Sự hỗn dung trong việc tôn thờ nữ thần ở đây không phải là sự hỗn dung về tôn giáo (religious syncretism) mà có sự pha trộn giữa tín ngưỡng, vãn hóa thờ nữ thần và nam [r]
Trang 1sư HỖN DUNG VftN HÓn CHĂM - VIỄT• •
QUR HIỂN TƯỢNG THỜ Nữ THỔN POINR NRGRR
Ở MlấN TRUNG V IÌT NRM
Sakaya (Trương Văn Món)*
1 Đăt vấn đề
Mấy năm gần đây tôi đã viết về nữ thần Po Ina Nagar - Thần mẹ xứ sờ của người Chăm bao gồm tên gọi nữ thần, cơ sờ thờ tự, truyền thuyết, bài thánh ca, lễ vật dâng cúng, hình thức thờ cúng ở Ninh Thuận và một số di tích ờ miền Trung1 Trong quá trình nghiên cứu tôi nhận ra có sự hỗn dung văn hóa giữa tục thờ nữ thần Po Ina Nagar của người Chăm Ahier (ảnh hưởng Bàlamôn) với người Chăm Awal/ Bani (ảnh hường Hồi giáo), đặc biệt là giữa người Chăm - Việt (Kinh) ở miền Trung Sự hỗn dung trong việc tôn thờ nữ thần ở đây không phải là sự hỗn dung về tôn giáo (religious syncretism) mà có sự pha trộn giữa tín ngưỡng, vãn hóa thờ nữ thần và nam thần người Chăm; giữa tín ngưỡng thờ mẫu của người Chăm và người Việt Một vấn đề đặt ra ờ đây (cũng là câu hỏi nghiên cứu) là: hiện tượng hỗn dung này cỏ một ranh giới riêng, cùng tồn tại (co-exist) hay đã có sự pha trộn với nhau (blending) hoặc đã hình thành một hiện tượng tôn giáo hoàn toàn mới? Trong những năm gần đây có sự xuất hiện một số bài nghiên cứu
đã chấp nhận khái niệm hỗn dung để chứng minh tinh thần khoan dung đối với văn hóa dị biệt Mặt khác, cũng có những nghiên cứu về các trường hợp
* TS., Khoa Nhân học - Đại học K.HXH & NV Tp HCM
1 Sakaya, Lễ hội cùa người Chăm, Nxb VHDT, Hà N ội, 2003; Sakaya, "Po Ina Nagar Chăm-
Thần mẹ xứ sở", trong sách Ngô Đức Thịnh (Chù biên) Đạo mẫu và hình thức Saman giáo cùa các tộc người Việt Nam và Cháu Á Nxb K.HXH, Hà Nội, 2004, tr 196-219.
Trang 2Sự hỗn dung văn hóa Chăm - Việt 621
phản hỗn dung (anti-syncretic) của những người muốn chối bỏ những yếu tố ngoại lai để khẳng định tính chính thống của văn hóa trong hiện tượng thờ
nữ thần Po Ina Nagar Tiếp cận khái niệm hỗn dung trong Nhân học, bài viết này sẽ lần lượt trình bày, chủ yếu bóc tách những dấu ấn văn hóa Chăm - Việt qua tục thờ nữ thần Po Ina Nagar ở một vài di tích tiêu biểu ở miền Trung Việt Nam như điện Hòn Chén (Huế), lăng thờ Bà Thu Bồn (Quảng Nam), tháp Bà (Nha Trang), đền Po Ina Nagar (Ninh Thuận) và c ổ miếu thờ Thiên Y A Na (Bình Thuận) Qua đó sẽ thấy được sự hỗn dung văn hóa, tín ngưỡng thờ mẫu (mẹ) cùa người Chăm - Việt trong quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa ở miền Trung Việt Nam ngày nay
2 Sự hỗn dung tín ngưỡng thờ mẫu Chăm - Việt
2.1 Vấn đề nghiên cứu thánh mẫu Po Ina Nagar: M ột số vấn đề cần
minh định
Tín ngưỡng thờ mẫu Po Ina Nagar là một tín ngưỡng nổi bật ở miền Trung Trong những năm gần đây, nhiều tác giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu nhưng vấn đề tiếp cận tư liệu, cách viết tên, truyền thuyết, bài tụng ca của nữ thần Po Ina Nagar không thống nhất, viết rất tùy tiện nên rất khó khăn cho thế hệ sau tra cứu tư liệu Ở đây không phải khác nhau ờ dị bản mà sự khác nhau này phần lớn do các tác giả trích lại từ nhiều nguồn tư liệu sai khác nhau, dẫn đến "tam sao thất bản" Vỉ vậy, ở đây trước khi vào bài, chúng tôi xin minh định lại từng vấn đề cho rõ là điều cần thiết
- Tên nữ thần:
Trong nhiều nguồn tư liệu nghiên cứu hiện nay có nhiềụ cách viết khác nhau về tên gọi của nữ thần như: Thiên Y A Na, Poh Nagar, Po Inư Nưgar,
Pô Nư Kăr, Po Inơ Nơgar, Po Naga, Yang Po Inư Nưgar Taha, Yang Pu
N agưra 1
Po/Pô: ngài, vua, thần; Ina/Inư: cái/mẹ; N agar/N ưgar (Sanskrit: nagara): xử sở, đất nước
Từ Po Ina Nagar, Phan Thanh Giản dịch và phiên âm nửá Hán, nửa Chăm là: Thiên Y A Na (Po/Pô/Pu: "thiên", Y A Na/Ina: "cái/ mẹ"; còn từ
1 Nguyễn Hữu Thông, Tín ngưỡng thờ mẫu ở miền Trung Việt Nam, Nxb Thuận Hóa, 2001,
13, 16, 18, 137 139, N gô Văn D oanh, Tháp cồ Chãmpa: Sự thật và Huyền thoại, N xb
VHTT, Hà Nội, 1994, tr 143 - 165.
Trang 3622 Văn hốa th ờ N ơ th án - MẪU ở V iệ t NAM vA CHẢU Á
Nagar: "xứ sờ, đất nước" không thấy Phan Thanh Giản dịch) Sau này Po Ina Nagar Chăm còn được người Việt gọi là Diễn Bà Chúa Ngọc Danh từ này còn bị Hán hóa thành Diễn Phi Chúa Ngọc (Bà - Hán hóa thành Phi) Tóm lại, vậy tên nữ thần Po Ina Nagar chi có ba cách viết đúng trong người Chăm: Po Ina Nagar; Pô Inư Nưgar hoặc Po Inơ Nơgar Mọi cách viết khác đều không có ý nghĩa
- về danh hiệu ph on g thần:
Theo thống kê trên bia kí trong vòng gần hơn 4 thế kỉ (774 - 1256 Tây lịch), nữ thần Po Ina Nagar được Champa tấn phong 4 lần mang tên khác nhau: Sri Satya Mukhalinga vào năm 696 (774 Tây lịch), Bhagavati Kautharesvari vào năm 840 Saka (918 Tây lịch); Yang Pu Nagar vào năm
1105 Saka (1183 Tây lịch) và Bhagavati Martrilingesvara vào năm 1178 Saka (1256 Tây lịch)1
- về câu truyện sáng thế, sự tích, truyền thuyết hay bài tụng ca?
Tác phẩm nào của nữ thần Po Ina Nagar là câu truyện sáng thế? Tác phẩm nào là sự tích, truyện cổ, truyền thuyết? Tác phẩm nào là bài tụng ca? Vấn đề này, nhiều tài liệu nghiên cứu công bố khá phức tạp, lẫn lộn nhau rất khó hiểu
- Câu truyện sáng thế hay truyền thuyết?
Câu truyện sáng thế cùa nữ thần Po Ịna Nagar với tên gọi đầy đủ được ghi trong văn bản Chăm là ồakarai Po Ina Nagar Ngoài ra, nữ thần này còn xuất hiện trong câu truyện sáng thế của Chăm Bani gọi là Sakarai Po Kuk Nội dung của những truyện này dài khoảng1! 10 -15 trang chép tay bằng chữ Chăm, nói về công lao của Po Nagar và Po Kuk sáng tạo ra thế giới mới cho người Chăm2 Do vậy, tác phẩm này là câu truyện sáng chế chứ không phải
là truyền thuyết Tuy nhiên, có một số tác giả ghi truyện Sakarai Po Ina Nagar và Po Kuk là truyền thuyết Po Ina Nagar3
1 H Parmentier, Le sancturare de Po - Nagar à Nhatrang, Bulletin de EFEO, 1902, TR 42-
48 và Ngô Văn Doanh, 1994, tr 164-165.
2 Văn bản Chăm (VMST 15) Ni nâm mâk Po ìna Nagar Taha (Sự tích Po Ina Ngar), tr 20- 30; Krân ka Po Kuk (tìm hiểu về Po Kuk) 48-56 (Tư liệu Văn Món sưu tầm (VMST) từ
cổ Cả sư Hải Quý, Ninh Thuận, 1998 và Trượng Văn Ngọt, 75 tuồi ở Ninh Thuận).
3 Nguyễn Đình Tư, Non Nước Ninh Thuận, Nxb sống Mới, 1967 dịch là truyền truyền, được
Nguyễn Hừu Thông trích lại cung gọi là truyền thuyết (Nguyễn Hừu Thông, 2001, 18- 20).
Trang 4S ự hỗn dung văn hóa Chăm - Việt 623
- Sự tích hay truyền thuyết?
N h iề u tá c g iả , khi v iế t v ề nữ thần P o Ina N a g a r th ư ờ n g h ay trích dẫn
câu truyện của Po Ina Nagar với nội dung như sau:
"Ngày xưa có hai ông bà nghèo trồng dưa ở Núi Đại An - Khánh Hòa
không có con ( ) • M ột hôm, trong đêm trăng sáng có cô gái xuất hiện ( )
Sau đó, cô gái nhận làm con nuôi hai ỏng bà nghèo ( )• Một thời gian sau nhập thân trầm trôi ra biển, lấy chồng Trung Hoa ( ) Sau đó, trờ về xứ Chăm dạy dân Chăm làm nông, dệt vải, thờ cúng thần ( ) Cuối cùng biến
về trời, hiển linh”1
Nhiều tác giả cho đó là truyền thuyết của Po Ina Nagar nhưng thực chất ừong văn bản Chăm ghi là "sự tích" (nâm mâk Po Ina Nagar), chứ không phải là truyền thuyết (idamnây)
- Bài tụng ca (adaohyang) hay truyền thuyết (damnây)?
Hiện nay, người Chăm còn lưu giữ và hát bài tụng ca về nữ thần Po Ina Nagar trong mỗi dịp cúng tế như trong lễ Ca-mbur, lễ Katé, lễ nhập Kut dài gần 100 câu thơ mà Sakaya đã dịch công bố vào năm 2003 - 20042 Trước đó, những bài thơ này cũng được A Cabaton (1901), trích và dịch vài đoạn làm ví dụ trong cuốn sách nghiên cứu tôn giáo người Chăm cùa ông3 Sau này, từ tác phẩm A Cabaton bằng tiếng Pháp, nhiều tác giả trích lại và cho rằng là truyền thuyết Ví dụ một đoạn bài kinh hát lễ về nữ thần này như sau:
Ngài là nữ thần mẹ của vương quốc/Ngài tạo dựng nên vùng đất cho cây cối và rừng gỗ quý sinh sôi/ Ngài gây giống lúa và dạy dân trồng lúa/Pô Yan Inư Nưgar mới đưa lên bầu trời một hạt lúa có cánh trắng như đám m ây 4
1 Câu truyện chỉ lược dịch tóm tát Xem cụ thể ờ Văn bản Chăm (VMST 15, sđd)
2 Sakaya, L ễ hội của người Chăm, Nxb VHDT, Hà Nội, 2003; Sakaya, "Po Ina Nagar Chăm
- Thần mẹ xứ sở", trong sách Ngô Đức Thịnh (Chủ biên), Đạo mẫu và hình thức Saman giảo của các tộc người Việt Nam và Châu Ả, Nxb KHXH, Hà Nội, 2004, tr 196-219.
3 A Cabaton, Nouvelles Rechercher sur les Cham, Paris, 1901, tr 109 -110.
4 Văn Đỉnh Hy, "Từ Thần-thoại Pô Inư Nưgar đến Thiên Y A Na”, trong Những vấn đề Dân tộc học ở miền Nam Việt Nam, Tập 2, Q 2.Viện KHXH tại Tp HCM, tr 143 - 172; Nguyền Duy Hinh, "Truyền thuyết Pô Nagar", Tạp chí Dân tộc học, số 02/1978, tr 48-54;
Ngô Văn Doanh, 1994, sđd; Nguyền Hữu Thông, 2001, tr 21-22 .
Trang 5624 Van hóa thờ Nữ thẩn - MẪU ở VlỆT NAM VẢ CHẢU Á
Sự thật đoạn thơ trên là bài tụng ca bằng tiếng Chăm, gốc của nó tên là
adaohyang Po Ina Nagar, chứ không phải là truyền thuyết hay truyện cổ gì
- Lễ cúng tế Po Ina Nagar (lễ Ca-mbur) và lễ Rija/Raja Nagar có liên quan gì?
Hiện nay, trong dân gian Chăm ở tỉnh Ninh Thuận chi có một lễ duy nhất chính thức cúng cho Po Ina Nagar mỗi năm một lần gọi là lễ Ca-mbur vào tháng 9 lịch Chăm ở các đền tháp như đền Po Ina Nagar (Hữu Đức - Ninh Phước), đền Po Ina Nagar Hamu Kut (Bỉnh Nghĩa - Thuận Nam), tháp Po Klaong Garái (Đô Vinh - Tháp Chàm), tháp Po Romé (Hậu Sanh - Ninh Phước)1 Còn lễ Rija/Raja Nagar diễn ra vào tháng giêng lịch Chăm
là để cầu cúng chung cho tất cả vị thần linh Chăm, xua đi những xấu xa xui xẻo của năm cũ và đón những điều tốt lành ở năm mới về làng Chăm, chứ không phải lễ cúng riêiig, chính thức cho nữ thần Po Ina Nagar như một số tác giả viết2
Hậu quả của sự lẫn Ịộn trong những vấn đề trên đã dẫn đến cách hiểu sai ờ thể hệ sau Chẳng hạn trong bài Đoàn Lê Giang viết "Bà Chúa Ngọc là ai?" Trong bài này do tác giả chi căn cứ vào những "bài tụng ca" (adaoh yang) của Po Ina Nagar Chăm mà các giả nghiên cứu trước đó viết cho là
"ừuyền thuyết" (damnây), đem đi so sánh với "truyền thuyết" của Thiên Y A
Na mà Phan Thanh Giản viết trên bia kí tháp Bà nên thấy sai lệch rất lớn về nội dung Từ đó tác giả có nhận định chưa chuẩn xác về mối quan hệ giữa
Po Ina Nagar Chăm và Thiên Y A Na của người Việt3
2.2 Sự hỗn dung văn hóa trong tín ngưỡng thờ mẫu Po Ina Nagar
2.2.1 Sự hỗn dung tín ngưỡng thờ mẫu giữa người Chăm Ahier (ảnh hưởng Bàlamôn) và người Chăm Awal/Bani ( ảnh hưởng Hồi giáo).
Nguồn gốc nữ thần Po Ina Nagar của người Chăm
Trong những năm vàng son của nền vân minh Ẩn Độ giáo kể từ thế kỷ thứ 2 đến thế kỷ thứ 15 tam thần giáo: Siva, Vishnu và Brahma đều được sùng bái ở vướng quốc Champa Cùng với 3 vị thần này, người ta có thấy
1 Xem Sakaya,, 2003, sđd.
2 Xem Lễ Rija Nưgar với lễ cúng Po Ina Nagar trong sách Ngô Vãn Doanh, 1994, sđd, tr,
144 và Nguyễn Hừu Thông, 2001, sđđ, tr 16.
3 Đoàn Lê Giang, "Bà Chúa Ngọc là ai?", trong Kiến thức ngày nay, số 123, ra ngày
15/11/1993, tr.33 - 36.
Trang 6S ự hỗn dung văn hóa Chăm - Việt 625
người Chăm còn thờ nữ thần Bhagavati là vợ của Siva mà dân gian thường tôn sùng và gọi là nữ thần mẹ xứ sờ Yang Po Ina Nagar1 Sau thế kỷ thứ 15, thế kỷ đánh dấu sự suy vong của vương quốc Champa ở Vijaya (Bình Định)
và cũng là sự suy tàn nền văn minh Ẩn Độ giáo Lịch sử Champa bước sang nẻo rẽ khác Thời điểm này người Việt cũng đã đến, đặc biệt là sự xâm nhập Hồi giáo, từ đó làm cho hiện tượng thờ những vị thần Ấn Độ phai dần Thánh mẫu Po Ina Nagar bắt đầu biến chuyển và hỗn dung với những nền văn hóa mới, sáng tạo ra một triết lí mới, câu truyện sáng thế mới, truyền thuyết mới, nghi thức thờ tự mới pha lẫn nền văn minh bản địa Champa, cộng với văn minh Ẩn giáo, Hồi giáo và sau này cả văn minh Việt (Trung Hoa) Những tư liệu sau đây là bằng chứng:
Văn bản Chăm về câu truyện sảng thế kỳ của Po Ina Nagar
(Sakkarai Po Ina Nagar):
Văn bản Chăm viết về câu truyện sáng thế của Po Ina Nagar gắn với việc thờ nữ thần Po Ina Nagar ở Hữu Đức - Ninh Thuận và tháp Bà ở Nha Trang2 Hiện nay, trong dân gian Chăm còn lưu lại nhiều tư liệu viết tay, truyện kể về nữ thần như truyện sáng thế, truyền thuyết, bài tụng ca trong dịp lễ hội Riêng truyện sáng thế được người Chăm viết khoảng 10 trang Căn cứu theo văn bản cho biết, Po Ina Nagar được người Chăm gọi là ‘To Patao Kumei” (vị vua đàn bà) hoặc "Muk Juk" (Bà đen) Vị nữ thần này, mặc dù là nhân vật huyền thoại từ cõi trời giáng thế xuống trần gian (patao engkat) nhưng có đến “97 người chồng và 36 người con tượng trưng cho 37 màu máu, 37 màu máu biến thành 37 loại giống cây trồng, vật nuôi và các
1 Đề nhớ đến công lao và quyền uy của nữ thần này, vua chúa Champa đã xây cất một thánh địa riêng để thờ phượng bà ở Kauthara (Nha Trang) Tuy nhiên, cho đến hôm nay, không ai biết thánh địa, những ngôi tháp bà ở Nha Trang bắt đầu xây vào năm nào Những bia đá còn lưu lại chỉ cho biết rằng thánh địa Nha Trang đã bị cháy vào năm 696 Saka (774 Tây lịch) Sau đó, vua Champa cho xây một tượng thờ Sri Satya Mukhalìnga vào năm 709 (787 Tây lịch) Đến năm 840 Saka (918 Tây lịch), hoàng gia Champa đã đúc một tượng của nữ thần Bhagavatỉ bằng vàng để thờ phượng trong khu vực thánh địa này Năm 739 Saka (817 Tây lịch), tượng vàng này bị Campuchia đánh cắp Chính vì thế, vua Jaya Indravarma cho lệnh tạc một tượng mới của nữ thần Bhagavati bằng đá đề thay thế tượng bằng vàng Năm 1105 Saka (1183 Tây lịch), có một bia trụ cửa tháp Nam khắc ca tụng Yang Pu Nagar và cuối cùng vào năm 1178 Saka (1256 Tây lịch) có bia trụ ở tháp chính được khắc nói về việc dựng một đền thờ Bhagavati Martriligesvara (H Parmentier,
1902, sđd Ngô Văn Doanh, 1994, sđd).
2 Xem Sakaya, 2003, 2004, sđd.
Trang 7626 V an h ó a th ờ N ữ t h á n - MẴU ở VlỆT NAM VÀ CHẢU Á
loại tục lễ cúng thần khác ”1 Mỗi bộ phận trên cơ thể của Nữ thần còn là tượng trưng cho từng bộ phận cùa vũ trụ Ngoài việc giải thích vũ trụ bằng những bộ thân thể của nữ thần, tư liệu còn viết: Nữ thần có 8 cái bùa phép (idalapan takai sarak). Mỗi cái bùa lập ra trời đất, mặt trời, mặt trăng (yang harei, yang bilarì), thân thể con người; tạo thành Chăm Ahier và Chăm Awal/Bani Nữ thần còn tạo ra lịch pháp, dạy người Chăm biết sử dụng ngày tháng năm {ba harei baỉan ka anak adam). Nữ thần còn tạo ra xứ “Bal Huk” (Củ Hũ - Mỹ Tường - Ninh Thuận) Nữ thần trao cho Po Yang Ama (thần cha) cai quản, xứ “Bal Lai” (Ba Tháp - Ninh Thuận), Po Debata Thuer cai quản và xứ “Padarang” (Phan Rang) Tư liệu trên còn viết, Po Ina Nagar là
vị thần đầu tiên giáng thế xuống trần gian Tư liệu Chăm còn viết đến sự đấu tài giữa nữ thần Po Ina Nagar (thần mẹ) và Po Yang Ama (thần Cha) trong việc tạo dựng vũ trụ Nữ thần thắng thế, rồi cuối cùng nữ thần tự sinh ra thần
Po Yang Ama có nghĩa là thần Siva (ong sibayong) và sinh ra 9 vị thần khác
và cả các vị vua Chăm để cai quản đất nước (Po Ina Nagar trun salipan yang ginreh padang nagar paleiý.
Qua tư liệu Chăm vừa trình bày trên cho ta thấy Po Ina Nagar như một
vị thần sáng thế Từ hoang sơ, nữ thần đã tạo ra trời đất, các vì sao, mây mưa, sấm chóp, con người, vật nuôi, cây trồng Po Ina Nagar tạo ra các vị thần, sinh ra các vua Chăm để cai quản đất nước; dạy người Chăm biết làm lịch pháp, tính ngày tháng, xây dựng đền tháp, thờ thần, dạy người Chăm biết cày, biết cuốc, biết dệt, biết thêu Vì vậy, Po Ina Nagar được người Chăm suy tôn thành thần mẹ xứ sờ vĩ đại che chở cho muôn dân Tuy nhiên, đến thế ki 10, Hồi giậo xuất hiện ở Champa, vị trí của nữ thần đã bị vị Po Kuk, Po Allah Huk (AUah), thượng đế của Hồi giáo thay thế nhưng không loại bỏ, mà tạo nên sự hỗn dung trong nền văn hóa Chăm Bàlamôn và Chăm Hồi giáo Bani trong tín ngưỡng thờ mẫu Po Ina Nagar
Hồi giáo du nhập, Po Kuk thay vai ừò nữ thần Po Ina Nagar làm vị thần sảng thế kỳ (Sakkarai Po Kuk):
Theo tư liệu Trung Quốc ghi lại cho ta biết thế kỷ 10 Hồi giáo bắt đầu xuất hiện ở Champa3 nhưng mãi đến thế kỷ thứ 16 thì Hồi giáo mới nở rộ và
1 Văn bản Chăm (VMST 16) "Po ỉna Nagar klau pluh tqịuh bar darah, darah ni tabiak kỉau pluh tạịuh bar mata )" Theo Tư Liệu cồ chữ Chăm viết về câu truyện Sáng thế (Panuec aỉangkar Po ỉna Nagar) Tư liệu của cố ông Đàng Mào (đã mất), thôn Vĩnh
Thuận - Ninh Thuận.
2 Văn bản Chăm (VMST 15), sđd.
3 G Maspero, Le Royaume De Champa, Pari, 1928, tr 13 ( Xem bản dịch của Lê Tư Lành)
Trang 8S ự hôn dung văn hóa Chăm - Việt 627
phổ biến trong cung đình1 Cũng từ đó, vai trò của Po Ina Nagar trong câu truyện sáng thế bị thay thế bằng vị thần Hồi giáo - Bani là Po Kuk Dựa vào văn bản Chăm có tựa đề “Sakkarai Atmahakat” cho biết rằng: Vũ trụ xưa kia còn tối tăm bồng bềnh được hình thành từ khoảng không (elak) Po Kuk sai vị Atmahakat xuống tạo dựng vũ trụ và đưa ánh sáng cho muôn loài Bằng tài phép của mình Po Atmahakat tạo ra 12 mặt trời và 12 mặt trăng Do quá nhiều mặt trời và mặt trăng nên trái đất quá nóng Vị thần Ong Sibaiyong (thần Siva) phải dùng cây cung bắn rơi hết mặt trời, mặt trăng làm cho trái đất trở lại thời hoang sơ, tối tăm, mù mịt Từ đó, Po Kuk, Po Auluah huh (Allah) phải ra tay giáng thế xuống trần gian sai Mohamat và cùng với 9
vị thiên sứ khác cùa Hồi giáo (salipan nabi) đến giúp sức làm cho mặt trời chiếu sáng lại trên hành tinh Từ đó, vạn vật tiếp tục sinh sôi Sau đó, Po Kuk trờ về trời sai những vị con đầu của mình là Po Auluah, Po Ina Nagar,
Po Yang Ama, Po Debata Thuer xuống trần gian cai quản muôn loài Đen ngày thứ hai, vào năm con Chuột (tikuh), Po Kuk truyền lệnh cho Po Ina Nagar chính thức giáng thế xuống trần gian, nơi đầu tiên bà giáng thế là “Bal Lai” (Mỹ Tường - Ninh Thuận) Ở đây, Po Ina Nagar lập ra xóm làng Sari Rawan Từ đó, Po Ina Nagar lập ra nước Chăm, rồi đi lấy chồng Trung Hoa sinh ra con và các đời vua Chăm để trị nước rồi bà hóa thân lên trời (patao engkat nao mang rupý.
Như vậy, Po Kuk đại diện cho thần linh Hổi giáo thay thế Po Ina Nagar Chăm để lập ra thế giói mới cho người Chăm Từ đó, người Chăm có đến hai câu truyện sáng thế (câu truyện Sakkarai Po Ina Nagar và Sakkarai Po Kuk) Hai câu ữuyện này không chì dừng lại ở truyện kể, tư liệu viết mà nó còn tạo cái tích, cái trò đi vào một số lễ nghi tín ngưỡng của người Chăm Ahier và Chăm Awal/Bani
Qua hai câu truyện Po Ina Nagar và Po Kuk và cũng qua nghi lễ Raja Nagar cho thấy hai tôn giáo Bàlamôn và Hồi giáo đã cố gắng lách mình thông qua câu truyện sáng thế mang yếu tố huyền thoại để tạo nên thần tích, triết lý cho riêng mình trong nền văn hóa Chăm Thực chất hai câu truyện sáng thế này đều có nội dung cơ bản giống nhau, chỉ khác nhau về nhân vật chính (Po Ina Nagar và Po Kuk) Vì vậy, trong truyện kể, trong tư liệu viết
1 P-Y Manguin,, “L'introduction de rislam au Campa” (Translated in English by Robert
Nicholl), BEFEO Vol LXVI, 1979, pp 255- 287
2 Văn bản Chăm (VM ST.55), Tư liệu chữ Chăm của Imam Mốc, 52 tuổi, tu sĩ người Chăm Bani thôn Phước Nhơn - Ninh Thuận Xem thêm Phạm Xuân Thông (Cùng nhóm tác
giả), "Sự tích gà gáy sáng "trong Truyện cỗ Chăm, Nxb VHDT, Hà Nội, 1978, tr 7.
Trang 9628 Vản hóa th ờ N ữ thắn - MẪU ở V iệ t nam và châu á
tay, người Chăm thường xem hai truyện này là một Người Chăm thường nói: Po Ina Nagar chính là Po Kuk và Po Kuk cũng chính là Po Ina Nagar
Có khi họ cũng nói Po Ina Nagar sinh ra Po Kuk và ngược lại Vì người Chăm, mặc dù có hai nhóm tôn giáo nhưng chỉ là một Nhóm Chăm Ahier tượng trưng cho dương (đàn ông) và Chăm Awal/Bani tượng cho âm (đàn bà) Hai tôn giáo này kết hợp với nhau để cùng tồn tại, không thể tách rời mà chuyển hóa, bổ sung lẫn nhau trên mọi phương diện, trong đó có thần thoại, thần tích, hệ thống thần linh, tu sĩ, trang phục, lịch pháp Từ đây, chúng ta thấy sự hỗn dung văn hóa, tín ngưỡng thờ mẫu của người Chăm không có ranh giới rõ ràng Tuy hai nhưng lại là một, chuyển hóa, hội nhập lẫn nhau như âm với dương, như vợ với chồng để cấu thành nền văn hóa và tín ngưỡng thờ mẫu của người Chăm từ xưa đến nay
2.2 Sự hỗn dung vãn hóa trong tín ngưỡng thờ mẫu Chăm - Việt
2.2.1 Po Ina Nagar Chăm ở tháp Bà - Nha Trang
Tháp Bà Po Ina Nagar không ai biết xây dựng năm nào, chi biết niên đại sớm nhất củá khu di tích này là ghi năm 781 Saka (869 Tây lịch), muộn nhất là 965 Saka (1043 Tây lịch) Tháp Bà là một quần thể gồm có 4 ngôi tháp nằm trên ngọn đồi làng Cù Lao, Nha Trang, Khánh Hòa Tháp thờ chính cao 25m bên trong thờ nữ thần Po Ina Nagar 1
Tượng Po Ina Nagar nguyên gốc cao 1, 20m, ngồi xếp bằng hình chữ
u N ữ thần có 4 tên gọi khác nhau ghi trên bia kí bao gồm cả tên Phạn như Bhagavati và tên Chăm là Yang Pu/Po Ina Nagar Tượng chì mặc chiếc váy (khắc dính vào thân tượng), ở ứần phô ra bộ vú hơi to, xệ, ở bụng có những nếp nhăn lớn Nữ thần cộ mười tay, hai tay chính đặt trên đầu gối, các tay còn lại cầm những vật, đoãn kiếm, mũi tên Dựa vào phong cách tác tượng, đặc biệt là những vật cầm tay những nhà nghiên cứu xác định tượng này loại tượng Mahisamardini (nữ thần diệt trừ quỷ, ác Druga - Sakti- Uma hay vợ Siva), thuộc thế kì 102 v ề sau không biết nguyên do gì tượng này bị mất đầu Người Chăm nghĩ rằng, đầu tượng này có thể bị người Pháp, kẻ cắp nào
đó đã lấy đi hoặc do người Việt đập phá trong chiến tranh với người Chăm? Qua bia kí ở tháp cho biết, trước thế kỉ 15, tháp bà là thánh địa lớn phía Nam Champa Đến thế kỉ 17 (1653), phần đất Khauthara (Phú Yên- Nha
1 Ngô Văn Doanh, 1994,Sđd, tr 161-165.
2 H Parmentier Le sancturare de Poh Nagar à Nha Trang, Bulletin de EFEO, 1902, Ngô
Văn Doanh, 19994, sđd.
Trang 10Sự hỗn dung văn hóa Chăm - Việt 629
Trang) thuộc Đại Việt1 Từ đó tháp bà Po Nagar không còn người Chăm đến thờ cúng nữa và chuyển cho người Việt Kể từ đó diễn ra sự hỗn dung văn hóa, pha trộn giữa tín ngưỡng thờ mẫu của Chăm - Việt ở đây
Lần đầu tiên khi tiếp thu phần đất Champa, đứng trước vùng đất mới Ngoài việc cầu cúng thần linh của mình, người Việt cũng hướng đến cầu cúng nữ thần Po Ina Nagar - thần linh bản địa Người Việt đã sửa sang lại đền thờ, đúc lại đầu tượng nữ thần Po Ina Nagar theo kiểu người Kinh, mang nhân chủng Việt, không phải là Chăm Chính xác đầu tượng này rất giống đầu một tượng Phật Bà Quan âm như khuôn mặt tròn trịa, cằm và dái tai dài, mắt nhắm hờ Tượng được người Kinh sơn son thếp vàng (Chăm không sơn tượng, chi để màu đá tự nhiên); tượng còn được người Kinh mặc trang phục suốt ngày (tượng Chám chỉ mặc trang phụng trong ngày cúng lễ); người Kinh thường thắp nhang để cúng tế nữ thần (Chăm chỉ đốt trầm hương và thắp nén bằng sáp ong).'Cách thờ tự này của người Việt đã tạo ra những điểm khác biệt trong tín ngưỡng thờ mẫu Po Ina Nagar của người Chăm Tuy nhiên, nếu nhìn tổng thể, tượng thờ Po Ina Nagar tái tháp Bà ngày nay không phải là tượng thờ Chăm mà cũng không phải là tượng thờ Việt mà nó
là sự hỗn dung cùa một tượng thờ nửa Chăm, nửa Việt (tượng có đầu Việt, mình Chăm) Đây là sự hỗn dung lớn nhất giữa Chăm - Việt trong tín ngưỡng thờ mẫu Po Ina Nagar ờ Nha Trang mà chúng ta dễ dàng nhận thấy Bên cạnh đó, khi tiếp nhận tín ngưỡng thờ mẫu ở tháp Bà, người Việt thực chất là tiếp thu nguyên sự tích Po Ina Nagar của người Chăm, rồi dịch sang tiếng Việt Chúng tôi đã so sánh nội dung sự tích Po Ina Nagar còn lưu lại trong văn bản Chăm với truyền thuyết Thiên Y A Na mà Phan Thanh Giản soạn thảo được khắc trên bia kí ở tháp Bà vào năm Tự Đức thứ 9-
1855 Cả hai cốt truyện là một, chỉ có một vài chi tiết khác nhau không đáng
kể Từ đó về sau, truyền thuyết Thiên Y A Na được người Việt và một số nhà nghiên cứu thêu dệt thêm và ghi chép lại ở nguồn tư liệu khác nhau Chẳng hạn như, truyền thuyết Thiên Y A Na trong Đại Nam Nhất Thống Chí; "Xứ trầm hương” của Quách Tấn, "Từ Thần thoại Pô Inư Nưgar đến Thiên Y A Na" cùa Văn Đình Hy, "Truyền thuyết Pô Nagar" của Nguyễn
-1 Đại Nam Nhất Thống Chí, Quyến X (tỉnh Phú Yên - Khánh Hòa), Bộ Quốc gia Giáo dục, Sài Gòn, 1964.
2 Quách Tấn, X ứ Trầm Hương, Nxb lá Bối, Sài Gòn, 1970; Đại Nam Nhắt thống chỉ, sđd,
Văn Đình Hy, sđd, Nguyền Duy Hinh, sđd.