Những thay đổi hiện nay của tết Nguyên đán cho thấy mối tương tác giữa ba hiện tượng phức tạp: trước hết là sự hình thành một “nền văn hóa Trung Quốc” trong hoàn cảnh di [r]
Trang 1TÉT NGUYÊN ĐÁN TRƯNG QƯỐC Ỏ PARIS:
CHUYỂN GIAO TẬP TỤC
VÀ THIÉT LẶP VẮN HÒA
thế giới Ở Trung Quốc, lễ hội này được lưu truyền từ đời này sang đời khác và lưu giữ một truyền thống văn hóa luôn biết thích nghi với những biên đôi của xã hội Trung Quôc Còn ở các nước khác, têt Nguyên đán dần trở thành một sự kiện văn hóa mẫu mực và, trong quá trình du nhập, đã có nhiều biến đổi liên quan đến cộng đồng kiều dân và những nước sở tại
Lễ hội dân gian và di sản văn hóa
Têt Nguyên đán Trung Quôc được tô chức vào ngày mông một tháng một âm lịch Đây là ngày lễ gia đình, gắn liền với các truyền thống nông nghiệp của cha ông, và mang nhiều điểm tương đồng với tết
ở Việt Nam và lễ đón năm mới ở Nhật Bản trước năm 1873 Ở thời cổ đại Trung Quốc, ngày lễ này có hai ý nghĩa Một mặt, nó xua đuổi ma
Nian - loại ma trong huyền thoại Trung Quốc chuyên ăn cắp nông sàn
thu hoạch được trong năm cũ Mặt khác, đây cũng là dịp để con cháu thể hiện lòng tôn kính tổ tiên với lễ vật trước bàn thờ và cầu xin được tố tiên phù hộ cho năm mới
Ngày nay, tết Nguyên đán Trung Quốc đã trở thành một lễ hội quần chúng có quy mô quốc gia Nguồn gốc tôn giáo của lễ hội này (thờ cúng tổ tiên) nay đã du nhập tính chất hội hè ngoại đạo phức tạp, và thiên về biểu diễn Do việc bảo tồn các nghi lễ và lễ hội đã được tổ chức
' Nghiên cứu sinh tại Ehess-Lahic, Paris.
Jing Wang
êt Nguyên đán Trung Ọuôc là một lê hội dân gian quan trọng không những ở Trung Quôc mà còn ở nhiêu nước khác trên
Trang 2UNESCO đưa vào Công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT), một vấn đề “liệu Tết nguyên đán Trung Quốc có cần phải đăng ký?” được đặt ra Trong mọi trường hợp, kể cả giả thiết, vấn đề này có thể giúp chúng ta làm sáng tỏ những chuyển biến đang diễn ra theo chiều hướng nhân học về thiết lập văn hóa Vì trong hiến chương của UNESCO đề cập đến khái niệm “cộng đồng”, chứ không phải khái niệm nhà nước - một quốc gia giới hạn trong một lãnh thổ, nên văn bản này mớ ra khả năng công nhận một loại di sản văn hóa đa cộng đồng, hay toàn câu hóa, những di san mà trong đó những phong tục truyền thống đã được cải biến như là hệ quả của việc di cư v ấ n đề bảo tồn nền văn hóa xuyên quốc gia có nhiều khả năng sẽ trở thành một lĩnh vực nghiên cứu mới của ngành nhân chủng học v ấn đề này ngày càng trở nên quan trọng bởi trong thực tế ờ Pháp, khái niệm DSVI1PVT không bao gồm những tập tục tôn giáo, vì Nhà nước Pháp là nhà nước thế tục Trong khi đó, ở nhiều nơi trên thế giới, phần lớn các tập quán được công nhận là DSVHPVT lại là tập tục riêng lè hoặc các phần trong nghi
lễ tôn giáo Và đối với cộng đồng người châu Á (người nhập cư gốc Trung Quốc, Việt Nam, Campuchia ) ở Paris, tết Nguyên đán Trung Quốc không thể không gắn với đền chùa, nơi chuẩn bị đón tết, và các nghi lễ cúng bái, vốn là nền tảng của ngày lễ này
Việc nghiên cứu tết Nguyên đán Trung Quốc trên thế giới hiện nay đang được tiến hành ở ba thành phố lớn là Amsterdam, San Francisco và, ở Luân Đôn với phạm vi hẹp hơn Những nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào các khía cạnh nhóm hội, kinh tế và thương mại của lễ hội Công trình nghiên cứu đang được tiến hành ở Paris có chủ đề
là việc thiết lập nền văn hóa Trung Quốc trên đất Pháp, và việc toàn cầu hóa tết Nguyên đán Trung Quốc Những thay đổi hiện nay của tết Nguyên đán cho thấy mối tương tác giữa ba hiện tượng phức tạp: trước hết là sự hình thành một “nền văn hóa Trung Quốc” trong hoàn cảnh di
cư, sau đó là việc sử dụng nền văn hóa đã hình thành này như một không gian mà tại đó “cộng đồng người Trung Quốc” được công nhận
về mặt chính trị, và cuối cùng là việc gần đây chính phủ Trung Quốc đề cao vai trò kiều bào là lực lượng tiếp sức cho công cuộc vươn xa về kinh
tế theo 2 cách, đó là họp tác quốc tế có chọn lọc, và đặc biệt là truyền bá
“văn hóa Trung Quốc” thông qua kiều dân
Trang 3Theo một kê hoạch đã được thông nhât khía cạnh “văn hóa”, nghi
lễ, hội hè và thấm mỹ cùa tết Nguyên đán Trung Quốc hẳn chỉ là vó bọc của những lợi ích sâu xa hơn (thương mại và chính trị) Chính vì vậy, những miêu tả và phân tích về “những gì diễn ra” trong các gia đình và trên đường phố trong dịp tết Nguyên đán Trung Quốc đều rất hời hợt Nghiên cứu dân tộc học và các phân tích nhân học đã chứng minh rằng
bùn thân lễ hội này, với vai trò là một kết cấu tập thể phức tạp, bao hàm
các yếu tố chủ chốt để diễn giải nó Lễ hội này bao gồm hai yếu tố không thể tách biệt: đó là thời cơ kinh tế và cơ hội chính trị Nó diễn tả
sự toàn cầu hóa một số tập quán của kiều dân, và đồng thời diễn giải rằng công cuộc toàn cầu hóa đã buộc kiều dân ở Paris phải chọn cả thế giới làm địa điêm tổ chức lễ hội của mình
Thiết lập văn hóa Trung Quốc
Lịch sử của “cộng đồng Trung Quốc” ở Paris bắt đầu trong khoảng 25 năm đầu thế kỷ XX Tết Nguyên đán Trung Quốc là lễ hội chung lớn nhất của những người nhập cư đến từ châu Á như Việt Nam, Lào, Campuchia Lúc đó, tết âm lịch (hay lễ hội mùa xuân) chỉ là một ngày lễ gia đình thuần túy Tất cả các gia đình đều có bàn thờ tổ tiên đặt trong nhà, và đây là một dịp để gìn giữ mối liên hệ với quê hương một cách tượng trưng
Sự ra đời của các thế hệ trẻ và việc hội nhập vào xã hội phương Tây, nơi có các ngày lễ hoàn toàn khác cùng với những “lễ hội cuối năm” rất được coi trọng, tưởng rằng sẽ làm phong tục tết âm lịch bị mai một và biến mất Nhưng hoàn toàn ngược lại, tết Nguyên đán bây giờ không những chỉ là lễ hội của toàn bộ cộng đồng người gốc châu Á, bất kể già trẻ, mà còn là một lễ hội thu hút được sự quan tâm của người dân Paris và trong vùng Ile-de-France, vượt ra khởi những khu phố nơi cư ngụ của hai nhóm người này Tết Nguyên đán Trung Quốc đã trở thành một dịp chính để một bộ phận dân cư trong vùng khẳng định mình một cách rộng rãi Phải hiểu sự tiến triển đầy mâu thuần này như thế nào? Bằng cách nào một bối cành tương đối riêng tư và kín đáo đã biến thành một lễ hội lớn với đông đảo quần chúng như thế này? Lễ hội này đã được chính quyền thành phố hợp thức hóa như thế nào để có được bước khởi đầu của việc “quản lý văn hóa Trung Quốc theo kiểu chủ nghĩa cộng đồng”?
Trang 4Sở dĩ có sự thay đổi trên là vì từ khoảng 20 năm nay, tết Nguyên đán Trung Quốc được tổ chức theo yêu cầu của rất nhiều người, cũng như được người Pháp đa săc tộc và chính quyền đón nhận Họ coi ngày
lễ này như một “tập quán văn hóa” Ớ Trung Quốc, đây là một ngày lễ gia đình cũng như là một trong những tập quán hiển nhiên, trường tồn
và “tự nhiên” (giống như lễ Giáng sinh và các lễ khác ỡ Pháp) Ở Paris, ngày lễ này trở thành một lễ nghi được sân khấu hóa cao độ, và có giá trị
vì nó thê hiện nét đặc trưng của người Trung Quốc, thế hiện sự gắn bó của họ với truyền thống dân tộc Và ngày lễ này cũng được xã hội Pháp đương đại ủng hộ Tóm lại, một nét văn hóa “chìm” vốn thường được các nhà nhân học chủ ý, đang dần trở thành “nổi” vì nó được thể hiện ra ngoài và được thực hành ở hên ngoài không gian gốc Những người thực hành lỗ hội nàv đang có ý thức tái tạo nó, hoặc ít nhất là đang mang lại cho nó một hình ảnh hoàn chỉnh và đúng kiểu, bằng cách chấp vá những yếu tố không đồng nhất nhưng lại được đề cao một cách tượng trung Như vậy, tết Nguyên đán Trung Quốc không chi đơn thuần là kết
quả của việc chuyên giao tập tục thông qua di cư (dù rằng đây là một khía cạnh quan trọng), mà còn là một ví dụ điển hình về việc thiết lập giá trị văn háu trong bối canh di cư.
Thời điểm bất dầu quá trình “thiết lập” này khó có thể xác định được Nhưng có thề thừa nhận rằng nhà thờ Công giáo, trong nhà thờ xứ Saint-Hippolyte, nằm ở quận 13 của Paris, đã đóng vai trò chủ chốt Vào giữa thập niên 1980, một vấn đề về việc hòa họp nhà thờ với các
“cộng đồng” dân cư được đặt ra Do những kiều dân nhập cư gốc Trung Quốc đã thiết lập được mối quan hệ gần gũi với những công nhân nghèo trong khu phổ và đôi khi thế chồ của họ trong các nhà máy, và do một chương trình xây dựng đã làm thay đổi bộ mặt khu phổ, nên nhà thờ xứ
đã quan tâm đến cộng đồng người Trung Quốc ở đây Một ý tưởng thành lập các nhóm võ thuật Trung Quốc (kungfu) và nhóm trình diễn múa sư tử đã được thực hiện Cụ thế là trong dịp Tết Nguyên đán, nhà thờ của khu phố được sử dụng như một ngôi chùa Bên cạnh các biếu tượng Cơ Đốc giáo là những dải băng đỏ có ghi chữ Trung Quốc nhằm cầu phúc cho năm mới Việc quy tụ không gian nghi lễ như trên vẫn tiếp diễn, nhưng hiện nay công việc này do hai công ty lớn của Trung Quốc đảm nhiệm Đó là những công ty chuyên nhập khấu và quản lý hai siêu
Trang 5thị Paristore và siêu thị Tang Frères Thông qua hai hiệp hội, hai công ty này tham gia với chức năng vừa giúp đỡ lẫn nhau, vừa lưu truyền văn hóa Đồng thời, hai hiệp hội nói trên quàn lý hai ngôi chùa, trong đó ngôi chùa cổ hơn là nơi diễn ra các hoạt động chính vào dịp tết Nguyên đán Trung Quốc ở quận 13
Hình thành cộng đồng
Một trong những khía cạnh nổi bật nhất của tết Nguyên đán Trung Quốc là tính khuôn phép trong tổ chức Tính hữu hình cùa nghi
lễ quần chúng gây ra mối lo ngại về sự hài hòa, về vấn đề chấm dứt
cạnh tranh, hoặc ít nhất là giảm xung đột Việc tổ chức tết Nguyên đán làm phát sinh một hệ thống phức tạp gồm các hội đồng hưang hoặc hội những người hoạt động trong cùng một lĩnh vực Ớ quận 13 cùa Paris, mạng lưới hiệp hội - cốt lõi của việc tố chức diễu hành - có liên quan đến hai ngôi chùa Phật giáo và Đạo giáo Hai ngôi chùa tượng trưng cho địa điểm hội tụ và là nơi đảm bảo tính chân thực của
lễ hội Trong khi có nhiều hoạt động làm dấy lên sự lo ngại về việc phải có sự bình đẳng giữa những người tham gia, thì trong mỗi phần của lễ hội đều có trật tự thứ bậc rõ ràng Phần lớn các nhóm diễu hành đều vây quanh các thủ lĩnh của họ, và trong toàn bộ buổi lễ, quần chúng thể hiện cách tổ chức theo hình chóp, dựa vào tiềm lực về tài chính Vào dịp đó, tiềm lực kinh tế phái dược đổi thành quà tặng văn hóa Nhiều nghiên cứu đã làm sáng tỏ mối quan hệ kép này (bình đẳng/thứ bậc; kinh tế/văn hóa) và cho thấy rõ sự khác nhau giữa các khu phố và giữa các thành phố
Việc hình thành cộng đồng đương nhiên đặt ra dấu hỏi về những giới hạn của cộng đồng Tuy nhiên, những nghiên cứu của lĩnh vực dân tộc học về các không gian xã hội, nơi chuẩn bị cho ngày lễ, cho thây, có
hai vấn đề bổ sung cho nhau Thứ nhất là các hội đồng hưcmg, đặc biệt
là các hội đồng hương gắn với đền chùa Đó thực sự là những tụ điểm hoạt động thường xuyên để chia sẻ văn hóa Trung Quốc và để giáo dục các thế hệ trẻ về âm nhạc, múa, hát, dạy tiếng phổ thông Trung Quốc, và dạy chữ viết Trung Quốc Các hội này thể hiện ước vọng lưu truyền văn hóa, và lễ hội chính là biểu hiện bên ngoài của điều đó Các hội đồng hương là giải pháp hiệu quả cho nguy cơ về sự mai một văn hóa,
Trang 6thê hiện rât rõ ở nhóm những người hội nhập thành công nhất vào xã hội
Pháp Thứ hai, các hội võ thuật đào tạo ra phần lớn những thanh niên
đảm nhiệm các phần ngoạn mục nhất trong nghi lễ (trống chiêng, múa rồng, múa sư tử) Đó cũng là nơi đề gặp gỡ người Pháp, và nhiều người trong số đó (người Pháp gốc Bắc Phi hoặc các nước châu Phi khác) trở thành các nhân tố của ngày lễ Nói cách khác, “văn hóa Trung Ọuổc” không thể hình thành mà không đồng thời tạo ra những tụ điểm xã hội, tại đó “văn hóa Trung Quốc” hình thành bàng cách trường tồn, và lan tỏa bằng cách chia sẻ (nhất là về mặt nhịp điệu và vật chất) Chính bàng cách thu hút người mới và vượt qua các biên giới, “văn hóa Trung Quốc" khẳng định mình như một cộng dồng quyến rũ và tự quảng bá với hình ảnh như thế
Hành động trên quy mô thế giói
Trong ba tuần lễ cuối năm cũ dầu năm mới, các ngân hàng và phòng giao dịch bưu điện vô cùng bận rộn vì đó là lúc những người gốc châu Ả gửi tiền về nước cho gia đình Theo truyền thống thì đến trước tết Nguyên đán, người ta phải trả hết nợ nần Phong tục ngày nay nghiêng về khuyến khích tình đoàn kết trong gia đình Ngoài ra, các giá trị khác nữa như sự cho phép tôn tạo hoặc xây mới các ngôi chùa ở Trung Quốc, và khuyến khích đưa tro cốt về quê hương đất tổ cũng dược dẩy mạnh Hiện nay, chính phủ Tru ng Q uố c cho rằng k iề u b à o là các nhân tố kinh tế để làm cầu nối giữa Trung Quốc và các nước sở tại Vai trò trung gian nói trên không chỉ liên quan đến lĩnh vực kinh tế,
mà còn liên quan chặt chẽ đến văn hóa, mà hiện thân là tết Nguyên đán Hiện nay, trong các văn bản về chính sách văn hóa của chính phủ Trung Quốc, tết Nguyên đán được coi là “một lễ hội quốc tế”, là cội nguôn của mối quan hệ hài hòa giữa các dân tộc Vì vậy, các đại diện của Trung Quốc tại Pháp (đứng đầu là ông đại sứ) trở thành những người lãnh đạo của cộng đồng, và là những nhân tố trực tiếp hoặc gián tiếp của tết Nguyên đán - một hình thức thể hiện văn hóa Trung Quốc trước công chúng Đại sứ Trung Quốc chủ trì buổi lễ được tổ chức tại Tòa thị chính thành phố và Tòa thị chính quận 13 của Paris Trong buổi lề này, một loạt các tiết mục biểu diễn (âm nhạc, sân khấu, ca hát, xiếc ) đã diễn tả “văn hóa Trung Quốc” một cách hoàn hảo Ngoài ra, trong buổi diễu hành, ông đại sứ cũng chính là người vẽ các chấm đở
Trang 7lên đầu rồng để đánh thức rồng Ngoài ông đại sứ còn có sự tham gia của các quan chức Tòa thị chính Paris và Tòa thị chính quận 13 Mối quan hệ mới này có ảnh hường trực tiếp đến việc tổ chức lễ hội Ngày nay, tết Nguyên đán cũng là dịp để đánh giá mối quan hệ giữa hai nước Pháp và Trung Quốc Chính vì vậy, năm 2009, tết Nguyên đán ở Paris
đã trở thành một buổi lề hòa giải sau sự kiện đoàn rước đuốc Thế vận hội đã bị nhiều người tấn công ở Paris Sự kiện này bị coi là một vết đen trong lịch sử của mối quan hệ lâu đời giữa Pháp và Trung Quốc Các lễ khai trương, các bữa tiệc ở Tòa thị chính, các buổi biểu diễn chỉ dành cho khách mời là những nơi mà việc thiết lập văn hóa mang nhiều ảnh hưởng của chính trị Nét mới này của lễ hội được khắng định một cách rõ nét ở các buổi lễ nhân dịp Năm Trung Quốc ở Paris vào năm 2004
Các nghiên cứu về tết Nguyên đán Trung Quốc ở Paris như là là một tiến trình thiết lập văn hóa, trên cơ sở phân tích các yếu tố tạo nên
lễ hội, đã cho thấy ràng lễ hội này đang trải qua một thời điểm lịch sử đặc biệt Thứ nhất, tết Nguyên đán vượt ra khỏi khuôn khố các ngôi nhà, các cửa hàng và nhà hàng để hình thành một giá trị chung cho người châu Á - có tổ tiên mang nguồn gốc Trung Quốc, nhưng là một cộng đồng đa dạng tại Paris do hệ quả của quá trình thực dân hóa Hệ thống hội đồng hương (những người xuất thân từ cùng một nước hoặc cùng một thành phố) luôn là minh chứng cho khía cạnh này, mặc dù hiện nay còn có các yếu tố tôn giáo khác Tuy nhiên, để có thể chinh phục được không gian công cộng ở Paris, thì tính đặc thù của Trung Quốc phải được công nhận chính thức Hay nói cách khác, họ phải công nhận đã tạo nên một “cộng đồng” mà người ta có thể gọi là
“mang tính dân tộc” Điều này trái ngược với khái niệm của Pháp về tư cách công dân Nước này hoàn toàn không chấp nhận mọi nhân thân dựa trên những cơ sở nói trên Trên thực tế, sự công nhận này, trước hết là sự công nhận bởi chính quyền thành phố Paris, đã căn cứ vào sức hút của “văn hóa Trung Quốc” đối với những cộng đồng không được thừa nhận, nhất là đối với những cộng đồng gốc Bắc Phi và châu Phi Tuy nhiên, tết Nguyên đán Trung Quốc ngày nay đã có một tầm vóc mới Nó thể hiện sức mạnh của tiến trình thiết lập văn hóa ngay tại Trung Quốc Việc nhìn nhận tết Nguyên đán là một lễ hội quốc tế mà
Trang 8qua đó Trung Quốc tỏa sáng với tư cách là cường quốc chinh trị, kinh
tế, và văn hóa chắc chắn sẽ lại mang đến những thay đổi cho lễ hội này và tạo cho nó dáng vẻ của một cuộc hội tụ các nền văn hóa “chóp bu” Khi nào thì vấn đề về việc được hưởng một ngày nghỉ lễ ở Pháp dành cho tết Nguyên đán Trung Quốc sẽ được đáp ứng theo một số yêu cầu gần đây?
J.w
(Người dịch: Nguyễn Mai Phương
Hiệu dính: Vũ Thu Hà Biên tập: Nguyễn Thị Hiền)