Những tiết thực hành đ u tiên, tôi có cảm giác như tổ ong vỡ: các em nói chuyện ồn ào, dụng cụ thực hành sử dụng tùy tiện, các nhóm được phân công chuẩn bị mẫu vật thì m ng không đ y đủ.
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
“NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG CÁC TIẾT THỰC HÀNH MÔN
SINH HỌC LỚP 7”
Trang 2PHẦN I./ MỞ ĐẦU 1./ HOÀN CẢNH NẢY SINH KINH NGHIỆM:
Tháng 10 năm 2007, tôi về nhận công tác tại trường THCS inh Thái Tại đây, tôi được nhà trường phân công dạy môn Sinh học 7 à tất nhiên với kinh nghiệm g n hai năm giảng dạy ở trường THCS Ph , cùng với lòng đ y nhiệt huyết củ giáo viên trẻ mới r trường và với vốn kiến thức được trường Sư phạm vun đ p, tôi hăm hở làm quen với lớp, với học sinh ể gi p các em học sinh hiểu bài, hứng th trong học tập, tôi đã vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất củ tôi là học sinh còn khá l ng t ng trong khâu thực hành Những tiết thực hành đ u tiên, tôi có cảm giác như tổ ong vỡ: các em nói chuyện ồn ào, dụng cụ thực hành sử dụng tùy tiện, các nhóm được phân công chuẩn bị mẫu vật thì m ng không
đ y đủ Các em không biết trong nhóm, mình sẽ phải làm gì? Hiệu quả củ các tiết thực hành này khá thấp Từ đó trong tôi nảy sinh rất nhiều câu hỏi: Tại s o đã học qu
m t năm lớp 6 ở trường THCS rồi mà kỹ năng thực hành củ các em lại yếu như vậy? Mình phải làm gì để kh c phục tình trạng này đây? Phải làm gì để các em coi tiết thực hành như là m t cơ h i để các em nghiên cứu, tìm tòi? Phải làm gì để nâng c o chất lượng củ m t tiết thực hành? Chính vì lẽ đó, tôi đã suy nghĩ rất nhiều để tìm r phương pháp dạy học tối ưu nhất Qu rất nhiều tiết thực hành trên lớp, tôi đã r t r được những bài học nhỏ để từ đó gi p tôi viết nên kinh nghiệm này
2./ CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ GIẢI PHÁP:
a./ Cơ sở lí luận:
Sinh học nói chung và ng vật học nói riêng là b môn kho học thực nghiệm, nghĩ là từ những điều m t thấy t i nghe, học sinh sẽ r t r những kết luận kho học,
từ đó phát triển thành khái niệm đặc thù củ b môn Muốn cho học sinh “ tâm phục, khẩu phục” những vấn đề các em được biết trong lý thuyết thì giáo viên phải tạo điều kiện cho các em thực hành ậy khi dạy bài thực hành người giáo viên c n phải làm rõ các vấn đề nào?
- Trước hết, thực hành phải góp ph n hình thành và phát triển các khái niệm Trong khi học sinh tiến hành thực hành, các em có thể phát hiện các đặc điểm về hình thái, giải phẫu, cũng như các chức năng Sự phát hiện đó có ý nghĩ củng cố những dấu hiệu củ khái niệm đã được nghiên cứu trong ph n lý thuyết, có khi là những dấu hiệu mới chư đề cập đến
- Thực hành là cơ h i để rèn luyện các kỹ năng củ b môn, góp ph n hình thành
kỹ năng nghiên cứu kho học Qu thực hành, học sinh được rèn luyện để sử dụng thành thạo các phương tiện thí nghiệm như kính l p, kính hiển vi, b đồ mổ…, biết mổ
và qu n sát cấu tạo củ các đ ng vật điển hình; tập tổ chức các thí nghiệm nghiên cứu hoạt đ ng sống củ đ ng vật, biết vận dụng kiến thức vào thực tế cu c sống…, góp
ph n giáo dục kỹ thuật hướng nghiệp cho các em
Trang 3- Thực hành còn có ý nghĩ phát huy v i trò chủ đ ng trong học tập, rèn luyện trí thông minh, bồi dưỡng năng lực tư duy cho học sinh Trong khi thực hành, học sinh được tự mình nghiên cứu khảo sát đ ng vật, tự lực tổ chức và qu n sát kết quả thí nghiệm, vì vậy có ý nghĩ tăng cường tính tự lực cho học sinh Mặt khác, học sinh phải rèn luyện các th o tác tư duy như so sánh, phân tích, tổng hợp… nên có tác dụng bồi dưỡng trí thông minh
- Thực hành còn có ý nghĩ gây hứng th học tập b môn, tạo sự h m muốn nghiên cứu kho học
- Ngoài ra nhiều sản phẩm thực hành sẽ được bổ sung cho phòng thí nghiệm góp
ph n làm phong ph thêm đồ dùng dạy học
b./ Giải pháp:
ể dạy m t bài thực hành hiệu quả, giáo viên c n thực hiện các bước s u:
- Giáo viên c n xác định rõ tiết thực hành mình dạy thu c loại bài thực hành nào,
từ đó phát huy ưu điểm và hạn chế khuyết điểm củ từng loại bài thực hành này
- ể tiết thực hành thành công, thì khâu chuẩn bị đóng v i trò cực kì qu n trọng, giáo viên c n cụ thể hó nhiệm vụ củ th y và trò để chuẩn bị cho tốt, từ chuẩn bị mẫu vật đến chuẩn bị dụng cụ thí nghiệm thực hành…
- à cuối cùng là các bước tiến hành giờ thực hành phải theo m t quy trình hợp
lý, nghiêm t c, gồm các khâu:
+ Ổn định tổ chức lớp
+ Giáo viên giới thiệu mục tiêu, hướng dẫn th o tác thực hành
+ Học sinh tiến hành thực hành
+ Tổng kết, đánh giá tiết thực hành
3./ PHẠM VI CÁC YÊU CẦU VÀ CÁC GIẢI PHÁP ĐƢA RA:
3.1 PHẠM VI CÁC YÊU CẦU:
- Lớp học không quá đông, khoảng 24 học sinh
- Dụng cụ thực hành đ y đủ
- C n ch ý đặc điểm hoạt đ ng theo mù củ đ ng vật để có kế hoạch chủ đ ng chuẩn bị mẫu vật
- ể đảm bảo yêu c u rèn luyện kỹ năng cho mọi học sinh, c n cố g ng thực hành theo nhóm nhỏ, cố định trong cả năm học để có thể qu y vòng nhiệm vụ củ các thành viên trong nhóm qu các tiết thực hành khác nhau
- Trong quá trình học sinh tiến hành thực hành, giáo viên nên yêu c u các em cất gọn sách vở, đồ dùng học tập, tránh để bừ bãi lên bàn
Trang 4- C n ch ý phân phối thời gi n cho các hoạt đ ng thực hành hợp lí để đảm bảo học sinh làm hết n i dung thực hành Muốn vậy, người giáo viên c n làm thử, định được thời gi n củ từng hoạt đ ng, trên cơ sở đó khi thực hành trên lớp, giáo viên theo dõi thời gi n để nh c nhở học sinh thực hiện
- Yêu c u học sinh trong báo cáo tường trình kết qủ , nhất thiết phải vẽ hình và
ch thích đ y đủ ể gi p học sinh làm quen với hoạt đ ng này, giáo viên nên vẽ mẫu trên bảng cho học sinh qu n sát ở những bài đ u, đồng thời hướng dẫn những yêu c u
củ hình vẽ như :
+ Hình vẽ phải trung thực, đ ng với những qu n sát trên mẫu vật thật
+ ẽ bằng b t chì đen, vót nhọn, cố g ng đảm bảo nét chì th nh gọn, không dùng bút màu
+ Hình vẽ đ ng với tỉ lệ các b phận, các cơ qu n củ mẫu vật
+ Ch thích hình vẽ cũng bằng b t chì Các đường ghi ch thích vào các b phận phải dùng thước kẻ song song nh u, không chồng chéo lên nh u, mũi tên chỉ vào các
cơ qu n Nếu nhiều b phận c n ch thích, có thể đánh số 1, 2, 3 và ghi ch thích vào dưới hình vẽ s o cho ng y ng n, đảm bảo hình vẽ sáng sủ , đẹp
3.2 CÁC GIẢI PHÁP ĐƢA RA:
a) Xác định loại bài thực hành:
Thông thường căn cứ vào n i dung, tính chất củ các hoạt đ ng thực hành, giáo viên có thể phân chi thành h i dạng bài thực hành như s u:
a.1/ Bài thực hành quan sát:
Là loại bài thực hành gi p học sinh phát hiện kiến thức mới Nó được tiến hành đối với các n i dung mà học sinh chư thấy, chư biết Loại bài thực hành này thường được thực hiện trong các giờ lên lớp các bài lý thuyết kiểu thực hành
ối với loại bài thực hành này, giáo viên c n hướng dẫn từng bước các thao tác thực hành, hướng dẫn đến đâu học sinh làm theo đến đó và được thực hiện theo từng
n i dung riêng biệt, s u mỗi n i dung, hướng dẫn cho học sinh r t r kết luận kho học
í dụ: Tìm hiểu cấu tạo ngoài và di chuyển củ tôm sông
a.2/ Bài thực hành củng cố, minh họa:
Là loại bài thực hành được thực hiện khi học sinh đã có vốn kiến thức lí thuyết Trong chương trình, các bài thực hành đều bố trí ở cuối chương Như vậy, các tiết thực hành này đều nhằm gi p học sinh củng cố và kiểm chứng những kiến thức đã học
Dạng bài thực hành này không kích thích được tính h m muốn tìm tòi cho học sinh, tính chủ đ ng, sáng tạo trong tiếp thu tri thức củ học sinh bị hạn chế Do đó,
Trang 5giáo viên c n thiết kế bài thực hành thật sinh đ ng, khuyến khích học sinh h m muốn thực hành
í dụ: thực hành qu n sát m t số thân mềm
b) Chuẩn bị:
iệc chuẩn bị chu đáo cho giờ thực hành có ý nghĩ quyết định sự thành công
củ bài giảng Trong khâu chuẩn bị c n phối hợp sự chuẩn bị củ cả th y và trò
Học sinh th m gi chuẩn bị thực hành có ý nghĩ giáo dục ý thức trách nhiệm đồng thời cũng giảm nhẹ công việc củ giáo viên, nhất là chuẩn bị vật mẫu Trong khi sưu t m mẫu vật, học sinh có điều kiện tìm hiểu đời sống, sự hoạt đ ng củ đ ng vật,
sơ b qu n sát đặc điểm hình thái củ đ ng vật nên khi bước vào thực hành ít bị bỡ ngỡ
b1 Những công việc chuẩn bị của học sinh bao gồm :
- Chuẩn bị vật mẫu: Nêu cụ thể số lượng, quy cách vật mẫu cho từng nhóm
hoặc từng cá nhân
í dụ : để chuẩn bị cho bài thực hành : Qu n sát m t số thân mềm, giáo viên yêu
c u mỗi học sinh chuẩn bị mẫu vật là con tr i sông sống, con ốc sên, m i mực Giáo viên cũng yêu c u các em chuẩn bị mẫu vật phải tươi sống, nguyên vẹn, đồng thời
qu n sát cấu tạo ngoài cũng như cách di chuyển củ tr i sông, ốc sên, mực (đối với học sinh ở vùng biển)
- Chuẩn bị phương tiện thực hành : M t số dụng cụ phục vụ cho thực hành
không đòi hỏi chuẩn bị ở mức c o và tương đối phổ biến, có thể gi o cho học sinh chuẩn bị như chậu nuôi, bẹ chuối hoặc tấm xốp (để ghim mẫu), d o mỏng Cũng c n quy định rõ số lượng c n chuẩn bị củ từng nhóm, từng học sinh í dụ ở tiết thực hành trên, giáo viên yêu c u các em phải nuôi tr i sông, ốc sên trong lọ thuỷ tinh lớn không đạy n p thì mới có thể qu n sát được hình thái, di chuyển củ ch ng, mỗi nhóm (4 học sinh) c n chuẩn bị 1 tấm xốp sạch, 1 con d o mỏng
- Một số nội dung có thể thực hiện trước ở nhà với vật mẫu như qu n sát hình
thái ngoài, tổ chức nghiên cứu các hoạt đ ng sinh lí (như hoạt đ ng đảo đất củ giun đất, xác định v i trò củ các loại vây cá, gây phản xạ có điều kiện ) cũng nên gi o cho học sinh chuẩn bị để khi nên lớp có kết quả báo cáo trước lớp
b2 Về phía giáo viên cần chuẩn bị :
- Giáo án : xác định rõ mục tiêu, các n i dung c n tiến hành trong giờ thực
hành, cách hướng dẫn các th o tác thực hành khi thiết kế giáo án
- Vật mẫu: Tuy đã gi o cho học sinh chuẩn bị, nhưng giáo viên c n chuẩn bị dự
phòng trong trường hợp học sinh không chuẩn bị được Tôi còn nhớ rất rõ tiết thực
Trang 6công học sinh chuẩn bị rất cụ thể, rõ ràng, nhưng không hiểu lí do gì mà khi tôi mời các nhóm đặt mẫu vật lên bàn để giáo viên kiểm tr thì chỉ có m t số em m ng mấy con ốc sên, còn lại không chuẩn bị Nếu như tiết đó, tôi cứ chủ qu n, không m ng các mẫu vật đ y đủ thì có lẽ tiết thực hành đó không thể tiến hành được Ngoài r , giáo viên nên chuẩn bị các tiêu bản, mẫu mổ trước khi thực hành để học sinh có điều kiện đối chiếu, so sánh mẫu củ mình với củ th y, ví dụ : giáo viên có thể mổ sẵn 6 con tôm lớn ngâm chìm trong nước trước ở nhà để phát cho 6 nhóm khi các nhóm hoàn thành xong khâu mổ ( bài thực hành : mổ và qu n sát tôm sông ) Các tr nh vẽ liên
qu n tới bài thực hành cũng c n được bổ sung gi p học sinh dễ dàng xác định các b phận, các cơ qu n qu n sát được trên mẫu vật củ các em
- Dụng cụ thực hành cho học sinh làm việc : như b đồ mổ, kh y mổ, kính l p,
kính hiển vi, chậu nuôi phải đ y đủ, hiệu quả
- Dự kiến chia nhóm học sinh: Mỗi nhóm khoảng 4 em, việc chi nhóm nên
làm ng y từ bài thực hành đ u tiên và cố định trong suốt quá trình học để tạo điều kiện cho học sinh qu y vòng trong các bài thực hành.( Giáo viên c n lưu ý chi nhóm càng nhỏ càng tốt để gi p tất cả học sinh có điều kiện thực hành như nh u, đồng thời tránh
ồn ào, l n x n) Ở mỗi nhóm, c n xác định nhiệm vụ cụ thể củ từng thành viên trong nhóm Chẳng hạn, với nhóm có 4 học sinh, được phân công như s u :
+Học sinh 1 : S p xếp dụng cụ ; l p đặt thí nghiệm để cả nhóm tiến hành ; quan
sát phân tích đặc điểm cấu tạo ngoài ; vẽ hình
+ Học sinh 2 : Thực hiện mổ đ ng vật ; hướng dẫn cả nhóm qu n sát cấu tạo trong + Học sinh 3 : Gi p đỡ học sinh 2 ; l u chùi, vệ sinh dụng cụ, vệ sinh nơi làm việc + Học sinh 4 : Thư kí nhóm, ghi chép n i dung thực hành và những ý kiến trả
lời củ nhóm về những vấn đề do giáo viên đặt r Ở các bài thực hành tiếp theo nhiệm
vụ củ các học sinh được th y đổi học sinh 1 làm nhiệm vụ 4, học sinh 2 làm nhiệm vụ
1, học sinh 3 làm nhiệm vụ 2, học sinh 4 làm nhiệm vụ 3 Cứ thế xo y vòng s o cho kết th c chương trình, học sinh nào cũng được th m gi đ y đủ các hoạt đ ng củ bài thực hành
c) Tiến hành giờ thực hành :
Giờ thực hành được thực hiện theo quy trình s u :
1 Ổn định tổ chức lớp : bố trí chỗ ngồi, phân phát dụng cụ và mẫu vật, kiểm tr
sự chuẩn bị củ học sinh Hoạt đ ng này được khẩn trương trong vòng khoảng 2 – 3 phút
2 Giáo viên giới thiệu mục tiêu của bài thực hành, hướng dẫn thao tác thực hành Khi giới thiệu các th o tác c n ng n gọn trong khoảng 5 – 7 ph t, vì vậy c n
chuẩn bị kỹ có thể ghi tóm t t các bước tiến hành qu n sát và mổ, sơ đồ giới thiệu
Trang 7phương pháp mổ trên bảng phụ hoặc giấy trong (dùng đèn chiếu) để không mất thời
gi n ghi bảng, đồng thời gi p học sinh dễ n m b t được trình tự các th o tác khi tiến hành thực hành iệc hướng dẫn n i dung qu n sát cũng c n suy nghĩ s p xếp hoàn, chỉnh hợp lí để tiết kiệm mẫu, đồng thời xác định hệ thống câu hỏi hướng học sinh vào hoạt đ ng qu n sát kết hợp với suy nghĩ tìm lời giải thích hợp
í dụ : hoạt đ ng mổ và qu n sát cấu tạo trong củ giun đất nên thực hiện qu n sát l n lượt các cơ qu n s u :
+ Hệ tiêu hó : xác định hình dạng các ph n củ ống tiêu hó ặc điểm củ ru t
ở giun thể hiện đặc điểm qu n trọng nào củ ngành Giun đốt ?(Phân đốt)
+ Hệ tu n hoàn : xác định các mạch máu lưng, mạch bụng, mạch trên ru t, tim bên Tim bên có chức năng gì ? Sự vận đ ng máu trong các mạch theo chiều nào ?
S u khi qu n sát xong h i hệ cơ qu n đó mới tiến hành qu n sát hệ th n kinh và
hệ sinh dục
3 Học sinh tiến hành thực hành ây là hoạt đ ng chủ yếu củ giờ thực hành
Nếu bài thực hành quy định m t tiết thì thời gi n dành cho hoạt đ ng này từ 25 đến 30
ph t Hoạt đ ng thực hành có thể h i n i dung :
+ Học sinh báo cáo kết quả qu n sát, thí nghiệm ở nhà
+ Học sinh thực hành mổ hoặc thí nghiệm qu n sát cấu tạo trong ẽ hình, làm báo cáo tường trình
Trong quá trình học sinh thực hành, giáo viên thường xuyên theo dõi sự làm việc
củ các nhóm, nh c nhở những em chư cố g ng, đ ng viên khích lệ những học sinh làm tốt uốn n n sử chữ những th o tác chư chính xác Cũng có thể đến từng nhóm
l ng nghe sư tr o đổi củ học sinh về những vấn đề do giáo viên đặt r hoặc trả lời những th c m c củ học sinh nảy sinh trong quá trình thưc hành
Học sinh làm báo cáo tường trình gồm hình vẽ và trả lời câu hỏi
4 Tổng kết đánh giá thực hành : thời gi n khoảng 5-10 ph t b o gồm các công việc :
+ Phân tích kết quả thí nghiệm, nh c nhở r t kinh nghiệm về th o tác chư chính xác, giải đáp th c m c nảy sinh trong thực hành
+ Nhận xét biểu dương các cá nhân, nhóm làm tốt, có thể giáo viên cho điểm khuyến khích, nh c nhở những học sinh chư cố g ng trong chuẩn bị mẫu, trong thực hành
+ Thu báo cáo tường trình
+ Thu dọn dụng cụ, mẫu vật và vệ sinh phòng học
Trang 8PHẦN II NỘI DUNG
I QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP:
ới kinh nghiệm dạy bài thực hành Sinh 7 trên, tôi đã áp dụng cho các tiết thực hành ở các lớp mà tôi trực tiếp giảng dạy trong những năm học g n đây Thực tế nhất
là kinh nghiệm trên được thể hiện trong tiết thi Giáo viên dạy giỏi cấp huyện năm học
sát một số thân mềm‟
Tiết học đó, tôi đã hướng dẫn học sinh tiến hành các bước như s u :
1 Ổn định tổ chức lớp :
- Tôi chi lớp học 24 em r thành 6 nhóm nhỏ, mỗi nhóm gồm 4 em qu y mặt vào nh u, bố trí chỗ ngồi cho các nhóm
- Kiểm tr sự chuẩn bị củ các nhóm : các nhóm trưởng báo cáo sự chuẩn bị
củ nhóm mình, giáo viên nhận xét sự chuẩn bị củ cả lớp
- Giáo viên phát dụng cụ thực hành và mẫu vật cho các nhóm, lưu ý học sinh khi sử dụng dụng cụ thực hành phải hết sức cẩn thận, n toàn
2 Giáo viên giới thiệu mục tiêu bài thực hành, hướng dẫn thao tác thực hành :
- Giáo viên yêu c u học sinh nghiên cứu sách giáo kho , xác định mục tiêu củ bài thực hành
- Giáo viên treo bảng phụ ghi mục tiêu củ bài thực hành, gọi 1 học sinh đứng dậy đọc to cho cả lớp cùng n m vững
- S u khi học sinh xác định được mục tiêu, giáo viên phát Phiếu báo cáo thực
hành cho các nhóm Phiếu báo cáo thực hành là các hình câm chư ch
thích, từ hình 20.1 đến hình 20.6 trong sách giáo kho và bảng thu hoạch Giáo viên áp dụng công nghệ thông tin, có thể sc n các hình này lên phiếu cho các nhóm ch thích trực tiếp lên các hình trên phiếu, nếu có điều kiện
giáo viên in màu thì Phiếu báo cáo thực hành sẽ có hiệu quả c o hơn
PHIẾU BÁO CÁO THỰC HÀNH
TRƯỜNG : THỰC HÀNH
LỚP : Quan sát một số động vật thân mềm
TÊN HỌC SINH TRONG NHÓM :
Trang 9
1 Quan sát các hình vẽ, đối chiếu với mẫu vật thật để nhận biết các bộ phận
và ghi chú thích bằng số vào hình
A Cấu tạo vỏ
B Cấu tạo ngoài
Trang 10C Cấu tạo trong
2 Quan sát mẫu vật, đối chiếu với tài liệu sách giáo khoa, hoàn thành bảng
sau :
BẢNG THU HOẠCH
mực
3.Học sinh tiến hành thực hành
*Quan sát cấu tạo vỏ :
- Giáo viên dán tranh phóng to H 20.1 H 20.2, H 20.3 lên bảng