K h i nghiên cứu vé các khuynh hướng nhận đồng tộc người của người dân thiểu số trong một cộng đổng chủ thể, Phinney cho rằng người dân tộc thiểu số có những xu hướng nhận đổng hoặ[r]
Trang 1s ự ĐẠI DIỆN CĂN CƯỚC TỘC NGƯỜI CHĂM
ThS.Lư Thị Thanh Lê*
Người Chăm từng là tộc người chủ thể của vương quốc Chămpa vốn tồn tại ở khu vực miển Trung V iệt Nam khoảng hơn hai trăm năm vể trước Qụa các biến chuyển lịch
sử, từ một tộc người là chủ nhân của vương quốc Chămpa, ngày nay, người Chăm đã trở thành công dân của nước V iệt N am , và là một tộc người thiếu số trong lòng một quốc gia thống nhất đa dần tộc Để xác lập các mô hình căn cước, ý thức thuộc vé của người
Chăm hiện nay, chúng t ô i cho rằng cẩn phải tìm hiểu căn CƯỚC của người Chăm được đại diện (represented) như thế nào bởi nhà nước và bởi người chính người ch ă m , trong các bối cảnh khác nhau Dựa trên quan điểm cho rằng sự đại diện căn cước tộc người thiểu số được thực hiện bởi nhà nước (đặc biệt là trong các buổi trình diễn nghệ thuật, các sự kiện văn hóa đại chúng) có ảnh hưởng lớn trong việc tạo nên hình ảnh của tộc người đó trước công chúng, trong nghiên cứu này, chúng tôi tập trung tìm hiểu sự đại diện căn cước của người Chăm trong bối cảnh một lễ hội văn hóa Chăm do nhà nước tổ chức, cụ thể là trong sự kiện Ngày hội văn hóa, thể thao và du lịch vùng đồng bào dân tộc Chăm , gọi tắt là Ngày hội, diẽn ra tại N inh Thuận năm 2012 V ớ i những dữ liệu thực chứng và các tài liệu truyền thông của nhà nước vế/trong Ngày hội này, chúng tôi phân tích những xu hướng nhà nước khai thác, huy động căn cước tộc người Chăm cho những mục tiêu chính trị, kinh tế của mình, đồng thời đưa ra nhận định vế quá trình nhận đồng tộc người (ethnic identiíìcation process) của người ch ă m thể hiện trong bối cảnh lẻ hội văn hóa do nhà nước tố chức
Trang 2sư ĐAI DIÊN CĂN cước Tỗc NGƯỜI CHẤM QUA MỘT LỄ HÔI VĂN HÓA DO NHÀ N ước Tổ CHỨC 5 6 5
Trước hết; có thể khẳng định rằng tính dân tộc (ethnidty) và chủ nghĩa dần tộc
(nationalism) là những vấn đề gây tranh cãi hàng đầu ở nhiều quốc gia trong thế giới đương
đại Trong các quốc gia đa tộc người, việc căn cước tộc người được đại diện, thể hiện như thế nào có vai trò hết sức quan trọng đối với mỗi tộc người, đặc biệt là đối với các tộc người thiểu
số, bởi vì những hình ảnh đại diện này sẽ giúp định hình nhận thức của những người bên ngoài về tộc người này Sự đại diện căn cước tộc người thưởng có sự kết hợp của hai quá trình: quá trình từ trên xuống (top down process) được thực hiện bởi nhà nước và quá trinh từ dưới lên (bottom up process) bởi chính những người dân thuộc cộng đồng thiểu số
Căn cước tộc người, mà ở nước ta thường được gọi là bản sắc tộc người hay bản sắc dân tộc, không thê’ chỉ được xem như một tập hợp của những yếu tố tĩnh tại, bất biến, mà căn cước này phải được xem xét như một cấu trúc động, gắn với những quá trình, có thể được gọi là quá trình nhận đổng ( iảentiỊication proccess) Căn cước của tộc người thiểu số có tính chất “tình huống” (situational) và “tương quan” (relational). Nó thích ứng với từng bối cảnh cụ thể và biến đổi theo các quan hệ cụ thể Sự tạo dựng căn cước tộc người thiểu số
được thực hiện trong các sự kiện do Nhà nước tổ chức có vai trò quan trọng tạo nên hình ảnh của tộc người đó trước công chúng bên ngoài, và đồng thời cũng ảnh hưởng tới sự tự nhận thức về mình của các thành viên thuộc cộng đồng thiểu số Sự đại diện căn cước tộc người và sự nhận đổng tộc người luôn là những sự thương lượng (negotiation) trong những bối cảnh khác nhau, giữa tộc người thiểu số và tộc người đa số, giữa tộc người thiểu số và nhà nước, chính thể đại diện K h i nghiên cứu vé các khuynh hướng nhận đồng tộc người của người dân thiểu số trong một cộng đổng chủ thể, Phinney cho rằng người dân tộc thiểu
số có những xu hướng nhận đổng hoặc là về tộc người của mình; hoặc là vể tộc người đa số (thường cũng chính là chính thể đại diện cho cộng đồng quốc gia mà những người thiểu số này tham gia vào) với những mức độ mạnh, yếu khác nhau
Khuynh hướng nhận đồng về tộc người cùa mình
Khuynh hướng nhận đồng
về tộc người đa số
(In te g ra te d )
Bị đồng hóa (A ssim ilated )
Yếu T ách b iệ t(S e p a r a te d /
D isso ciated )
ở ngoài rìa (M arg inal)
Trang 35 6 6 Lư Thị Thanh Lê
Theo Phinney, nếu người dân tộc thiểu số có khuynh hướng nhận đổng vế tộc người mình một cách mạnh mẽ, đổng thời cũng nhận đổng mạnh mẽ với tộc người đa
số thì người đó có căn cước thuộc dạng “tích hợp” (integrated) Nếu người đó có khuynh hướng nhận đồng vế tộc người mình mạnh mà ít nhận đồng vế phía tộc người
đa số thì anh ta có căn cước “tách biệt” Nếu anh ta có xu hướng nhận đổng vế phía tộc
người chủ thể mạnh mà ít nhận đổng về phía tộc người của mình thì anh ta có căn CƯỚC
“bị đồng hóa” Nếu khuynh hướng của anh ta không thuộc vế cộng đổng tộc người, cũng không thuộc về cộng đồng đa số thì anh ta có căn cước thuộc loại “ở ngoài rìa” của
cả cộng đổng tộc người củng như cộng đống chủ thế
Những cơ sở lý thuyết ở trên là nến tảng đê’ chúng tôi tiếp cận căn cước, sự nhận đổng tộc người của người Chăm V iệt Nam Những khảo sát, phân tích của chúng tôi là nhâm xác định những khuynh hướng nhận đổng tộc người của người Chăm trong bối cảnh của sự kiện văn hóa có sự chi phối, chỉ đạo trực tiếp của nhà nước M ục tiêu mà chúng tôi hướng tới là tìm hiểu xem: Sau hơn hai trăm năm sau khi nước Chămpa chính thức biến mất trên bản đỗ, sau một quãng thời gian người Chăm từ một cộng đổng đa số, chủ thể của một vương quổc trở thành một cộng đồng thiểu số trong đất nước Việt Nam thống nhất đa dân tộc (m à chủ thể là người K in h ) thì sự nhận đồng của họ về tộc người
và về quốc gia được thể hiện như thế nào? Họ mang căn cước tích hợp, riêng rẽ; bị đổng hóa, hay ở ngoài rìa? T u y nhiên, đây không phải là bức tranh tồng thê’ vé quá trình nhận đồng tộc người của người Chăm, mà chì là một góc nhìn vể nó, dựa trên những gì mà chúng tôi quan sát thực tế trong sự kiện công cộng do nhà nước tổ chức ở vùng của
người Chăm
Xét từ góc độ nhà nước, hay nhìn vào quá trình đại diện căn CƯỚC tộc người theo
chiểu top down (từ trên xuống), V iệt Nam, một quốc gia đa tộc người, có rất nhiểu vấn
đề phức tạp về việc đại diện căn cước của các tộc người thiểu số Làm thế nào Nhà nước
có thể đại diện căn cước tộc người thiểu số một cách chính xác nhất, phù hợp nhất với những gì họ (những người thiểu số) muốn thế hiện vế mình, nhưng đổng thời cũng duy trì được những lợi ích quốc gia, những lợi ích của cộng đồng đa số, đó là một câu hỏi mà trong rất nhiều trường hợp rất khó tìm được câu trả lời N ói riêng về lễ hội văn hóa, có thè’ thấy rằng; sau một thời gian hạn chế các lẻ hội, nghi lễ truỵến thống của các dân tộc thiểu số vì những lo ngại về mê tín dị đoan, những hủ tục lạc hậu thì trong nhiểu thập niên gắn đây, bên cạnh việc cho phép các tộc người thiểu số khôi phục, bảo tổn các
Trang 4s ư ĐẠI DIỆN CẨN CƯỚC T ỏ c NGƯỜI CHĂM QUA MỘT LẺ HỘI VĂN HÓA DO NHÀ N ư ớ c Tố CHỨC S67
lễ hội truyền thống, Nhà nước Việt Nam củng sử dụng các lể hội vân hóa như một phương tiện chiến lược để bảo tồn, phát huy vàn hóa truyển thống, củng cố nhận thức mang tính chính thống của N hà nước về căn cước của các tộc người thiểu số Các lễ hội văn hóa là nơi biểu đạt sự đại diện vé căn cước tộc người được công nhận, hợp thức hóa bởi Nhà nước Các lẽ hội này thường góp phần tuyên truyền tư tưởng về một quốc gia
“thống nhất đa dân tộc”, trong đó các dân tộc thiểu số và đa số được xem như là những người “anh em”, “đổng bào” Ngày hội Văn hóa, thể thao, du lịch vùng đồng bào Chăm
- N inh Thuận 2012 thể hiện rất rõ diẻn ngôn về tư tưởng xây dựng quốc gia thống nhất
đa dần tộc của cộng dồng các dân tộc Việt Nam Theo thông cáo báo chí của Bộ Vãn hóa - Thê’ thao - D u lịch, việc tổ chức Lẻ hội này là nhằm “xây dựng, phát triển nền văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc” và “bảo tổn, phát huv văn hóa của các dân tộc thiểu số ở V iệt N am ”; và “góp phấn tăng cường tình đoàn kết, giao lưu, học hỏi, trao đổi kinh nghiệm bảo tổn, phát triển văn hoá, thể thao và du lịch vùng đồng bào dần tộc
C hăm ” N hà nước cũng có quy định rằng việc tổ chức lẽ hội này “phải thiết thực, tiết kiệm, phù hợp, tôn trọng phong tục tập quán của các dân tộc, không áp đặt; kết hợp hài hoà giữa bảo tồn, phát huy văn hoá dân tộc chăm và phát triển du lịch, kinh tế-xã hội của địa phương; có sự tham gia trực tiếp của chủ thê’ văn hoá, đặc biệt là các nhà nghiên cứu văn hoá chăm , nhân sỹ, trí thức dân tộc Chăm Các hoạt động phải thể hiện rõ nét bản sắc văn hóa của đồng bào C hăm ” 1 Nhìn chung, qua các diễn ngôn của Nhà nước,
có thể nhận thấy rõ nỗ lực của các cơ quan, ban ngành trong việc bảo tổn bản sắc văn hóa dân tộc Chăm và mong muốn huy động những giá trị văn hóa Chăm đê’ phát triển kinh tế;
du lịch ở địa phương cũng như của cả nước
C ụ thể hóa mục tiêu nói trên, đê’ tăng tính xác thực (authenticitỵ) của bản sắc Chăm trong Ngày hội, các nhà tổ chức đã chọn địa điểm tổ chức lẻ hội ở dưới chân tháp
Po Klong G irai, một trong những tháp Chăm nổi tiếng gắn bó mật thiết với đời sống của người Chăm ở N inh T h u ận ; sử dụng các bài hát và các nhạc cụ truyển thống của người Chăm ; sử dụng tiết mục múa vũ nữ Apsara - hình ảnh rất hay gặp trong điêu khắc Chăm, và quy định những nghệ sĩ biểu diẻn phải là người Chăm
Trang 55 6 8 Lư Thị Thanh Lê
Ảnh 1 Sân khấu của Ngày hội Văn hóa, thể thao và du lịch vùng đồng bào Chăm - Ninh Thuận
2012 dưới chân tháp Poklong Girai (Ảnh của tác giả bài viết, 2012)
Theo lời ông Đ inh Trung Cẩn - đạo diễn chương trình khai mạc và bế mạc ngày hội: “H ơn 1000 nghệ sĩ và các chức sắc tôn giáo Chàm tham dự vào lễ hội này, nhầm tái hiện rõ nét bản sắc văn hóa của đổng bào ch ăm và đồng thời thể hiện các hoạt động văn hóa tốt đẹp và tiến bộ của cộng đồng”1 Như vậy, việc đại diện căn cước Chăm trong ngày hội này chịu đồng thời hai áp lực: miêu tả “nét Chăm ” chân thực, chính xác nhất,
và đồng thời cũng phải hướng tới những mục tiêu quốc gia vé phát triển kinh tế, du lịch, củng cố cộng đồng thống nhất đa dân tộc Diễn ra vào cùng thời điểm với L ễ Ka tê - một trong những lễ hội truyển thống lớn nhất của người chăm , ngày hội văn hóa này được
các nghệ sĩ, các nhà văn hóa huy động từ Trung ương và địa phương Cấu trúc gồm ba phần: “T ỉn h N inh Thuận và Lẻ hội K a tê chào đón bạn bè”; Niểm vui ngày hội”; “Sắc màu Chăm và những sắc màu văn hóa” Cấu trúc chương trình đã thể hiện rõ mục tiêu huy động căn cước, bản sắc văn hóa tộc người phục vụ cho các mục tiêu kinh tế, chính trị của Nhà nước Đ ây là một chương trình được công diễn để phục vụ du khách và thu hút du khách đến với vùng văn hóa của người Chăm , và được phát sóng trực tiếp trên các đài truyển hình Trung ương và địa phương, để giới thiệu vùng văn hóa Chăm tới người dân khắp cả nước Qua phát biểu của ông Phan Quốc Anh, Giám đốc Sở Văn hóa,
1 H ổ n g T r a n g , “N S Đ i n h T r u n g C ẩ n ”; h t t p :/ / v h t t d lk v 3 g o v v n / N g a y h o i \ 7H T T D L C h a m / N S D i n h T r u n g
C a n T o n g d a o d ie n c h u o n g t r in h k } ia i m a c v a b e m a c N g a y h o i V H T T D L \ n jn g d o n g b a o d a n t o c C h a m
Trang 6-s ự ĐAI DIÊN CĂN CƯỚC TÕC NGƯỜI CHĂM QUA MỠT LỄ HỠI VÃN HÓA DO NHÀ Nước Tổ CHỨC 569
T h ể Thao và D u lịch N in h Thuận ( 2012) 1, có thê’ nhận thấy việc giới thiệu những nét
văn hóa Chăm nhằm hướng tới bảo tồn ở đây thực chất là một sự “bảo tổn có chọn lọc”
( selcctive preservation), theo những tiêu chí của Nhà nước, với những nét được xem là
“thuần phong mỹ tục”, “tiến bộ”, “lành mạnh” theo quan điềm của Nhà nước Những
“nét đẹp” trong văn hóa của người Chăm được xác định và được quảng bá qua chương trình đó là: những tháp ch ă m , những tiết mục biểu diễn văn nghệ dân gian, sản phẩm
g ố m truyền thống, nghế dệt thổ cẩm, và những nét Chăm này đ ư ợ c huy động để trở
thành các sản phẩm thương mại, sản phẩm dịch vụ phục vụ cho việc phát triển du lịch của địa phương Nhà nước kỳ vọng rằng văn hóa Chăm có thê’ là động lực cho sự phát triển của ngành công nghiệp du lịch, và ngược lại, sự phát triển của ngành này có thể là dộng lực đê’ bảo tổn và phát huy văn hóa chăm Sự đại diện căn cước tộc người Chăm của nhà nước trong lễ hội này nổi lên mấy vấn để:
Xu hướng hợp nhất lịch sử Chăm vào lịch sử quốc gia
Tro ng các tiết mục biểu diẽn của Ngày hội thê’ thao văn hóa du lịch vùng đổng bào
Chăm, xu hướng hợp nhất lịch sử Chăm vào lịch sử quốc gia được thể hiện qua việc kiến
tạo nhận thức mới về Lẻ hội K a tê và việc kiến tạo lớp nghĩa mới cho huyển thoại nguồn gốc của dân tộc T rư ớ c hết, về Lẽ hội Ka tê, theo nhà nghiên cứu Sakaya (người Chăm ),
lễ hội này thường được tổ chức mỗi năm một lần, vào tháng Bảy lịch Chăm, nhằm tưởng nhớ các vị nam thẩn, như Po Klaung Girai, Po Rome và các vị tổ tiên người Chăm 2 Khai thác sự kiện văn hóa truyền thống - Lẽ Ka tê của người Chăm, các nhà tổ chức củng huy động mối liên hệ giữa lẻ hội truyền thống của tộc người này với những lớp nghĩa mới được gán ghép mang tính dân tộc chủ nghĩa (nationalism ) Chẳng hạn như lời bài hát “ Ngày hội Katê” được biểu diễn ở đầu chương trình có lời hát không chi
ca ngợi ngày hội vui, không khí nô nức của người ch ăm với những tiếng trống gi năng, tiếng kèn saranai dưới tháp Po Rome, với hoa Tagalau nở hương thơm ngát và đoàn người Chăm hành hương về các đển tháp mà còn cho biết trong hội Ka tê, người dần
1 H ổ n g T r a n g , “”P h ỏ n g v á n ô n g P h a n Q u ố c A n h , G iá m đ ố c S ở V ă n h ó a - T h ế th ao - D u lịc h N in h T h u ặ n vé
N g à y h ộ i v ă n h ó a - th ế th a o - d u lịc h v ù n g đ ổ n g b à o C h ă m : N g à y h ộ i sẽ là c ơ h ộ i đ ể th u h ú t k h á c h d u lị c h ”,
h t t p :/ / v h t t d l] c v 3 g o v v n / N g a y - h o i- V H T T D L - C h a m / P h o n g - v a n - o n g - P h a n - ( ^ o c - A iứ i- G ia m - d o c - S o - V H T T D L -
N in h - T h u a n - v e - N g a y - h o i- V H T T D L - v u n g - d o n g - b a o - d a n - t o c - C h a m - N g a y - h o i- s e - la - C o - h o i- t h u - h u t - k h a c h - d u - lic h - t i.2 8 0 7 d e t a il.a s p x
2 S a k a y a / ‘V ể lẻ K a t ê ”, h t t p :/ / g u lp p a t o m w o r d p r e s s c o m / 2 0 1 l / 0 9 / 2 3 / b a i - v i % E l % B A % B F t - v % E i % B B % 8 1 - l %
Trang 75 7 0 Lư Thị Thanh Lẽ
“mừng chiến công vang lừng núi sông” 1 Như vậy, từ chỗ H ội Kate vốn là dịp đê’ người Chăm tưởng nhớ các bậc tiến nhân người ch ăm , một ý niệm mới đã được hình thành, nhằm gắn kết truyền thống của Chăm với truyền thống đấu tranh cách mạng của
V iệ t Nam Huyền thoại nguồn gốc của người Chăm cũng được tái tạo với những lớp nghĩa mới Theo truyện kê’ dân gian Chăm, người Chăm được sinh ra bởi mẹ Po Inư Nưgar
- nữ thẩn xứ sở T h ế nhưng ngay trong tên gọi của lễ hội văn hóa này: “Ngày hội văn hóa vùng đổng bào Chăm ”, nguổn gốc của người Chăm đã được thâu nạp vào trong huỵển thoại nguồn gốc của người V iệt, được xem như là một trong những người anh em cùng được sinh ra từ bọc trăm trứng của mẹ Â u Cơ Huyến thoại vê' bọc trăm trứng vốn không xa lạ với người Việt, nhưng nó đã được kiến tạo những lớp nghĩa mới, để củng cố
ý thức thuộc về quốc gia V iệt N am của người Chăm Do cách dùng gọi đồng bào đã trở nên phố biến, bản thần người Chăm cũng dần quen với nó Nhiếu người Chăm tự nói
vể mình, vé cộng đồng mình bằng cách gọi “đồng bào C hăm ”, có nghĩa là họ hoặc là thỏa hiệp, hoặc là vô thức, hoặc là tự nguyện, nhưng đều biểu lộ xu hướng đông hóa mình vào chỉnh thê’ của quốc gia dân tộc
Sân khấu hóa di sản Chăm, thương mại hóa biểu tượng văn hóa Chăm
Trong khuôn khổ Ngày hội, có một tiết mục biểu diễn mang tên “Sân khấu hóa Lẽ hội Ka tê” Lẻ K a tê cổ truyền vốn được diễn ra trong nhiểu ngày liên tiếp ở nhiểu địa điểm khác nhau, nhưng khi được sân khấu hóa thì toàn bộ diên biến của nó được gói gọn trong khoảng thời gian tẩm 15 phút Các diễn viên trong trang phục người Chăm và người Raglai đi ra từ phía cánh gà, khiêng kiệu đi vào sân khấu, trong tiếng kèn kanhi Những lời thuyết minh và hình ảnh trình chiếu trên sân khấu hỗ trợ rất ăn khớp với quá trình diễn xuất của diẽn viên Phần trình diỗn sân khấu hóa bao gồm nhiểu tiết mục, như: những người con gái ch ă m múa quạt, các chức sắc tôn giáo Chăm thổi kèn, đánh trống, hát, bà bóng làm lễ tắm tượng, v.v Lờ i cùa vị chủ lỗ hát bài ca nghi lễ hòa cùng với tiếng kèn kanhi, và hòa cùng vào lời thuyết minh tiếng Việt của người dẫn chương trình, cùng với những hiệu ứng ánh sáng sân khấu tạo nên một cảnh tượng khá ấn tượng đối với những người quan sát
1 L ở i b à i h á t “N g à y h ộ i K a tê ” c ủ a A m ư N h â n th e o tư liệ u g h i âm củ a tá c g iả b à i v iế t ( 2 0 1 2 ) : " K a te - p le i C h â m đ ó n
c h à o m ù a x u â n vể N g à y v u i K a tê v a n g tiế n g trố n g tiế n g k è n sa ra n a i L à n g q u ê ta ơ i c ù n g h á t lê n tiến g h á t m ù a
x u ân M ú a v u i q u a n h th áp P o R o m e R ừ n g h o a T a g a la u tỏ a n gát h ư ơ n g N g ư ờ i C h ă m m ơ b ó n g đ át rừng N g à n đời sau c ò n n h ắ c n h ở H ộ i K a tẻ m ừ n g x ó m th ô n ô n g b à q u ê ta L í u lo tiế n g c h im ca g ọ i m ù a x u â n th ắm tươi cà n h lá
Trang 8s ư ĐAI DIÊN CĂN CƯỚC T õ c NGƯỜI CHẪM QUA MÒT LẼ HỘI VẪN HÓA DO NHÀ Nước Tổ CHỨC 5 7 1
Ảnh 2 Sân khấu hóa lễ hội Chăm: cành Lễ tắm tượng trong Ngày hội văn hóa, thể thao, du ljch vùng đồng bào dân tộc Chăm - Ninh Thuận 2012 (Ảnh: Phunuonline.net1)
Thự c tế,trong quá khứ, những nghi lễ mở cửa tháp, tắm tượng, khấn cúng này vốn chỉ được thực hành bởi các chức sắc tôn giáo Chăm, đặc biệt là lẽ tắm tượng chi được diẻn ra trong lòng tháp Chăm , nơi ngay cả người Chăm không phải ai cũng có thể dược vào Những điểu vốn là “bí ẩn”, hạn chế đối với nhiểu người, nay lại được công bố
ở nơi công cộng, như một nét đặc sắc ch âm Ở đây, chúng ta thấy tính hai mặt của vấn để: một mặt, cái bí in , cái độc đáo, đặc sắc trở thành điểm nhấn hấp dẫn đối với du khách; mặt khác, tính thiêng của những nghi lễ mang tính nội bộ đã bị xâm phạm và bị khai thác phục vụ cho hoạt động giải trí, du lịch Những nghi lễ này được trình diễn không phải với tính thiêng vốn có trong đời sống tôn giáo của nó; mà là một kiểu trình diễn đê’ giới thiệu “nét C hăm ” ra bên ngoài
Trong các tiết mục biểu diễn của lễ hội, tiết mục múa V ũ nữ Apsara được xem là một tiết mục quan trọng, là điểm nhấn tạo ra sự cuốn hút đối với du khách Các vũ nữ Apsara vốn là những nữ thần nổi tiếng vế tài múa hát Phù điêu hình các vũ nữ Apsara vốn rất quen thuộc trong các tác phẩm điêu khấc C h ăm Tiết mục múa “”V ũ nữ Apsara” trong Ngày hội được kết hợp bởi thơ; nhạc và vũ đạo: bài thơ vốn của Inrasara, sau đó được nghệ sĩ A m ư Nhân phổ nhạc (có chỉnh sửa lờ i), và được nghệ sĩ Đặng Hùng (người K in h ) biên đạo múa T iế t mục múa này được dàn dựng dựa trên việc khai thác các đường nét; cử chỉ, động tác múa thường thấy ở các phù điêu Apsara, và thường được
Trang 95 7 2 Lư Thị Thanh Lê
giới thiệu là “múa c h ă m ” Trong màn trình diễn “V ũ nữ Apsara” tại Ngày hội, các diễn viên người ch ăm trong các trang phục rất gợi cảm múa uyển chuyển nền âm nhạc có
âm hưởng Chăm và trong những hiệu ứng ánh sáng, khói lửa đã tạo nên sức hấp dẫn, sự
tò mò lớn đối với du khách T u y nhiên, liệu đầy có thực sự là một truyền thống Chăm hay là một truyền thống được mới được kiến tạo ( invented tradition) thì điểu này vẫn gấy nhiểu tranh cãi M ột số người Chăm tự hào về điệu múa nàỵ, hoặc chấp nhận nó như một sự đại diện cho nghệ thuật múa Chăm Ở T h án h địa M ỹ Sơn, mảnh đất linh thiêng của người Chăm , điệu múa cùa những vũ nữ gợi cảm này cũng là một phẩn không thê’ thiếu trong các màn biểu diễn thường xuyên của người Chăm phục vụ du khách T u y nhiên lại cũng có nhiều người Chăm đã phản ánh bức xúc khi thấy con em mình mặc quần áo hở hang, múa điệu vũ rất xa lạ với truyền thống của dân tộc mình
Ảnh 3: Tiết mục múa Vũ nữ Apsara trong Ngày hội Văn hóa, thể thao, du lịch vùng đồng bào
dân tộc Chăm - Ninh Thuận 2012 (ảnh của tác giả bài viết).
Qụá trình đem một cái gì đó không quen thuộc đến với công chúng và dùng nó
để đại diện căn cước chăm , phục vụ cho sự tiêu dùng, thụ hưởng của người khác (những người V iệt Nam không phải người Chăm và du khách quốc tế) cho thấy sự
“ngoại lai hóa” (exoticization) văn hóa Chăm của Nhà nước, cũng là sự thương mại hóa bản sắc tộc người, khi sử dụng những “nét đặc sắc c h ă m ” để quảng bá du lịch cho địa phương Có thê’ thấy rằng xu hướng sân khấu hóa văn hóa truyển thống, thương mại hóa các biểu tượng văn hóa của các tộc người thiểu số cũng đang hết sức phổ biến ở nước ta
T ừ trường hợp cụ thê’ vế khai thác, huy động văn hóa Chăm được trình bày ở trên, chúng tôi cho rằng trong các sự kiện vàn hóa của các cộng đổng thiểu số do N hà nước
Trang 10sự ĐẠI DIÊN CÀN cư ớ c ĩồ c NGƯỜI CHĂM QUA MỐT LẼ HỘI VÂN HÓA DO NHẢ Nước Tổ CHỨC 5 7 3
tổ chức cần có sự cân nhắc đê’ những mụ c tiêu của quốc gia không vi phạm, mâu thuần với những chuẩn mực văn hóa của cộng đổng thiểu số
V ớ i những quan sát và phân tích trên đây, đối chiếu vào mô hình càn cước tộc người mà Phinney đưa ra (như trình bày ở trên), chúng tôi nhận thấy trong bối cảnh Ngày hội văn hóa, thê’ thao, du lịch do Nhà nước tổ chức, người ch ă m biểu hiện sự nhận đổng tộc người theo khuynh hướng “tích hợp” văn hóa c h ă m, căn cước ch ăm với văn hóa, căn cước của quốc gia, tuy nhiên căn cước của họ có phần nào “bị đồng hóa” khi đế văn hóa quốc gia lấn áp văn hóa tộc người (chẳng hạn như trường hợp lịch sử hlnh thành tộc người Chăm bị nhất thê’ hóa trong lịch sử hình thành tộc người V iệt, tính thiêng của nghi lễ Chăm được phá bỏ phục vụ cho nhu cầu phát triển du lịch; quảng bá văn hóa, v v ) Điều đó gợi ý rằng trong việc bảo tổn văn hóa các tộc người thiểu só, các nhà khoa học cũng như các nhà quản lý văn hóa cẩn đề cao hơn nữa sự độc lập tương đối vể lịch sử, truyền thống của tộc người, chứ không chỉ hợp nhất một cách tuyệt đối những di sản lịch sử của tộc người vào quốc gia, và khai thác một cách tùy ý những truyền thống của tộc người dựa trên “động cơ chính đáng” là phục vụ cho những mục tiêu phát triển của quốc gia
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Brown, RichardHarvey 1996 Cultural representation and S ta te íormation: Discourses of ethnicity, nationality, and political community Dialect Anthropol Diaỉectical Anthropology 21 (3-4):3-4
2 Cohen, Anthony p 2000 The symboỉic construction o f communitỵ. London; New
Y o rk: Routledge
3 Eriksen, Thom as Hylland 2010 Ethnicity and nationalism. London: Pluto Press
4 H all, Stuart, and Ưniversity Open 1997 Representation : cultural representations and signijỳing practices. London; Thousand Oaks, Calif.: Sage in association with the Open ưniversity
5 Ham id, Abdul , and Mohamed Eíĩend y Bin 20ƠÓ ưnderstanding the Cham Identity in M ainland Southeast Asia: Contending Views S O ỊO U R N Ịournal of Social Issues in Southeast Asia 21 (2 ):2 3 0