi chuyển chobiên tập viên
Biên tập viên (là tổng thư ký
tòa soạn, thư ký tòa soạn,
trưởng ban, biên tập viên văn
bản)
Biên tập bài Có thể quyếtđịnh ngay số chữ và chỗ củabài trong một trang báo Cóthể để phóng viên tự sửa, bổsung chi tiết
Biên tập viên văn bản (hoặc
nhân viên morát)
Sửa thêm về hình thức,thường là theo bút pháp của
tờ báo, rồi chuyển cho ngườitrực tòa soạn
Phó tổng biên tập trực nội
dung (có thể cả tổng biên
tập)
Đọc và ký duyệt tất cả cácbài do tổng thư ký tòa soạnchuyển Có thể sửa thêmhoặc gác bài
Tổng thư ký tòa soạn (hoặc
người trực tòa soạn) Nhận lại bài, sắp trang, và vẽsơ makét, chuyển cho họa sĩ
hoặc kỹ thuật viên phòngmáy
Họa sĩ (hoặc kỹ thuật viên) Làm makét chi tiết theo chỉ
dẫn của tổng thư ký tòa soạn(hoặc người trực tòa soạn),đưa lại tổng thư ký tòa soạnxem
Tổng thư ký tòa soạn (hoặc
người trực tòa soạn)
Lệnh in báo
Trang 15Hỗ trợ người mới vào nghề viết lách
Bài này nhằm gợi ý cho biên tập viên các cách thức hỗ trợ những người học nghề viết lách nhưng không biết bắt đầu từ đâu.
Hãy bắt đầu từ bước đầu tiên: chuẩn bị Bước này bao gồm ba loại kỹ năng Thứ nhất, tìm ý tưởng (ítđược những người mới vào nghề quan tâm rèn luyện) Thứ nhì, tìm nguồn tin (người mới vào nghề haylúng túng) Thứ ba, bảo đảm bài đầy đủ thông tin (người mới, người cũ gì đều gặp khó khăn)
Viết báo giống như dựng nhà, trước hết phải có vật liệu Vật liệu đây là ý tưởng và thông tin săn tìmđược và phải có đủ Không khác dựng nhà, viết báo cũng cần bản vẽ và người viết phải biết dùng bản
vẽ cùng một số kỹ thuật khác (các bước tiếp theo trong quy trình viết) Người làm nghề báo còn luôn
đổ mồ hôi, thậm chí toát mồ hôi vì giờ lên khuôn của tòa soạn Nghề này giống như nghề võ, không cócon đường tắt
Đâu cũng có ý tưởng
Trong phần lớn các tòa soạn, phóng viên cung cấp hơn phân nửa ý tưởng viết bài; phần còn lại do biêntập viên đưa ra Phóng viên ra đường, phóng xe đi nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều người Họ tư duy vàphát hiện đề tài (theo cách nói của người trong nghề) dựa trên thực tế đó và báo đề tài cho người phụtrách trực tiếp, tức trưởng ban Nhưng có loại đề tài chỉ cần dở lịch: Tết, Trung Thu, Ngày Phụ nữ quốc
tế v.v Và có loại được thông báo trước: Chính phủ họp, Hội đồng Nhân dân thành phố họp, các cơquan họp; một công ty khai trương văn phòng đại diện, giới thiệu sản phẩm mới, nhận giấy phép đầu tư,v.v Biên tập viên dựa vào đó để đề nghị phóng viên viết bài
Tìm ý tưởng viết bài chủ yếu là vấn đề thái độ - tích cực thì tìm ra; tiêu cực, nhìn đâu cũng chẳng thấy.Nếu chịu quan sát, lúc nào cũng có đề tài Quan sát rồi đặt câu hỏi Hầu hết các bài báo đều nhằm trảlời cho một hoặc một số câu hỏi Bài bạn đang đọc đây, chẳng hạn, nhằm trả lời cho chuyện sinh viênbáo chí than vãn ít được thực hành
Một trong những nguyên tắc chính để tìm đề tài là đọc báo và xem truyền hình, đặc biệt chương trình
"Chào buổi sáng" Nhờ xem chương trình này, một số cây bút đã có thể viết bài Tuần trước, đài truyềnhình nói về một gia đình ở Bảo Lộc, Lâm Đồng chuyên nuôi bướm để làm tranh bướm; tuần sau, một
số báo có bài về nuôi bướm của gia đình đó.4
Nên đề nghị sinh viên thực tập đọc mục quảng cáo, thư bạn đọc, và đương nhiên là các bài báo Đọc tất,
kể cả bài tin quốc tế, để từ đó đi tìm các góc nhìn địa phương Lãi suất ngân hàng ở Mỹ tăng, liệu cácngân hàng trong thành phố thu hút thêm người gửi tiền tiết kiệm? Vàng thế giới liên tục lên giá trongnhững tháng đầu năm có làm cá, thịt ngoài chợ tăng theo? Số người mua vàng miếng có giảm? Giávàng nữ trang như thế nào?
Trang 16Đối với tin tức trong nước, vẫn có thể tìm thêm các góc nhìn khác Nói chung, tin thời sự chỉ mới là tinnháp, chưa đầy đủ Nếu tinh ý, còn khai thác được thêm nhiều bài khácnữa Các báo thường đăng tinkiểu một lần hoặc vài lần rồi thôi - trừ các sự kiện lớn hoặc quá lớn và còn tiếp tục phát triển như vụđánh bạc đã dẫn tới khám phá tham nhũng ở Ban Quản lý các Dự án 18, một cơ quan thuộc Bộ Giaothông Vận tải, khiến một số quan chức vào tù và một bộ trưởng phải từ chức.
Vậy chuyện ở đây là thế này: nên kiểm tra các bài tin lẫn các bài diễn cảm (ký sự, phóng sự) đăng
tháng trước, ngày hôm qua, ngày hôm nay và tự hỏi: "Còn cái chi nữa không hè?" Chuyện gì xảy ra
sau khi tôm nuôi chết hàng loạt ở Cần Giờ? Cô A, được báo X giới thiệu như nghệ nhân số một nghề thêu, nay thế nào? Cậu bé B ở nhận học bổng của báo Y, hiện học hành ra sao? Tức tìm cái mới trong
cái cũ
Để tìm ý tưởng, ngoài cái đầu, cái miệng, còn có đôi chân của mình Thỉnh thoảng, nếu ghé một số chợ,
có thể thấy nhiều sạp đã đóng cửa Tại sao? Nếu sinh viên thực tập muốn viết để trả lời, chắc khôngphải là quá khó
Khi xăng lên giá, nhà báo bị ảnh hưởng và độc giả cũng thế, vì phần lớn đều chạy xe gắn máy Đó làảnh hưởng trực tiếp Bên cạnh đó, tất cả đều bị tác động gián tiếp: chi phí chuyên chở tăng khiến cácchi phí khác tăng, từ tiêu dùng cho nhu cầu thiết yếu như ăn uống cho đến các tiêu xài ít thiết thân nhưngồi quán cà phê Hẳn mọi người đều muốn biết rõ vì sao lại tăng giá xăng, ai được lợi Hồi tháng ba
2006, trước và sau khi xăng lên giá, đã có không biết bao nhiều bài vở về đề tài này với các góc nhìnkhác nhau
Hoặc khi giá chứng khoán tăng trong cùng tháng đó cũng vậy Biết bao nhiêu là bài, bao gồm cả cácbài giải thích, dự báo Đúng sai, chưa biết, nhưng quả là có nhiều góc nhìn về đề tài chứng khoán.Không cần tìm đâu xa Ngay trong trường đại học cũng khối chuyện để viết Chuyện bạn bè trong lớp -
có người từ quê lên học, 4 giờ sáng đã thức dậy, đi lấy báo, bỏ báo ở quận I Rồi các sinh hoạt trongnhà trường - tối mai, nhà thơ Đỗ Trung Quân sẽ đến trao đổi với sinh viên về thơ tình thời đi thanh niênxung phong, v.v và v.v Không nhất thiết phải đi thực tế Côn Đảo mới viết được bài.4 Xin mở ngoặc:các báo Pháp có dạng phóng sự địa phương, chừng 600 chữ Đó là chuyện bên kia đường, ở góc phố,trong một sân bóng, tại một trường học, ở một nông trại ngoại ô…
Có lẽ bạn nên gợi ý cho sinh viên mua một cuốn sổ tay cỡ lòng bàn tay, để trong túi áo, chỉ dùng chocác ý tưởng Họ có thể ghi vào đó những gì cảm thấy có thể biến thành bài, không chỉ ý tưởng nẩy ra từviệc đọc báo, xem truyền hình, lướt trên mạng, mà còn cả từ các cuộc họp, trao đổi với người trongnghề, người thân và bạn bè Nhìn thấy chuyện gì đó trên đường, cũng ghi
Có thể sinh viên sẽ hỏi: "Vậy chẳng lẽ không có đề tài sáng tạo à?" Bạn nên trả lời: "Có chứ!" Nhưng
cho họ biết thêm: số nhà báo có thể thường xuyên suy nghĩ ra đề tài độc đáo không nhiều lắm đâu.Những nhà báo lâu năm, lăn lộn, sống chết với nghề mà họa hằn lắm mới tìm ra được vài ý tưởng lạ đểviết bài Sinh viên thực tập chưa cần phải được rèn theo hướng này Đương nhiên, cần khuyến khíchcác sinh viên chịu động não, giúp họ đào sâu các ý tưởng thoáng qua tưởng chừng như không mấy có ýnghĩa trở thành các ý tưởng viết bài tốt
Thông thường biên tập viên cấp trưởng ban ra đề cho phóng viên Thật ra, trưởng ban luôn dựa mộtphần vào báo cáo của phóng viên để làm việc này Phóng viên thì hay chờ viết theo ý biên tập viên Đốivới sinh viên thực tập, cũng cần buộc họ làm báo cáo Đây là dạng báo cáo phóng viên nộp hàng tuần,ghi nhận các thông tin họ cho rằng có thể biến thành tin tức
Trang 17Nên giúp sinh viên hiểu cả thực tế này: sự thành công của người cầm bút tỷ lệ thuận với khả năngchuyển các ý tưởng thành các bài báo.
Cách săn tin lý tưởng
Một thế giới báo chí lý tưởng sẽ không có khái niệm "bài điều tra" Từ "săn tin" đã hàm ý điều tra rồi.Nhưng vì sao lại có loại bài điều tra? Có nhà báo cho rằng, đó là để phân biệt với các loại bài bìnhthường phải đưa, không cần sâu Một cuộc họp, một buổi lễ khai trương công ty thôi mà Đào sâu làmchi Tuy nhiên, bạn thử đề nghị sinh viên thực tập làm ngược lại: sự kiện nào cũng săn tin như thể đểviết bài điều tra Muốn như thế phải tìm nguồn tin (chủ yếu là người)4cho thật nhiều
Bạn giao cho sinh viên thực tập đi viết về nước ngập đường Phạm Thế Hiển ở Quận 8, TPHCM Sinh
viên đi nguyên buổi sáng về và nói: "Chẳng ai chịu nói chuyện với em cả." Bạn hỏi lại: "Em đi đâu, tìm
ai?" Sinh viên trả lời: "Em đến Quận 8 xin gặp ông trưởng phòng đô thị, không được, em xuống phường 7, Quận 8 xin gặp ông chủ tịch phường cũng chẳng được Em về"
Làm sao đây? Hãy ngồi lại với sinh viên và nói cho biết: không được bỏ cuộc chỉ vì nỗ lực săn tin đầutiên thất bại Rồi đề nghị anh, chị ta cố tìm một nguồn tin khác, và một nguồn khác, rồi nguồn khác nữa,cho tới khi có thông tin đủ để viết Thật ra, tìm nguồn tin đâu khó, kể cả nguồn cho bài điều tra Cứ gì
phải nguồn quan chức (mà theo thói quen nhiều nhà báo thích dùng) Chỉ cần hỏi: "Ai biết chuyện
này?" "Mỗi lần nước lên, học sinh đi học ra sao? Rồi những người khác đi lại như thế nào?" "Có chuyên gia nào giải thích được tại sao nước lên và càng ngày càng thường xuyên hơn?" "Báo nào từng viết về chuyện ngập lụt ở đây?" Từ những câu hỏi này, bạn gợi ý cho sinh viên tìm người trả lời: những
người dân sống ở phường 7, quận 8, chẳng hạn
Không phải nguồn tin nào cũng có sẵn câu trả lời Nhưng ai cũng cung cấp được một số thông tin,chứng cứ, kinh nghiệm, chắp nối lại sẽ ra bài Họ còn có thể giúp gặp những người khác, biết chuyện
Cứ thế, một mạng lưới nho nhỏ những người rành về nước ngập đường Phạm Thế Hiển sẽ thành hình
Từ đó, có thể chỉ cần chọn ra một gia đình điển hình có nhà luôn ngập nước và viết về họ
Con người chứ không phải các con số làm cho bài báo có da có thịt Đương nhiên, con số cũng cần (từnguồn tư liệu); quan sát cũng cần (tức nguồn do mắt phóng viên) Nhưng trên tư cách biên tập viên, bạnnên nhớ chuyện của một gia đình quanh năm sống với nước ngập sẽ tác động mạnh mẽ đến bạn đọchơn con số lạnh lùng về thiệt hại do nước ngập gây ra Bạn đọc luôn vui buồn theo những nỗi vui buồncủa các nhân vật báo chí
Có thể tạm rút một kết luận ở đây: bài ở chân mình và miệng mình Hãy khuyên sinh viên thực tập rờibàn giấy, noi gương các phóng viên giỏi: họ chẳng mấy khi ngồi tại tòa soạn, trừ những lúc dự họphoặc viết bài, và …lĩnh nhuận bút hoặc lương