cách tốt nhất.[r]
Trang 1Sự hài hoà trong các dự án vãn hoá : để tăng cường sinh lực cho âm nhac và múa của các dân tộc ít người ở Việt Nam
O S A M U Y A M A G U T I
L IỆ U V À N H O Ả
UNESCO đà đề nghị m ột định nghía về “ vãn hoá” theo
nghía rộng nhất cua từ này và cách tiếp cận đó là rất quan
trọng cho viêc bảo tổn di sán văn hoá phi vặt chất và các
khía cạnh khác liên quan với nó Chúng ta hài lòng khi
thấy rằng UNESCO sẽ tập tning những chương trình ngắn
hạn và trung hạn của minh vào nghệ thuật biểu diễn hơn là
quan tâm đến tất cả mọi khía cạnh của văn hoá Từ lâu,
UNESCO đà phát hành những đĩa 3 3 1/3 vòng (và gần đây
là n h ữ ng đìa C D ) trong c á c b ộ hợp tu y ển th ế g iớ i vé nh ạc
cổ truyền và đã đóng góp vào các cuộc liên hoan nghệ
thuật ờ nhiều nơi trên th ế giới Những nỏ lực đó đã được
chào đón nồng nhiệt vì chúng giúp cho nhiều người hiểu
biết hơn về âm nhạc của các dân tộc khác
□ Trong khung cảnh của "các nghệ thuật biểu diễn bao
gồm âm nhạc và múa, truyền thống truyền khẩu, ngôn ngữ
và kiến thức trong n?hề thủ công", tôi m uốn đề nghị một
dự án có khả năng kết hợp được các công nghệ truyền
thống với công nghệ hiện đại Mọi âm nhạc đều được phát
xuất từ công nghệ truyền thống như ch ế tạo dụng cụ, kiểm
soát cơ thế, các hiếu biết về âm học, tất cả đã sinh ra trong
một môi trườnơ văn hoá và nhân văn đặc thù Với sự trợ
giúp của công nghệ hiện đại, các hình thức âm nhạc khác
nhau này có thế được chuyên thành tài liệu thính thị ghi
vào bãns hay đĩa; các tài liệu này cho phép mọi người - tác
nhân vãn hoá cũng như người bèn ngoài - thướng thức được âm nhạc truyền thống bất cứ lúc nào và bất cứ ở đâu Nhận xct dó cũng đúng đối với múa, truyền thống truyền khấu, ngôn ngữ và kỹ thuật thú cồng
□ Cũng cần phái lưu ý rằng, thường trong lãnh vực âm nhạc hoặc múa của nhiều dân tộc, dù là đa số hay thiểu số,
có thê có một số khía cạnh cần được xử lý một cách rất cẩn thận, vì tính chất riêng tư hay thậm chí bí truyền của chúng Dì nhiên, bất cứ màn trinh diễn nào cũng có thể được ghi lại bằng phương tiện nghe nhìn nếu mọi người đều đồng ý Còn về việc sử dụng những tài liệu này cũng nên có dược sự thoả thuận giữa người sưu tâm tài liệu và tác nhân vãn hoá Đây là một vấn đề đạo lý, có tác động kinh tế và liên quan đến dân tộc học âm nhạc cũng như nhân loại học vãn hoá nói chung
□ ớ đày nổi lên một vấn đề: Liệu có nên phân biệt người sưu tầm tài liệu với tác nhân văn hoá? Câu trả lời là nên, mặc dù trong thực tế, người sưu tầm tài liệu cũng có thể chính là tác nhân văn hoá Thực ra đây là m ột tình huống đáng mong ước, bới vì nếu người sưu tầm cũng là tác nhân vãn hoá, anh ta đã có kiến thức về âm nhạc và
m úa của dân tộc mình và nhờ th ế có thế ghi được những khía cạnh vãn hoá mà một người bên ngoài có thể khòng lun ý tới
□ Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là người bên trong m ột nền vãn hoá lúc nào cũng thu thập tài liệu một
Trang 2cách tốt nhất Ngược lại, m ột người bên ngoài có thê muốn
làm nổi bật những khía cạnh mà người bcn trong nền văn
hoá coi như đương nhiên và do đó, không ghi lại Những
khía cạnh được người bèn ngoài nhấn mạnh nhưng lại bị
người bèn trong bỏ qua, thường có thể là những điểm
trọng yếu khi người ta m uốn thực hiện một sự so sánh liên
vãn hoá Tóm lại, tốt nhất là có sự cộ n s tác giữa người bên
trong và người bên ngoài trong việc sưu tầm âm nhạc và
các vũ điệu của một nén văn hoá đc giới thiệu cho công
chúng trẽn thế giới
C H Ư Ơ N G T R ÌN H A T P A
Tôi m uốn đề cập ngán gọn đến một dự án m à G iáo sư
Tokum aru Yosihiko và tòi cùng tham gia, vì nó liên quan
mật thiết đến dề nghị của tôi về việc hợp tác thu thập tài
liệu giữa người bên trong và người bên ngoài của một nền
văn hoá Dự án này thường được gọi là ATPA, đây là chữ
viết tắt cua Asian Traditional Pcríorm ing Arts (Nghệ thuật
trình diẻn truyén thống châu Á), một chương trình quốc tê
do Japan Foundalion (Tổ chức Nhật Bán) đề ra và thực
hiện Cô Giáo sư Koizum i Fum io, Giáo sư Tokum aru và
tôi đã được Japun Foundation ycu cầu vào nãm 1975 giám
sát chương trình này với mục đích làm cho người châu A
biết và thướng thức nhicu hơn những hình thức nghệ thuật
sân khấu truyển thông của các dán tộc châu A
□ Chúng tôi, ba nhà nghiên cứu ám nhạc, cùng với
những chuyên gia trong lành vực thực hiện bảng âm thanh
và hình ánh và các chuyên gia về quản lý vãn hoá, V V
đã thành lập một uỷ ban hành động có m ục đích giới thiệu
với công chúng những kết quá của dự án dưới dạng bài
viết cũng như tài liệu nghe nhìn Sau đây là m ột đoạn trích
dẫn từ lời tựa của những người chủ trương "Người châu Á
quan sát và được quan sát bởi người châu Á"
□ “ATPA tạo điều kiện thực hiện m ột loạt các cuộc
trình diễn nhàm giới thiệu sự phong phú và đa dạng của
âm nhạc và nghệ thuật m úa châu Á, và nhằm mời các nhà
nghiên cứu âm nhạc và các nhạc sĩ đến Nhật Bán đế tàng
cường sự trao đổi liên văn hoá cũng như để thúc đẩy sự
sưu tầm học thuật về những giá trị văn hoá khác nhau biểu
hiện trong nghệ thuật truyền thống của châu Á Âm nhạc
luôn luôn đóng một vai trò quan trọng trong chương trình
168
này nên m ột cuộc trình diễn đà được tổ chức ba nãm một lần Tuy nhiên, những khía cạnh vãn hoá khác như vãn học múa, kịch và mỹ thuật cũng đã được nghiên cứu để có một sự hiếu biết tót hơn về bối cành của âm nhạc (Koizumi, Tokum aru & Y am aguchi, 1976 : V II)”
□ Chương trình ATPA đã thực hiện được 5 cuộc trình diẻn trong vòng 15 năm Một sô người đã chí trích là chúng quá thiên về Nhật Bán Tuy nhiên, ngược lại chúng cũng đã được đón nhận m ột cách tích cực vì đã có những đóng góp có ý nghĩa vào việc tăng cường sự hiểu biết về nghệ thuật châu A
—) Có ít nhất hai nguyên tắc cơ bán cúa chương trinh ATPA có thế đem áp dụng cho việc tìm hiếu các dân tộc thiếu số ờ Việt Nam : 1) N guyên tắc “người châu Á quan sát và được quan sát bới người châu Á ” nhằm tạo điều kiện cho các dân tộc châu Á trao đối và hợp tác văn hoá với nhau; 2) N guycn tắc thứ hai là đặt các ncn văn hóa ngoại
vi bên cạnh những nền vãn hoá irung lãm, ngay cả bên trong m ột quốc gia nhằm khuyên khích sự đánh giá không thièn lệch và sự hoà hợp chơ phép các quốc gia châu Á hiếu biết nhau đúng đắn hơn
K É T L U Ậ N
Đứng trước sự thay đối nhanh chóng trong đời sống của các dân tộc thiôu sô ớ Việt Nam, đôi khi có thể làm mất đi bán sắc dán tộc hoặc thậm ch í đe doạ ngay chính sự tồn tại của các dàn tộc, các nước khác và các cơ quan quốc tế cần gấp rút trợ giúp cho một chương trình huấn luyện về công tác thu thập âm nhạc và vũ điệu của các dân tộc này bằng cách dùng phương tiện nghe nhìn Mục đích là tạo ra sự gặp gỡ hài hoà ớ nhiều mức độ khác nhau giữa công nghệ truyền thống và công nghệ hiện đại, giữa tác nhân văn hoá
và người bên ngoài, giữa các dân tộc châu Á với nhau và giừa các nền văn hoá ngoại vi và các nén văn hoá trung tám trong cùng m ột quốc gia
T À I L IỆ U T H A M K H Á O
KOIZUM Ỉ Fum io, TOKUM ARU Y oshiko (Yosihiko) &
YAM AGUCHI (Yam aguti) Osam u Asian musics
in an A sian perspective : report o f ATPA 1976, The
Japan Foundation & Heibonsha Tái bản năm 1983,
T okyo : A cadem ia Music Ltd, 1983