Thánh Gióng một hình ảnh cổ mẫu về người cứu hộ của dân tộc trong tâm thức dân gian và mối quan hệ với lễ hội Gióng

Nhưng cũng như việc bảo vệ cuộc sống, việc bảo vệ được những yếu tố văn hoá bản địa và văn hoá đã được tiếp thu thành của mình chi có thể được thực hiện nếu như đất nước thực [r]

THÁNH GIÓNG, MỘT HÌNH ẢNH CỎ MẢII

VÈ NGƯỜI CỨU H ộ CỦA DÂN T ộ c

TRONG TÂM THÚC DÂN GIAN

VÀ MÓI QUAN HỆ VỚI LẺ HỘI GIÓNG

trong Kinh Thánh cho tới hình ảnh Bồ Tát trong đạo Phật Ở Việt Nam, hình ảnh này có thể bắt gặp trong các lề hội tôn thờ anh hùng dân tộc từ cấp thấp nhất ở làng xã cho đến cấp cao nhất được triều đình ủng hộ Trong các tín ngưỡng dân gian, các truyền thuyết hay huyền thoại chúng ta cũng có thể bắt gặp những hình ảnh này Và Thánh Gióng ở Việi Nam cũng là một nhân vật như vậy nhưng khác với nhiều người cứu hộ khác, “ông Gióng” đã được nâng lên hàng Thánh vì tầm quan trọng của mình đối với người dân và đất nước

Thánh Gióng là một nhân vật cổ mẫu với một đặc điếm cứu hộ

Đó là một hình ảnh về anh hùng với sức mạnh phi thường, được trời cử xuống đế đánh giặc giữ nước, gìn giữ bờ cõi và cuối cùng lại quay về trời Điều này gắn liền với thời Bắc thuộc hơn một nghìn năm khi mà cộng đồng người Việt ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ ngày nay bị rơi vào lay của sự thống trị của các triều đại phong kiến Trung Quốc Đe tồn tại được trong xã hội Bắc thuộc và thoát ra khỏi nó, người Việt không còn

có cách nào khác là phải chấp nhận và phần nào đó, tạo dựng nên thêm

và tôn thờ hình ảnh những người cứu hộ huyền thoại nhàm giúp đỡ họ duy trì được bản sắc và cuộc sống hàng ngày, cũng như niềm tin vào sự độc lập cuối cùng cùa đất nước Và Thánh Gióng chính là một nhân vật liêu biểu nhất thể hiện được tất cả những điều này: anh hùng, dũng cảm,

và hi sinh vì đất nước, nhân dân

' Viện Văn hoá Ng h ệ t hu ật Việt N a m

Bùi Lưu Phi Klianlí

gười cứu hộ là một hình ảnh cổ mẫu tương đối phổ biến trên

khắp thế giới trong lịch sử, từ hình ảnh Messiah và Jesus

Nghiên cứu và tìm hiếu bản chất thực của hình ánh cổ mẫu về người cứu hộ này sẽ góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề không chí liên quan đến hình ảnh Thánh Gióng, một người đã được nâng lên hàng "tứ bất tử" của dân tộc, mà còn là của nhiều hình ảnh khác có tầm quan trọng không kém Đồng thời nó cũng góp phần giúp hiểu thêm một chiều kích, bản chất khác của các lễ hội dân gian, văn hoá dân gian và

cả tâm thức dân gian, đặc biệt là ở Việt Nam

Trước khi đi vào tìm hiểu hình ảnh cổ mẫu Thánh Gióng thì chúng ta cần phải có một định nghĩa về khái niệm cổ mẫu Theo định nghĩa được chấp nhận chung của tâm lí học phân tích thì cổ mẫu là một khuynh hướng tâm lí bẩm sinh chung tạo dựng nên một cơ tầng mà các chủ đề sống căn bản của con người được xuất hiện và phát triển Và cổ mẫu còn là một khuynh hướng vô thức chung tạo ra những cách thức phản ứng giống nhau ở trước các điều kiện như nhau ở tất cả mọi người trên khắp thế giới Hình ảnh cổ mẫu chỉ là những biếu hiện cụ thể của cổ mẫu, nó là những nội dung hơn là những hình thức và khác với cổ mẫu

ở chồ nó biểu hiện vô hình vạn trạng, thể hiện rõ nhất trong các thần

thoại hay truyền thuyết Chẳng hạn cổ mẫu về đấng sáng thế có những

biếu hiện khác nhau ở những nền văn hoá, văn minh và nhũng tôn giáo khác nhau Trong văn minh phương Tây nó biểu hiện dưới hình ảnh một

vị Chúa trong Thiên Chúa giáo, trong Hồi giáo nó lại biểu hiện dưới dạng Thánh Allah Các hình ảnh cổ mẫu này, cũng giống như cổ mẫu, mang tính định hướng cho con người, cá nhân cũng như xâ hội trong sự phát triển của mình Nhưng có một điểm khác là nó là những biếu hiện

và do vậy, chúng có tính thực tế hon hấp dẫn hơn và lôi kéo con người hơn và do đó tạo ra một sự chú ý, quan tâm nhiều hơn với cộng đồng và ngược lại cộng đồng lại bồi đắp thêm cho những hình ảnh này Nhiều lễ hội hay nghi thức dân gian được xoay quanh những hình ảnh như vậy

Khi nghiên cứu về hình ảnh Thánh Gióng trong lịch sử và văn hoá dân gian Việt Nam ta sẽ thấy đây là một hình ảnh cổ mẫu về người cứu

hộ, tức là người cứu giúp hay giải thoát những người khác khỏi những điều kiện khó khăn Xét theo những truyền thuyết hay thần phả còn lại ở nhiều đền thờ thì Thánh Gióng sinh ra ở xã Phù Đống, huyện Gia Lâm,

Hà Nội vào thời vua Hùng thứ 6 và là đứa bé không biết nói cười Khi

lên ba giặc Ấn đến xâm lược nước ta, nhà vua cho sứ giả tìm người cứu nước thì ông Gióng đột ngột biết nói và vươn lên thành một người cường tráng đi đánh giặc Ân Sau khi đánh bại giặc Ân, ông bay về trời Nơi ông hoá chính là ở núi Sóc, giờ thuộc Sóc Sơn, Hà Nội Câu chuyện chỉ đơn giản như vậy nhưng thực sự lại mang một ý nghĩa khác, đó là khát vọng và niềm tin về một người cứu hộ luôn bên cạnh đất nước và con người Việt Nam trong những lúc khó khăn nhất

Nhưng để hiểu điều này, tức là bối cảnh ra đời cúa câu chuyện thần thoại về Thánh Gióng chúng ta phải biết được đặc điểm của văn hoá và đất nước Việt Nam nói chung Xét ở các cơ tầng sâu nhất và cơ bản nhất thì văn hoá Việt Nam gắn liền với văn hoá Đông Nam Á Điều này đặc biệt đúng vào trước công nguyên khi mà người Việt chưa tiếp xúc với văn hoá Hán Nhung từ khi nhà Hán tràn xuống phương Nam trước công nguyên, đồng hoá vào nó rất nhiều dân tộc bàng sức mạnh của văn hoá cũng như văn minh Hán thì một sự biến đổi lớn đã diễn ra đối với dân tộc, xã hội và văn hoá Việt Nam Xã hội và văn hoá Việt Nam buộc phải biến đổi đế thích nghi với một nền văn hoá mạnh hơn nó

về nhiều mặt Những yếu tố văn hoá bản địa bị chìm xuống và giảm dần

sự hiện diện trong nhũng sinh hoạt hành chính chính trị cũng như cuộc sống ở những thành thị lớn, thay vào dó là những yếu tố hoà trộn giữa

Văn hoá l lán và V iệt, một cơ tầng ỉ lán Việt, mà trong đó I lán là chủ đạo,

được vận hành ở các cơ tầng trên của xã hội, rồi sau đó tiếp tục xuyên sâu hơn xuống bèn dưới Nhưng càng đi sâu xuống cơ tầng dưới, tới đời sống của làng xã thì những yếu tố Hán không đủ sức mạnh trước những yếu tố Việt, nên nó không hay ít có những ảnh hưởng đến văn hoá Việt

ở cấp làng xã này Dĩ nhiên vẫn có sự đan xen ở cơ tầng dưới này giữa hai yếu tố Việt và Hán nhưng sự nổi trội của yếu tố Việt trước yếu tố Hán là rõ ràng và có thể coi là mạnh hơn và tạo nên một cơ tầng Việt Hán ngược lại với cơ tầng trên Nhưng vì cơ tầng dưới này không có những sức mạnh quyền lực trong xã hội như cơ tầng trên vốn gắn với tổ chức và điều hành xã hội nói chung nên ảnh hưởng của nó tới những yếu tố bên trên này không nhiều, nếu không muốn nói là nó cũng bị cơ tầng trên gây áp lực Do cơ tầng trên là Hán Việt và gắn với bộ máy quản lí xã hội nên đây chính là lí do mà thời kì Bắc thuộc bắt đầu và kéo dài hơn 1000 năm Do độ dài của thời gian, đặc điểm không cao của văn

hoá bản địa Việt, cùng với sức mạnh của văn hoá cũng như sự cai trị về chính trị của các triều đại Trung Quốc nên trên thực tế khả năng kháng

cự của người Việt và cộng đồng Việt đã bị suy giảm rất lớn Nếu chúng

ta so sánh Việt Nam với Triều Tiên, khi mà quá trình đô hộ của nhà Hán chỉ kéo dài hơn 30 năm ở miền Bắc và không mang nhiều bản chất văn hoá thì ở Việt Nam nó mang đậm những sắc thái văn hoá nhằm mục tiêu tạo dựng một nền văn hoá khác, một xã hội khác, và do vậy cũng là sự xoá bỏ dần dần những yếu tố bản địa của xã hội Việt Nam và điều này

có xu hướng dẫn đến mất văn hoá và cao hơn là cả mất nước, lúc đó là nước Văn Lang của các vua Hùng và Âu Lạc của An Dương Vương vẫn đang tồn tại trong kí ức của đại bộ phận nhân dân Trong bối cảnh đó mà

sự hoạt động trở lại của cổ mẫu người cứu hộ đã được diễn ra nhằm tạo lập lại sự cân bàng trước đó cho cả người dân lẫn cộng đồng Việt Nó có mục tiêu nhằm duy trì hình ảnh về một đất nước nay đã thuộc về một quốc gia khác cũng như ấp ủ cái niềm hi vọng mong manh là một ngày nào đó, cái đất nước đó của các vua Hùng, hay Thục Phán An Dương Vương sẽ lại được phục hồi lại như trước kia

Nếu xét về mặt lịch sử thì Thánh Gióng là một nhân vật mang tính

hư cấu rất cao đến mức dường như là không có thật Sử sách Trung Quốc thời Bắc thuộc không ghi chép gì về ông như về Thục Phán (hay

cả H ùng V ương) vốn được ghi lại trong các tác phẩm n h ư Giao Châu ngoại vực kỉ (thế kỉ IV) hay Nam Việt chỉ (thế kỉ V) Phải đến thời kỳ

độc lập từ nửa sau thế kỉ X trở đi thì hình ảnh Thánh Gióng mới dược

ghi lại trong các tác phẩm như Đại Việt sử kí toàn thư của Ngô Sĩ Liên vào thế kỉ XV (tác phẩm này dựa một phần nào trên Đại Việt sử kỉ của

Lê Văn Hưu vào thế kỉ XIII), Việt điện u linh của Lý Te Xuyên (thế kỉ XIV) hay Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh và Kiều Phú (thế kỉ XV)

Đây là một khoảng thời gian tương đối xa tới gần 1.400 năm tính từ năm 111 tr.CN là năm khởi đầu của thời Bắc thuộc nên độ xác tín về

mặt lịch sử của nhân vật Thánh G ióng là rất thấp nếu so với Thục Phán

hay Hùng Vương hay nhiều nhân vật khác nữa của thời Bắc thuộc như

Bà Triệu, Phùng Hưng Nhưng cũng là không chính xác nếu coi như không có một nhân vật nào là cơ sở cho hình tượng Thánh Gióng, nhiều khả năng là một thủ lĩnh ở vùng Sóc Son, Bắc Ninh với những trận chiến với những bộ lạc, bộ tộc xung quanh để tranh giành ảnh hưởng

dần dần được tâm thức dân gian đưa lên thành một nhân vật ờ tầm cỡ quốc gia với những mục tiêu lớn như cứu nước, giúp dân, đánh đuổi giặc ngoại xâm Đây cũng là một điều bình thường vì nhiều truyền thuyết hay huyền thoại cũng thường được tạo dựng trên một cái nền lịch

sử nhất định khi truy nguyên nguồn gốc của nó Nhưng ở đây ta đang nói tới yếu tố huyền thoại của hình ảnh Thánh Gióng và vai trò của nó trong đời sống của xã hội, cộng đồng người Việt trong thời Bắc thuộc cũng như thời độc lập sau này Xét ở góc độ này thì Thánh Gióng thật

sự là một hình ảnh cổ mẫu về người cứu hộ trong tâm thức dân gian vì

có những đặc điếm chính như sau

Trước tiên và cao nhất, Thánh Gióng là một người cứu hộ cho đất nước trước nạn ngoại xâm và đô hộ Nạn ngoại xâm và đi kèm với nó là

sự đô hộ là một thảm hoạ bởi vì một quốc gia, một cộng đồng sẽ không còn tồn tại độc lập được nữa và thay vào đó chỉ là một phần của một quốc gia khác, một cộng đồng khác với một nền văn hoá hoàn toàn khác Đặc biệt là nếu những cư dân, cộng đồng đó không có nhiều ý thức về đất nước, dân tộc thì nạn ngoại xâm và đô hộ lại càng mạnh hơn, vì quá trình đồng hoá văn hoá diễn ra dễ dàng hơn mà không gặp trờ ngại nhiều do vướng phải các xung đột văn hoá hay các cuộc khởi nghĩa chẳng hạn Trong trường hợp Bắc thuộc ở Việt Nam, hay thời nội thuộc

như cách nói của nhiều sử gia phong kiến cũng có nhiều điều như vậy

Trước hết đó là một sự tiếp nhận văn hoá hai chiều diễn ra liên tục Trong thời kì này, rất nhiều yếu tố Hán đã được hấp thu vào văn hoá Việt và dần dần trở thành những yếu tố Việt, đặc biệt là những yếu tố về

tổ chức xã hội, và cả ý thức cao về quốc gia, dân tộc, nhà nước Nhimg tính hai mặt của vấn đề ở đây chính là những nhận định, cảm nhận này khi mạnh lên bắt đầu khiến người dân của cộng đồng và xã hội đó xung khắc với bộ máy hành chính của chính quyền đô hộ Cảm giác mình thuộc về một dân tộc khác, một đất nước khác xa lạ với bộ máy chính quyền đô hộ ngày càng hiện rõ và cuối cùng đưa tới những xung đột lớn, không chỉ ở đời sống thường ngày mà cao hơn, nó thể hiện qua nhiều cuộc khởi nghĩa để cố gắng thoát khỏi cảnh bị đô hộ Điều này đặc biệt đúng vào thế kỉ cuối cùng của thời Bắc thuộc, tức là thế kỉ X mà cuối cùng đã dẫn đến sự độc lập hoàn toàn Nhưng trong tất cả các thế kỉ trước đó của thời kì Bắc thuộc này thì phần lớn các cuộc khởi nghĩa đó

đều thất bại, từ Bà Trưnig ở thế kỉ I cho đến Phùng Hưng cuối thế ki thứ VIII Và dĩ nhiên điều này đưa đến những xung đột nội tại trong mồi người dân Việt giữa kh.át vọng độc lập một bên và sự thất bại một bên

Sự tôn thờ các anh h ù n g dân tộc như Bà Trưng, Bà Triệu hay những người tham gia vào các cuộc khởi nghĩa thất bại khác góp phần giải

thoát cho họ khỏi những xung đột nội tại này Nhưng phải qua hình ảnh Thánh Gióng điều này mới được thể hiện mạnh mẽ và rõ nét nhất Nếu như trong các truyền thuyết các nhân vật có công khởi nghĩa được tôn thờ thì câu chuyện và hình ảnh Thánh Gióng nằm ở một vị trí cao hơn Thánh Gióng bàng việc đánh đuổi giặc ngoại xâm, là một biểu hiện cao nhất về một nhu cầu thực sự của người dân, cộng đồng, đó là niềm tin

về một nước Việt có trước khi đế chế Hán đô hộ và khát vọng cũng như niềm tin vào sự giải phóng hoàn toàn khỏi sự đô hộ đó trong tương lai, bất chấp những thất bại liên tiếp trong hiện tại Không những vậy, Thánh Gióng cũng còn phản ánh sức mạnh vô song của dân tộc khi mà

từ một chú bé không có ý thức đột ngột vươn lên thành một tráng sĩ lớn mạnh với một ý thức đánh giặc cứu nước Điều này là đối lập hoàn toàn với những thất bại liên tục của các cuộc khởi nghĩa trong thời Bắc thuộc Tạo dựng một hình ảnh về Thánh Gióng cũng chính là duy trì trong tâm thức dân gian một khát vọng, dù nhỏ bé, về chiến thắng của dân tộc Và

đó chính là biểu hiện của sự hoại động của cổ mẫu người cứu hộ với mục tiêu nhằm giải thoát đất nước khỏi sự đô hộ của ngoại bang Đó ]à một cơ chế tự nhiên phát sinh từ một cảm nhận về sự yếu kém Điều này còn được kéo dài đến tận sau này khi mà khẩu hiệu “Vô tốn Hoa Hạ” (không kém Trung Hoa) được các sử gia và quan lại của các triều đại Việt Nam nêu ra khi so sánh đất nước mình với Trung Quốc

Nhưng không chỉ là người cứu hộ cho đất nước, trong tâm thức dân gian, Thánh Gióng còn là một người cứu hộ của nhân dân Cuộc sống trong thời Bắc thuộc đối với người dân, lúc này đã là những thành viên của một đế chế lớn, là một cuộc sống hai mặt Những yếu tố Hán được hấp thu đã mang lại một đời sống khác trước cho người Việt, về một mặt nào đó là tốt hơn trước do đây là những yếu tố của một nền văn minh lớn Nó đã góp phần biến đối dần dần xã hội và cuộc sống đơn giản của người Việt thành một xã hội và cuộc sống được tổ chức chặt chẽ và nghiêm túc hơn Nhưng nhìn chung thì cả xã hội lẫn cuộc sông

của người dân, khi đạt tới một mức phát triển cuo hơn nào đó, sẽ vẫn chứa đựng sự khó khăn và nặng nề vì dù sao dây cũng là cuộc sống trong cảnh bị đô hộ và bị coi thường Theo thời gian, với sự tăng lên trong nhận thức về ý thức quốc gia, dân tộc của mình, người Việt có nhu cầu được giải phóng khỏi những xung đột này Nhưng điều này chỉ có thể đạt được nếu như đất nước thực sự được giải phóng khỏi sự đô hộ người dân thực sự không phải là những công dân bị coi thường trong một đế chế lớn Thánh Gióng chính là một nhân vật như vậy bởi vì bàng việc giải phóng đất nước, đánh bại giặc ngoại xâm thì điều này cũng chính là duy trì và bảo vệ cuộc sống cho người dân và cộng đồng Sự bảo vệ này chính là bảo vệ cho sự tồn tại của người dân trước sự cai trị của bộ máy chính quyền, bảo vệ cho cuộc sống khó khăn về nhiều mặt

do sự cai trị để nó không bị chà nát hoàn toàn

Cuối cùng, qua việc đánh giặc cứu nước và giúp dân Thánh Gióng

đã góp phần vào việc bảo vệ nền văn hoá Việt Nam nói chung cũng như văn hoá bản địa nói riêng Như đã nói, sự đồng hoá về văn hoá diễn ra trong suốt thời Bắc thuộc, và đã thành công ở cơ tầng trên trong bộ máy hành chính và những cư dân đô thị và đã tạo ra một cơ tầng Hán Việt như đã nói trên Nhưng ở những cơ tầng dưới, túc là ở các làng xã, thì

nó dang xâm nhập mạnh mẽ nhưng cũng bị chống lại mạnh mẽ bởi văn

hoá bản địa V iệt, do đó mà m ột cơ tầng V iệt Hán ra đời như đã nói trong

đó yếu tố Hán gần như ít hiện diện và ảnh hưởng Nếu cơ tầng này vốn làm nên văn hoá và đất nước Việt Nam từ trước đó hàng nghìn năm mà

bị phá huỷ thì sự đồng hoá sẽ hoàn tất được mục tiêu của nó và nền văn hoá Việt Nam sẽ bị tan biến hoàn toàn Điều này trước đó đã diễn ra với các dân tộc Việt khác ở miền Nam sông Dương Tử và sau một hai trăm năm đã hấp thụ các dân tộc này hoàn toàn vào liền văn hoá và đế chế Hán Nhưng do địa lí, đặc điểm dân tộc, cũng n h j duy trì được cơ tầng Việt Hán hoạt động mạnh mẽ ở bên dưới mà cơ tầng này gần như còn nguyên vẹn Sự hoà đồng văn hoá nói chung ở đây, sau một thời gian dài đã đạt tới cái ngưỡng khó có thế hoà đồng thêm được nữa Nhimg

cơ tầng trên mang tính điều phối xã hội nên nó dã gây một sức ép xuống

cơ tầng Việt Hán bản địa này Dĩ nhiên nó gập phải sự phản ứng lại mạnh mẽ, dẫn tới những xung đột vãn hoá giữa nai cơ tầng Nhưng áp lực từ trên xuống nhìn chung vẫn duy trì khá mạ-ih Do đó mà nhu cầu

bảo vệ những gì là của mình, những yếu tố văn hoá bản địa hay đã được tiếp thu và hoà nhập hay cả hai này là một nhu cầu tất yếu Đó chính là nhu cầu của đa số dân trong cộng đồng, vốn tập trung nhiều trong làng

xã, và đây là một nhu cầu thực sự và càng ngày càng lớn dần theo thời gian Nhưng cũng như việc bảo vệ cuộc sống, việc bảo vệ được những yếu tố văn hoá bản địa và văn hoá đã được tiếp thu thành của mình chi

có thể được thực hiện nếu như đất nước thực sự được giải phóng khỏi sự

đô hộ bởi vì theo thời gian, những áp lực chính trị - văn hoá ngày càng mạnh mẽ từ bộ máy đô hộ đến một lúc nào đó có thể sẽ được tăng cường

và phá tan cơ tầng văn hoá Việt Hán này vì xét về bản chất cơ tầng nàv vẫn dựa trên thiết chế chính trị làng xã vốn cũng đang ngày càng mong manh hơn trước thiết chế chính trị nhà nước cao hơn được du nhập từ Trung Quốc vào Thánh Gióng đánh bại giặc Ân, giải phóng đất nước sẽ góp phần vào sự duy trì và bảo vệ cơ tầng văn hoá bên dưới này, mà như

đã nói làm nên văn hoá và đất nước Việt Nam

Với ba đặc điểm này, Thánh Gióng đã trở thành một người cứu hộ rất lớn cho đất nước, cuộc sống và văn hoá Việt Nam trong thời Bắc thuộc và cả sau này Giống như nhiều nhân vật anh hùng khác, Thánh Gióng là một người được tôn thờ ở nhiều nơi, nhất là những nơi gần quê hương của ông Hình ảnh về Thánh Gióng được biến đổi liên tục với nhiều tình tiết khác nhau nhưng đều có nhũng đặc điểm chung đã khẳng định rõ ràng đây là một mô típ huyền thoại Nó phản ánh văn hoá dân gian và cao hơn là tâm thức dân gian và dĩ nhiên nó có một vai trò thực

sự quan trọng trong xã hội Việt Nam nói chung cũng như thời Bắc thuộc nói riêng đến mức mà cuối cùng hình ảnh này được người dân

nâng lên hàng m ộ t vị thần bất tử trong “ T ứ bất tử ” của dân tộc bao gồm

Đức Thánh Tản Viên, Phù Đổng Thiên Vương, Chừ Đồng Tử, và Mầu Liễu Hạnh Ngược trở lại lịch sử, trong thời Bắc thuộc, thời đã định hình căn bản cho xã hội Việt Nam sau đó, chúng ta thấy điều này đặc biệt quan trọng Sự độc lập của đất nước khỏi thời Bắc thuộc tuy bắt nguồn từ tầng lớp quan lại ưu tú ở trên, tầng lóp đã tiếp thu văn hoá Hán mạnh mẽ nhưng nó cũng cần có một cơ sở làm nền tảng ở bên dưới Một khi cơ tầng Việt Hán bên dưới không biến đổi thì không những nó bảo

vệ được chính mình mà còn có tác động ngược lên trên Nó như là cội nguồn để tầng lớp trên soi mình và nhận ra sự khác biệt giữa họ và quan

lại đô hộ dù cùng chia sẻ nhiều yếu tố văn hoá chung, những yếu tố Hán

và Hán Việt Hình ảnh Thánh Gióng được tâm thức dân gian tạo ra, lưu dấu rồi phản ánh lại vào trong đời sống của tầng lớp trên, và trong chừng mực nào đó kích thích mạnh mẽ trong họ cái cảm nhận về một quốc gia có trước khi bị các triều đại phong kiến Trung Quốc đô hộ mà

họ đang sống và làm việc, thúc đẩy trong họ một nhu cầu phân biệt chính mình khỏi những tầng lóp đô hộ nước ngoài và đánh thức ý thức độc lập dân tộc trong họ, vốn dĩ đã mất đi khá nhiều trong suốt chiều dài lịch sử thời Bắc thuộc Tâm thức dân gian, do đó, đã hoà nhập với tâm thức ở trên nó, tạo ra một tâm thức chung cho cả dân tộc, một cảm nhận

về một đất nước hoàn toàn khác biệt, một dân tộc hoàn toàn khác biệt và một nền văn hoá cũng hoàn toàn khác biệt Cuối cùng thì không ai khác chính là tầng lớp trên, với những ưu thế về quyền lực của mình, đã dần dần quyết định đấu tranh giành lấy hay đúng hơn là giành lại sự độc lập cho dân tộc và đất nước Vai trò của hình ảnh Thánh Gióng do vậy trở nên rất lớn, nó không còn là hình ảnh cứu hộ của tâm thức dân gian nữa

mà đâ được nâng lên trở thành hình ảnh cứu hộ của cả tâm thức dân tộc Một hình ảnh như vậy, với sức mạnh như vậy không thể có được hay bắt nguồn từ những nhân vật khởi nghĩa thất bại trong thời Bắc thuộc

mà phải bắt nguồn từ những yếu tố huyền thoại, từ những mô típ cổ mẫu

vì chỉ những nhân vật anh hùng mới có được những sức m ạn h n h ư vậy

Rõ ràng là một cổ mẫu về người cứu hộ đã hoạt động trở lại, đầu tiên biểu hiện ở trong tâm thức và đời sống dân gian, dần dần đã lớn mạnh

và hoà nhập dần dần vào tâm thức và đời sống của cả xã hội Nó đã đóng góp vào xã hội lớn đến mức mà cuối cùng, dù sống trong một thời phong kiến với ảnh hưởng Khổng giáo rất lớn nhưng vẫn không bị mất

đi cái sức mạnh và ảnh hưởng của mình Trái lại nó lại được đưa vào các tác phẩm của các sử gia, quan lại thời phong kiến Các hoàng đế, đại thần không những không từ bỏ hình ảnh này mà còn thừa nhận nó trong các sắc phong của triều đình cho các làng xã cũng như ở việc cho phép

tổ chức các lễ hội, thậm chí cho phép đưa vào sử sách như một sự kiện lịch sử có thật Điều này là mang tính tự nhiên vì trong những chấn động to lớn của thời Bắc thuộc, ảnh hưởng lớn đến từng người dân, cộng đồng, văn hoá và đất nước thì một cổ mẫu về người cứu hộ sẽ có

xu hướng tái hoạt động và biểu hiện ra thành những hình ảnh đậm chất

anh hùng, nhằm cân bằng lại và góp phần giúp đất nước và cộng đồng vượt qua được những chấn động đó, vốn mang tính hiểm nguy cao Đây

là một cơ chế tự phát đặc thù của cổ mẫu Điều này không chỉ đúng với Việt Nam mà còn với cả các quốc gia khác trong các hoàn cảnh tương

tự Trong các nền văn hoá khác từ cổ chí kim luôn có những nhân vật như vậy, từ Promété tim ra lửa cho loài người cho đến Heracles đánh nhau với quái vật trong thần thoại Hi Lạp cũng là những biểu hiện rất cổ

sơ và rất đẹp của hình ảnh cổ mẫu về người cứu hộ Và trong lịch sử và văn hoá Việt Nam đó chính là hình ảnh Thánh Gióng (và cả Sơn Tinh

trong truyện Sơn Tinh Thuỷ Tinh), một hình ảnh được tạo dựng trên cái

nền văn hoá dân gian bản địa Việt Nam

Hình ảnh Thánh Gióng, do vậy không chỉ còn là hình ảnh của tâm thức dân gian Việt Nam mà thực ra đã trở thành một hình ảnh anh hùng cứu hộ chung cho cả dân tộc Với giá trị và ý nghĩa của mình, thật dễ hiểu là hình ảnh Thánh Gióng đã được người dân tôn thờ trong các lễ hội dân gian ở những vùng ngoại thành Hà Nội, là nơi sinh, nơi hoá, hay đánh giặc của ông Đó là hội Gióng Phù Đổng ở xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm được tổ chức vào ngày mồng 9 tháng tư âm lịch, hội Gióng Sóc Sơn ở xã Phù Ninh, huyện Sóc Sơn vào ngày mồng 6 tháng giêng

âm lịch, hội Gióng Xuân Đỉnh tại xã Xuân Đỉnh, huyện Từ Liêm vào

ngày 6 tháng giêng âm lịch, hội G ió n g Chi N am (hội Phù G ióng) tố

chức trước ngày chính hội Gióng Phù Đổng một ngày, và hội Gióng Bộ Đầu vào ngày 8 tháng giêng âm lịch ở xã Bộ Đầu, huyện Thường Tín Các hội Gióng này đều có đặc điểm chung là tôn vinh một nhân vật có công đánh giặc cứu nước, hay cứu dàn Dù những lễ hội Gióng như vậy không nhiều khi so sánh với những lễ hội (và nơi thờ) những anh hùng dân tộc khác như Bà Trưng, Lý Nam Đế, Linh Lang, Trần Hưng Đạo

do Thánh Gióng là nhân vật huyền thoại, một hình ảnh cứu hộ cổ mẫu nhưng việc bảo vệ các lễ hội quý giá còn sót lại này về một mặt nào đó còn giá trị hơn và cấp thiết hơn việc bảo vệ nhiều lễ hội bình thường khác bởi vì trong các xã hội hiện đại thì các huyền thoại và các yếu tố huyền thoại có xu hướng bị mai một đi ngày một nhiều hay ít được chú

ý đến, trong khi chúng lại là những nhân tố có tính bù trừ rất cao và rất giá trị cho đời sống của cộng đồng và cư dân như đã nói về ba đặc điểm cứu hộ ở trên của hình ảnh Thánh Gióng Vì vậy việc duy trì, bảo vệ và