Vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định rằng: Trong lịch sử nhân loại, sự phát triển các những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên. Vì vậy, “theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội”. Trong tiến trình lịch sử - tự nhiên đó, kinh tế thị trường tất yếu ra đời và trở thành phương thức phát triển kinh tế - xã hội về mọi mặt mà tất cả các nước trên thế giới đều phải sử dụng. Để đi tới chủ nghĩa xã hội, loài người nhất định phải sử dụng một cách sáng tạo kinh tế thị trường theo đúng quy luật vốn có của nó, để qua đó chuẩn bị dần dần những điều kiện cần thiết về kinh tế, chính trị, văn hóa cho chủ nghĩa xã hội. Kinh tế thị trường được hiểu là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hóa, là hình thức kinh tế phổ biến, chi phối nền sản xuất xã hội. Lịch sử phát triển nền sản xuất xã hội cho thấy, sản xuất và trao đổi hàng hoá là tiền đề quan trọng cho sự ra đời và phát triển của kinh tế thị trường. Trong quá trình sản xuất và trao đổi, các yếu tố thị trường như cung cầu, giá cả có tác động điều tiết quá trình sản xuất hàng hóa, phân bổ các nguồn lực và tài nguyên như vốn, tư liệu sản xuất, sức lao động, phục vụ cho sản xuất và lưu thông. Thị trường giữ vai trò là một công cụ phân bổ các nguồn lực kinh tế. Trong một nền kinh tế, khi các nguồn lực được phân bổ bằng nguyên tắc thị trường thì gọi đó là nền kinh tế thị trường. Đặc trưng cơ bản nhất của kinh tế thị trường là sự tồn tại của nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, đa dạng hóa các loại hình doanh nghiệp trong điều kiện phân công lao động xã hội ngày càng phát triển. Trong lịch sử phát triển xã hội, kinh tế thị trường không phát triển theo một mô hình duy nhất. Thực tiễn hiện nay cho thấy, trên thế giới có rất nhiều mô hình kinh tế thị trường khác nhau, điển hình như mô hình kinh tế thị trường tự do, mô hình kinh tế thị trường xã hội, kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc. Và ở Việt Nam đó là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là “nền kinh tế vận hành đồng bộ, đầy đủ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước. Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” [37, tr.102]. Sau hơn 30 năm xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, nước ta đã thu được những thành tựu có ý nghĩa lịch sử to lớn. Những thành tựu đó không chỉ khẳng định đường lối và chủ trương đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam là đúng đắn, mà còn giúp chúng ta tháo gỡ được nhiều băn khoăn, vướng mắc trong tư tưởng và nhận thức đối với một phương thức phát triển mới. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta vẫn còn nhiều vấn đề cần được làm sáng tỏ hơn nữa, trong đó có vấn đề vai trò của nhà nước Việt Nam đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Ở nước ta hiện nay, khi luận giải về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa còn có những quan điểm khác nhau, có quan điểm cho rằng, yếu tố chi phối phát triển kinh tế phải là những nhân tố nội tại của nền kinh tế, vì phát triển là quá trình tự thân vận động, do những mâu thuẫn nội tại của nó quy định, do đó không cần sự can thiệp của Nhà nước. Quan điểm khác lại cho rằng, do tính đặc thù của nền kinh tế thị trường của nước ta là theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nên nhất thiết phải do các yếu tố bên ngoài kinh tế quy định, đó chính là chính trị, vì vậy, họ tuyệt đối hóa vai trò của Nhà nước đối với nền kinh tế thị trường. Thực tiễn xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hơn 30 năm qua cho thấy, cả nhân tố kinh tế và chính trị đều có vai trò quan trọng trong việc định hướng và phát triển nền kinh tế. Đối với nhân tố chính trị, Đảng đưa ra chủ trương, đường lối định hướng, Nhà nước cụ thể hóa chủ trương, đường lối định hướng đó thành các chính sách, chương trình cụ thể thực hiện trong thực tiễn. Đối với nhân tố kinh tế, kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể có vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tế. Sự phát triển của chúng sẽ trở thành nền tảng, cơ sở vật chất nội tại cho việc phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, do chưa nhận thức rõ vai trò của Nhà nước với tư cách là một nhân tố chính trị đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nên việc phát huy vai trò của Nhà nước còn hạn chế, dẫn đến hiệu quả quá trình phát triển kinh tế chưa cao, đặc biệt là khiến cho những biểu hiện chệch hướng có nguy cơ gia tăng. Điều đó đặt ra vấn đề khách quan, cấp bách là cần tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ hơn nữa vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay. Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn vấn đề “Vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ triết học cho mình.

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VĂN THUÂN

VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ

NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI, 2021

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 6

1.1 Những công trình nghiên cứu vấn đề lý luận về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 6

1.2 Những công trình nghiên cứu về thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 19

1.3 Những công trình nghiên cứu về giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 27

1.4 Nhận xét chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục triển khai nghiên cứu 32

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 36

2.1 Kinh tế thị trường 36

2.2 Vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường 52

Chương 3 VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY: THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN 66

3.1 Khái lược quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 66

3.2 Thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay 78

3.3 Nguyên nhân thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay 111

Chương 4 MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁP HUY VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỔI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 115

4.1 Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hộ chủ nghĩa 115

4.2 Đổi mới vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 122

KẾT LUẬN 146

DANH MỤC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 149

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 150

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định rằng: Trong lịch sử nhân loại, sự phát triển các những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên Vì vậy, “theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội” Trong tiến trình lịch sử - tự nhiên đó, kinh tế thị trường tất yếu ra đời và trở thành phương thức phát triển kinh tế - xã hội về mọi mặt mà tất cả các nước trên thế giới đều phải

sử dụng Để đi tới chủ nghĩa xã hội, loài người nhất định phải sử dụng một cách sáng tạo kinh tế thị trường theo đúng quy luật vốn có của nó, để qua đó chuẩn bị dần dần những điều kiện cần thiết về kinh tế, chính trị, văn hóa cho chủ nghĩa xã hội

Kinh tế thị trường được hiểu là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hóa,

là hình thức kinh tế phổ biến, chi phối nền sản xuất xã hội Lịch sử phát triển nền sản xuất xã hội cho thấy, sản xuất và trao đổi hàng hoá là tiền đề quan trọng cho sự ra đời

và phát triển của kinh tế thị trường Trong quá trình sản xuất và trao đổi, các yếu tố thị trường như cung cầu, giá cả có tác động điều tiết quá trình sản xuất hàng hóa, phân bổ các nguồn lực và tài nguyên như vốn, tư liệu sản xuất, sức lao động, phục vụ cho sản xuất và lưu thông Thị trường giữ vai trò là một công cụ phân bổ các nguồn lực kinh tế Trong một nền kinh tế, khi các nguồn lực được phân bổ bằng nguyên tắc thị trường thì gọi đó là nền kinh tế thị trường Đặc trưng cơ bản nhất của kinh tế thị trường là sự tồn tại của nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, đa dạng hóa các loại hình doanh nghiệp trong điều kiện phân công lao động xã hội ngày càng phát triển

Trong lịch sử phát triển xã hội, kinh tế thị trường không phát triển theo một

mô hình duy nhất Thực tiễn hiện nay cho thấy, trên thế giới có rất nhiều mô hình kinh tế thị trường khác nhau, điển hình như mô hình kinh tế thị trường tự do, mô hình kinh tế thị trường xã hội, kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc Và

ở Việt Nam đó là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là “nền kinh tế vận hành đồng bộ, đầy đủ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước Đó

là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” [37, tr.102]

Sau hơn 30 năm xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, nước ta đã thu được những thành tựu có ý nghĩa lịch sử to lớn Những thành tựu đó không chỉ khẳng định đường lối và chủ trương đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam là đúng đắn, mà còn giúp chúng ta tháo gỡ được nhiều băn khoăn, vướng mắc trong tư tưởng và nhận thức đối với một phương thức phát triển mới Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta vẫn còn nhiều vấn đề cần được làm sáng tỏ hơn nữa, trong đó có vấn đề vai trò của nhà nước Việt Nam đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Ở nước ta hiện nay, khi luận giải về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa còn có những quan điểm khác nhau,

có quan điểm cho rằng, yếu tố chi phối phát triển kinh tế phải là những nhân tố nội tại của nền kinh tế, vì phát triển là quá trình tự thân vận động, do những mâu thuẫn nội tại của nó quy định, do đó không cần sự can thiệp của Nhà nước Quan điểm khác lại cho rằng, do tính đặc thù của nền kinh tế thị trường của nước ta là theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nên nhất thiết phải do các yếu tố bên ngoài kinh tế quy định,

đó chính là chính trị, vì vậy, họ tuyệt đối hóa vai trò của Nhà nước đối với nền kinh

tế thị trường

Thực tiễn xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hơn 30 năm qua cho thấy, cả nhân tố kinh tế và chính trị đều có vai trò quan trọng trong việc định hướng và phát triển nền kinh tế Đối với nhân tố chính trị, Đảng đưa ra chủ trương, đường lối định hướng, Nhà nước cụ thể hóa chủ trương, đường lối định hướng đó thành các chính sách, chương trình cụ thể thực hiện trong thực tiễn Đối với nhân tố kinh tế, kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể có vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tế Sự phát triển của chúng

sẽ trở thành nền tảng, cơ sở vật chất nội tại cho việc phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Tuy nhiên, do chưa nhận thức rõ vai trò của Nhà nước với tư cách là một nhân

tố chính trị đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nên việc phát huy vai trò của Nhà nước còn hạn chế, dẫn đến hiệu quả quá trình phát triển kinh tế chưa cao, đặc biệt là khiến cho những biểu hiện chệch hướng có nguy cơ gia tăng Điều đó đặt ra vấn đề khách quan, cấp bách là cần tiếp tục nghiên cứu, làm sáng

tỏ hơn nữa vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn vấn đề “Vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ triết học cho mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Mục đích nghiên cứu:

Làm rõ một số vấn đề lý luận về vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường và thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, để trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Một là, tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Hai là, hệ thống những vấn đề lý luận về vai trò của nhà nước đối với phát

triển kinh tế thị trường

Ba là, đánh giá thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị

trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Bốn là, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Nhà đối với phát

triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu:

Luận án nghiên cứu, tìm hiểu vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu:

Luận án tập trung làm rõ vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam ở ba nội dung cơ bản là tạo lập môi trường pháp lý về kinh tế, điều tiết để ổn định kinh tế vĩ mô, định hướng xã hội chủ nghĩa đối với phát triển kinh tế thị trường từ năm 1986 đến nay ở Việt Nam

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Cơ sở lý luận:

Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta Ngoài ra, trong quá trình thực hiện, luận án còn kế thừa một số thành tựu của các công trình khoa học có liên quan

Phương pháp nghiên cứu:

Để hoàn thành mục đích và nhiệm vụ đặt ra, luận án chủ yếu dựa trên cơ sở những nguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đồng thời kết hợp các phương pháp khác như: phân tích, tổng hợp, logic, lịch sử, quy nạp, diễn dịch, thu thập thông tin, khảo sát, tra cứu, đối chiếu so sánh

5 Đóng góp mới của luận án

Luận án làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Luận án làm rõ thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Luận án bước đầu đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa của luận án

Luận án góp phần hoàn thiện thiện hơn về mặt lý luận những vấn đề liên quan đến vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Luận án là công trình tham khảo có giá trị cho việc nghiên cứu, giảng dạy những vấn đề liên quan đến lĩnh vực vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Những vấn đề luận án đề cập và giải quyết sẽ góp phần nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án được kết cấu thành 4 chương, 12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Những công trình nghiên cứu vấn đề lý luận về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Xây dựng và phát triển kinh tế thị trường là nhiệm vụ chiến lược, quan trọng trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Để đảm bảo nền kinh tế phát triển theo đúng định hướng đã đề ra, Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhân tố giữa vai trò quyết định Do đó, vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là vấn đề lý luận không chỉ được Đảng

và Nhà nước quan tâm mà còn đông đảo các tổ chức, các nhà khoa học nghiên cứu Thực tế cho thấy, đã có nhiều công trình được công bố liên quan đến vấn đề này Trong

số đó, có thể đề cập tới một số công trình tiêu biểu sau:

Trong cuốn “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của tác giả

Nguyễn Cúc (Nxb Thống kê, Hà Nội, 1995), đã đề cập đến những vấn đề mới trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường ở nước ta, trong đó nổi bật là lý luận về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam Mở đầu cuốn sách, tác giả nêu vấn đề “trong lý luận kinh tế học đến nay chưa có một khái niệm chính thức về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [18, tr.25] Vì vậy, theo tác giả “cần phải có nhận thức mới để lý giải nhiều vấn

đề lý luận và thực tiễn một cách khoa học” [18, tr.25] Đồng nhất quan điểm với một số nhà khoa học, tác giả cho rằng cần phải phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta Tuy nhiên, theo tác giả ngoài việc “đều sử dụng cỗ xe kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường để phát triển lực lượng sản xuất” [18, tr.30] thì giữa nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa và nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa còn có sự khác nhau, đó là “sự cân bằng giữa kinh tế, xã hội, con người và quan hệ con người với con người, quan hệ phân phối, thiết chế chính trị” [18, tr.30-31] Vì vậy theo tác giả, trong quá trình phát triển kinh tế thị trường cần hết sức quan tâm đến vấn đề định hướng,

để nền kinh tế thị trường đó phải là nền kinh tế mới mang tinh thần dân chủ, giải phóng sức sản xuất, thật sự tôn trọng cá nhân, trong đó quyền công dân về kinh tế, trước hết là quyền tự do sản xuất, biết làm giàu cho chính mình và cho xã hội được đảm bảo, đồng

thời thực hiện công bằng xã hội, kết hợp đúng đắn được mục tiêu kinh tế với mục tiêu xã hội Và để xây dựng và phát triển được nền kinh tế như thế, theo tác giả, nhân tố trực tiếp và quan trọng nhất là vai trò quản lý của Nhà nước, tác giả viết “mọi quốc gia, trong các trường hợp kinh tế phát triển thành công hay suy thoái trì trệ, giàu hay nghèo, ổn định hay rối loạn đều tìm thấy nguyên nhân chủ yếu ở vai trò của nhà nước Vì thế chuyển sang kinh tế thị trường chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ là vai trò của nhà nước” [18, tr.48] Tác giả đánh giá, thực tế những thành tựu to lớn trong phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta đã khẳng định vai trò to lớn của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Những thành tựu đó đã tạo ra “bước ngoặt” trong phát triển kinh tế - xã hội

Đồng quan điểm với Nguyễn Cúc, trong “Một số vấn đề về kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta”, Vũ Văn Phúc và Trần Thị Minh Châu (Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001) cũng cho rằng, giữa kinh tế thị trường và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vừa có sự thống nhất, vừa có sự khác nhau, do đó

“nền kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường ở nước này không thể là bản sao kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường ở nước khác” [122, tr.14] Vì vậy, vai trò của nhà nước trong hai nền kinh tế này cũng khác nhau, tác giả lập luận “trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa vấn đề công bằng xã hội chỉ được đặt ra khi mặt trái của cơ chế thị trường đã làm gay gắt các vấn đề xã hội, tạo ra nguy cơ bùng nổ xã hội, đe dọa sự tồn tại của chủ nghĩa

tư bản Mục đích giải quyết các vấn đề xã hội của nhà nước tư sản chỉ giới hạn trong khuôn khổ tư bản chủ nghĩa, chỉ được xem là phương tiện để duy trì chế độ tư bản chủ nghĩa và nhà nước tư sản Còn trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhà nước chủ động giải quyết ngay từ đầu mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội Vấn đề công bằng xã hội không chỉ là phương tiện phát triển kinh tế

mà còn là mục tiêu của chế độ xã hội mới” [122, tr.18] Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thì Nhà nước “là nhân tố đóng vai trò “nhân vật trung tâm”

và điều tiết nền kinh tế vĩ mô… cơ chế thị trường là nhân tố trung tâm của nền kinh tế, đóng vai trò “trung gian” giữa nhà nước và doanh nghiệp” [122, tr.17]

Dương Thị Liễu trong “Tác động của điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan

đối với quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt

Nam” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001) lại xem vai trò của Nhà nước là một trong

những nhân tố chủ quan đặc biệt quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Tác giả lập luận “không có một nhà nước nào đứng ngoài đời sống kinh tế, không có một nền kinh tế thị trường nào thuần túy, mà ở những mức độ khác nhau đều có sự can thiệp của Nhà nước” [83, tr.124] Hơn nữa, quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đầy khó khăn và phức tạp, bởi nền kinh tế thị trường mà chúng ta đang xây dựng là kiểu

tổ chức kinh tế - xã hội chưa từng có tiền lệ trong lịch sử, chúng ta chưa thể đưa ra một cách đầy đủ các đặc trưng của nền kinh tế thị trường nước ta, chúng chỉ thể hiện đầy đủ qua quá trình thực hiện Vì thế, vai trò của Nhà nước càng trở nên quan trọng Vai trò đó thể hiện “trước hết là phải thúc đẩy sự hình thành các điều kiện tiền đề, trên cơ sở đó mới có kinh tế thị trường và vận hành nó một cách hiệu quả” [83, tr.124] Tuy nhiên, tác giả nhấn mạnh “bản thân Nhà nước không sinh ra kinh tế thị trường, mà phải là một nền kinh tế hàng hóa phát triển” Do đó, “Nhà nước không thể nóng vội, dùng mệnh lệnh hành chính để đẩy nhanh các điều kiện tiền đề của kinh tế thị trường mà Nhà nước phải phối hợp, lựa chọn các công cụ, phương pháp quản lý để làm sao vừa chấp nhận sự điều chỉnh của thị trường, vừa chủ động điều tiết nền kinh tế” Vai trò của Nhà nước được tác giả xem như là “toàn bộ nghệ thuật quản lý của Nhà nước xuyên suốt từ định hướng chiến lược đến các khâu kế hoạch, công cụ quản lý kinh tế vĩ mô” [83, tr.125]

Trong bài viết “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường

ở Việt Nam” trình bày tại “Hội thảo khoa học Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam” (Hội đồng lý luận Trung ương, 2004), tác giả Đỗ

Hoài Nam đã đi vào phân tích sâu sắc vai trò của Nhà nước trên khía cạnh đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam Tác giả khẳng định: “kinh tế thị trường chỉ là phương thức phát triển kinh tế dựa trên những nguyên tắc của thị trường có sự điều tiết của nhà nước Nó không thể quyết định bản chất và định hướng phát triển của một chế độ xã hội Bản chất của một chế độ chính trị - xã hôi quyết định bản chất của nền kinh tế thị trường chứ không thể (và không phải) ngược lại” [58, tr.6] Theo tác giả, một trong những điều kiện tiên quyết để đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường đó là phải có vai trò quản lý và điều hành

của Nhà nước xã hội chủ nghĩa, điều này thể hiện qua nhận định: “quá trình chuyển sang kinh tế thị trường tự nó không thể mang lại những kết quả tích cực Thực tế đổi mới cho thấy, để đạt được những kết quả tích cực, cần có những điều kiện tiên quyết như vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản; vai trò quản lý điều hành của Nhà nước xã hội chủ nghĩa; vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước”[58, tr.4] Không có những điều kiện tiên quyết đó, không thể có tính chất xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường Tác giả nhận định, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chưa có tiền

lệ trong lịch sử nhưng chúng ta có những tiền đề chính trị - xã hội cho sự lựa chọn định hướng đó, đó là sự tồn tại của Đảng Cộng sản và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Vì thế, việc lựa chọn định hướng xã hội chủ nghĩa trở thành một tất yếu lịch

sử của nước ta trong giai đoạn hiện nay Tác giả chỉ rõ, tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường hay nói cách khác là bản chất của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta thể hiện ở sáu đặc điểm cơ bản đó là: mục tiêu phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; nền kinh tế có nhiều hình thức sở hữu, trong đó công hữu là nền tảng; nền kinh tế nhiều thành phần những kinh tế nhà nước nhưng giữ vai trò chủ đạo; lấy phân phối thu nhập theo hiệu quả kinh doanh và năng suất lao động là chính; tăng trưởng kinh tế đồng thời với đảo bảo công bằng tiến bộ xã hội; có sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa Và những định hướng xã hội chủ nghĩa có được đảm bảo hay không là phụ thuộc vào chế độ kinh tế - xã hội; kết cấu kinh tế và cơ chế kinh tế; kết cấu xã hội và kết cấu thượng tầng kiến trúc

Cùng bàn về tính định hướng xã hội chủ nghĩa và vai trò của Nhà nước trong quá trình định hướng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, Trần Xuân Trường trong đề tài

khoa học cấp nhà nước “Về định hướng xã hội chủ nghĩa trên các lĩnh vực cơ bản của

đời sống xã hội” (đề tài KHXH.01-07, 2004) đã đưa ra khái niệm về định hướng xã hội

chủ nghĩa trong lĩnh vực kinh tế, đó là “hoạt động tự giác của Nhà nước và nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng trên cơ sở nhận thức và vận dụng những quy luật kinh tế để xác định đúng phương hướng phát triển, điều khiển sự vận động của nền kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩ xã hội nhằm xây dựng một nền kinh tế phát triển cao, lực lượng sản xuất hiện đại dựa trên chế độ công hữu về các tư liệu sản xuất chủ yếu, kết

hợp hài hóa giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng và tiến bộ xã hội, chống sự chệch hướng sang quỹ đạo tư bản chủ nghĩa” [175, tr.72] Theo các tác giả, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đặt ra yêu cầu phải tăng cường vai trò của Nhà nước xã hội chủ nghĩa Vai trò đó thể hiện ở những nội dung chủ yếu: Khắc phục tính

mù quáng của thị trường; khắc phục tình trạng cạnh tranh thiếu lành mạnh; khắc phục tình trạng bất bình đẳng trong phân phối thu nhập; can thiệp kịp thời và có hiệu quả để giảm thiểu hiện tượng hiệu ứng ngoài thị trường; cung cấp và xử lý thông tin của thị trường phục vụ các chủ thể sản xuất kinh doanh; ngoài ra vai trò to lớn của Nhà nước trong kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta còn do sự cần thiết, cấp bách phải giải quyết những yếu kém, bất cập, trở ngại cho việc phát triển một nền kinh tế thị trường lành mạnh và vững chắc

Trong cuốn “Quản lý nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội

chủ nghĩa ở Việt Nam” do Lương Xuân Quỳ chủ biên (Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội,

2006) các tác giả đã đi vào phân tích và làm rõ những cơ sở lý luận của việc quản lý nhà nước về kinh tế Sau khi tìm hiểu những lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế về vai trò quản lý nhà nước về kinh tế thị trường, các tác giả đi vào trình bày quản lý nhà nước về kinh tế trong mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Theo các tác giả, thực chất “quản lý nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam là tổng thể những tác động có tổ chức bằng quyền lực của Nhà nước đến toàn bộ nền kinh tế và các bộ phận hợp thành thông qua các phương pháp và công

cụ để thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” [128, tr.93] Do đó, quản lý nhà nước có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế thị trường ở nước ta, nó góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững, thực hiện công bằng xã hội, và ổn định kinh tế vĩ mô Tuy nhiên, theo các tác giả, trong quản lý kinh tế, Nhà nước phải tôn trọng các quy luật khách quan của kinh tế thị trường, chủ yếu thông qua các chính sách kinh tế để kích thích thị trường phát triển, tránh can thiệp quá sâu làm bóp méo thị trường Nhà nước chỉ cần làm tốt kế hoạch hóa ở tầm vĩ mô và các hoạt động kinh tế để định hướng thị trường phát triển theo mục tiêu đã lựa chọn Và để làm được như thế, Nhà nước xây dựng được một khung khổ pháp luật đồng bộ, đầy đủ, minh

bạch và vững chắc, tạo ra được môi trường cạnh tranh lành lành mạnh và sân chơi bình đẳng cho mọi chủ thể tham gia vào phát triển kinh tế

Cuốn “Nguồn lực và động lực phát triển trong nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” của Lê Du Phong chủ biên (Nxb Lý luận chính trị, Hà

Nội, 2006) đề cập đến một nội dung quan trọng trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nguồn lực và động lực Ở phần thứ nhất của cuốn sách, các tác giả đã làm rõ các khái niệm nguồn lực và động lực phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cũng như vai trò và vị trí của từng nguồn lực, từng động lực đối với sự phát triển Theo các tác giả, cần đặc biệt lưu tâm đến những đòi hỏi, những yêu cầu cần phải đảm bảo trong việc huy động, phân bố, sử dụng nguồn lực và tạo ra động lực trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Và để tận dụng tốt các nguồn lực, phát huy được động lực đó đòi hỏi phải có vai trò của Nhà nước Bởi chính Nhà nước là người xây dựng các chích sách, đồng thời cũng là đưa các chính sách đó vào thực tiễn Tuy đây là nội dung không liên quan trực tiếp đến đề tài, nhưng vấn đề nguồn động lực trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa lại là nội dung mà tác giả đáng lưu tâm trong quá trình thực hiện luận án

Trong “Cơ sở lý luận và điều kiện thực hiện kinh tế thị trường định hướng xã hội

chủ nghĩa” của Trần Đình Thiên, (Tạp chí Cộng sản, số 779, 2007), thì lại khẳng định

“mục đích của chủ nghĩa xã hội là phát triển, bao hàm phát triển con người Kinh tế thị trường là phương thức có hiệu quả để đạt được phát triển Theo nghĩa đó, thị trường và định hướng xã hội chủ nghĩa là đồng hướng (cùng véc-tơ) lịch sử chứ không phải là nghịch lý” [146, tr.45] Tuy nhiên, tác giả cũng nhận định, kinh tế thị trường mà nước ta xây dựng là theo định hướng xã hội chủ nghĩa, mà định hướng xã hội chủ nghĩa có những nội dung vượt ra ngoài thị trường, cao hơn những kết quả do thị trường mang lại

Do đó, cần phải có vai trò của Nhà nước để một mặt khắc phục những thất bại của thị trường, mặt khác đạt tới những mục tiêu mà thị trường không đạt tới Tác giả còn bàn luận thêm về vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường, theo tác giả “vai trò chủ đạo vẫn là một khái niệm quan trọng trong nền kinh tế thị trường Nó càng quan trọng hơn trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Với nghĩa dẫn dắt trò chơi,

định hướng phát triển, khái niệm chủ đạo trước hết, chủ yếu gắn với việc đưa ra “luật chơi” và giám sát “cuộc chơi” [146, tr.48] Với nội dung đó, vai trò chủ đạo trong nền kinh tế phải do Nhà nước nắm, thuộc về Nhà nước Vì vậy, phát triển kinh tế thị trường

và đặc biệt là định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ được đảm bảo bằng Nhà nước xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, để thực hiện được vai trò đó đòi hỏi Nhà nước phải giải quyết được mối quan hệ chức năng nhà nước và thị trường Nhà nước phải xây dựng hệ thống thể chế; đổi mới cơ cấu sở hữu, hình thành cấu trúc chủ thể của nền kinh tế thị trường; xây dựng cơ chế thị trường trong đó, khâu quan trọng nhất là phân định chức năng nhà nước

và thị trường

Trong “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” do Vũ Đình

Bách chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008), các tác giả cho rằng “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vừa là vấn đề lý luận vừa là vấn đề thực tiễn hết sức mới mẻ, gắn bó giữa nhận thức sâu sắc tính quy luật khách quan, sự lựa chọn con đường

và mô hình phát triển của dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa với phát huy vai trò chủ động sáng tạo của Đảng Cộng và Nhà nước xã hội chủ nghĩa” [7, tr.5], các tác giả cũng khẳng định: “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một xu hướng tất yếu bởi

cả về lý luận và kinh nghiệm của các nước đã xây dựng chủ nghĩa xã hội đều khẳng định

sự cần thiết phải sử dụng kinh tế thị trường cho mục tiêu phát triển và từng bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội, tức thừa nhận tính tất yếu của mô hình kinh tế thị trường đặc biệt - kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [7, tr.15] Các tác giả đã phác họa những nét cơ bản về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đó là nền kinh tế vừa đảm bảo yêu cầu hiện đại và hội nhập, đồng thời phải phù hợp với những đặc thù của Việt Nam; nền kinh tế vừa tuân theo những quy luật thị trường, đồng thời lại dựa trên cơ

sở và được dẫn dắt, chi phối bởi các nguyên tắc mang bản chất của chủ nghĩa xã hội; Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa giữ vai trò lãnh đạo, tổ chức và quản lý nền kinh tế Theo các tác giả, định hướng xã hội chủ nghĩa, xét về mục tiêu: dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, là mục tiêu của thời đại và mang tính nhân loại Để thực hiện được đính hướng xã hội chủ nghĩa về mục tiêu trên, thì điều quyết định là phải phát triển kinh tế thị trường với những quy luật vốn có của nó Những việc làm dẫn tới bóp méo hệ kinh tế thị trường và vi phạm những tất yếu, những quy luật

của kinh tế thị trường, xét cho cùng là cách làm dẫn đến chệch hướng xã hội chủ nghĩa

Và để làm được điều đó thì sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước là “nhân tố

có ý nghĩa quyết định sống còn” đối với việc đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường ở nước ta

Trong “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với nhà nước pháp quyền

và xã hội dân sự nước ta” của Trần Ngọc Hiên (Tạp chí Cộng sản số 787, 2008), sau khi

trình bày cơ sở kinh tế - xã hội hình thành mối quan hệ giữa kinh tế thị trường với nhà nước pháp quyền và xã hội dân sự đã đi vào phân tích mối quan hệ giữa kinh tế thị trường với nhà nước pháp quyền và xã hội dân sự ở Việt Nam hiện nay Theo tác giả

“mối quan hệ này ở Việt Nam chỉ bắt đầu ra đời khi chuyển sang kinh tế thị trường… nó

“được hình thành một cách chậm chạp nhưng không có gì cưỡng nổi” [50, tr.52] Tác giả

có lý khi cho rằng “kinh tế tri thức ra đời và phát triển báo hiệu một nấc thang cao hơn

về xã hội hóa lao động và sản xuất hình thành” [50, tr.52] thì mối quan hệ giữa kinh tế thị trường và Nhà nước pháp quyền cũng có sự thay đổi Vì vậy, theo tác giả “cần nhận

rõ và đúng những thay đổi, biết vận dụng vào xây dựng thể chế kinh tế chính trị phù hợp với mỗi nấc thang phát triển của nước ta” [50, tr.53] Cũng theo tác giả “cạnh tranh trong giai đoạn kinh tế tri thức đòi hỏi chất lượng cao, thời gian rút ngắn đã buộc các doanh nghiệp phải luôn đổi mới để giành và giữ thị phần Do đó, tạo ra sức ép đổi mới đối với Nhà nước Ở các nước đã có nền kinh tế tri thức thì vai trò nhà nước có mặt tăng lên, có mặt giảm mạnh… nhà nước chỉ làm những gì mà nhân dân không làm được” [50, tr.54]

Trong bài viết “Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã

hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” (Tạp chí Cộng sản, số 798, 2009) Phạm Ngọc

Quang lại chủ yếu đề cập đến vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường, tác giả

đã nhận định: “ở Việt Nam hiện nay, vai trò của Nhà nước đối với kinh tế không chỉ xuất phát từ yêu cầu phổ biến của quá trình phát triển kinh tế thị trường, mà còn xuất phát từ tính đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [124, tr.28] Nhà nước có tác động trực tiếp nhất tới sự vận động của nền kinh tế thị trường Cụ thể, trên lĩnh vực sở hữu, “Nhà nước thông qua hệ thống chính sách, pháp luật, đòn bẩy kinh tế để định hướng, làm cho kinh tế nhà nước nắm vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế tập thể tạo thành nền tảng của kinh tế quốc dân” [124, tr.28] Trên lĩnh vực quản lý, “Nhà nước phải

xây dựng cơ chế chính sách tạo điều kiện cho người lao động tham gia vào tổ chức, giám sát, kiểm tra việc thực hiện các kế hoạch phát triển kinh tế” [124, tr.28] Trên lĩnh vực phân phối, “Nhà nước phải định hướng, can thiệp và phân phối lại theo hướng ưu tiên phân phối theo lao động và phúc lợi xã hội, kết hợp tăng trưởng kinh tế với thực hiện công bằng xã hội” [124, tr.28] Đặc biệt theo tác giả, trong sự phát triển kinh tế thị trường ở nước ta, “Nhà nước có vai trò to lớn trong đảm bảo sự ổn định của kinh tế vĩ

mô cho phát triển và tăng trưởng kinh tế, tạo lập môi trường cho thị trường phát triển” [124, tr.28]

Kỷ yếu Hội thảo quốc gia “Mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ lên

chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam: Cở sở lý luận và thực tiễn” của Hội đồng Lý luận Trung

ương và Trường Đại học Kinh tế quốc dân (Nxb Kinh tế quốc dân, Hà Nội, 2009) là tập hợp 70 bài tham luận của các nhà khoa học, nghiên cứu trong cả nước, các bài tham luận trong kỷ yếu đã đề cập sâu sắc và tâm huyết trên nhiều phương diện về mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ ở nước ta, đặc biệt là bàn về mối quan hệ giữa thị trường

và Nhà nước cũng như vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường Các bài tham luận trong kỷ yếu đều thừa nhận một tất yếu rằng, nền kinh tế thị trường vốn có những mặt trái – những tác động tiêu cực không mong muốn nên không thể thiếu vai trò của Nhà nước Hơn nữa nhiều bài viết trong kỷ yếu còn chỉ rõ đâu là chức năng của Nhà nước và đâu là chức năng của thị trường Mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đang diễn ra theo xu hướng nào? Nhà nước đã làm gì, đang làm gì và cần phải làm gì? Nhìn chung trong các bài tham luận, các tác giả đều cho rằng mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường ở nước

ta hiện nay còn chưa rõ ràng và mạch lạc, do đó vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường chưa được phát huy Tuy nhiên, khi đi sâu nghiên cứu để tìm ra nguyên nhân của thực trạng trên, từ đó tìm ra các giải pháp mang tính đột phá để phát huy hơn nữa vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thì các bài tham luận còn chưa đề cập rõ Mặc dù vậy, quan điểm của các tác giả trong các bài viết được trình bày tại kỷ yếu đã là nguồn tư liệu quý cho nghiên cứu sinh kế thừa, vận dụng để thực hiện luận án của mình

Trong tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội Việt Nam hiện nay những quan điểm lý luận

cơ bản” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2013), tác giả Trần Thành đã trình bày hệ

thống quan điểm lý luận cơ bản về chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay, đặc biệt là lý luận về cơ sở kinh tế và kiến trúc thượng tầng chính trị của chủ nghĩa xã hội Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XXI, trong đó có trình bày về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa - quyền lực của nhân dân Tác giả đã nhận định rằng, việc chuyển đổi mô hình kinh tế ở Việt Nam là đúng đắn Tuy nhiên, quá trình thực hiện mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta cũng đã gặp những khó khăn vướng mắc và bộc lộ những tồn tại, hạn chế Nhà nước bị động trong giải quyết các vấn đề kinh tế Do đó, cần phải xác định

rõ cụ thể nội dung vai trò của Nhà nước với tư cách là người “cầm lái” nền kinh tế Tác giả cho rằng “không để kinh tế thị trường chi phối Nhà nước, Nhà nước chỉ đi sau giải quyết những hậu quả của cơ chế thị trường gây ra” [141, tr.187] Theo tác giả, trong thời gian tới vai trò của Nhà nước cần tập trung vào một số nội dung như: tạo lập môi trường thuận lợi cho nền kinh tế thị trường phát triển, kiểm tra, giám sát đối với hoạt động của các chủ thể kinh tế, sử dụng các tác nhân của nền kinh tế thị trường để thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội đã định, mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế gắn với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội

Trong cuốn“Sự phát triển nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội

chủ nghĩa ở Việt Nam” Phạm Quốc Trung, Phạm Thị Túy đồng chủ biên (Nxb Chính trị

quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2013), các tác giả đã trình bày tiền đề lý luận và thực tiễn hình thành nhận thức và quá trình phát triển nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Các tác giả nhận định: “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là vấn đề lý luận và thực tiễn hết sức mới mẻ và phức tạp, gắn

bó gữa việc nhận thức sâu sắc tính quy luật khách quan với phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của chủ thể là Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa” [171, tr.9] Do

đó, theo các tác giả “sự hình thành tư duy về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là cả một “quá trình tìm tòi, thử nghiệm, phát triển từ thấp đến cao, từ chưa đầy đủ, chưa hoàn thiện tới ngày càng đầy đủ, sâu sắc và hoàn thiện hơn” [171, tr.9] Vì vậy, nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phải luôn được

“điều chỉnh và nhận thức lại” Các tác giả đi sâu phân tích sự chuyển biến trong nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà một trong những nội dung quan trọng là nhận thức về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế ở Việt Nam trong từng giai đoạn Các tác giả nhìn nhận trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam: “Nhà nước không còn đóng vai trò trung tâm và gần như độc tôn trong lĩnh vực đầu tư, xây dựng cơ cấu kinh tế mới” [171, tr.70], “Nhà nước không còn và không thể can thiệp quá sâu vào hoạt động của các đơn vị kinh tế cơ sở” [171, tr.74], và vai trò của Nhà nước khi chuyển sang nền kinh tế thị trường dần được xác định rõ nét hơn

Tác giả Lương Đình Hải trong bài “Vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế

- xã hội ở nước ta hiện nay” (Tạp chí Triết học số 9, 2015) đã tập trung nêu ra một số

quan điểm quan trọng về vai trò của Nhà nước trong sự phát triển kinh tế - xã hội ở nước

ta giai đoạn hiện nay Tác giả cho rằng, sau 30 năm đổi mới, mọi mặt của đời sống xã hội đã có những chuyển biến rất quan trọng Vì thế tương ứng với những thay đổi đó thì

“vai trò và nhiệm vụ của Nhà nước cũng cần có sự thay đổi cho phù hợp, để quản lý sự phát triển kinh tế - xã hội tốt hơn, hiệu quả hơn tạo nền những tiền đề, điều kiện thuận lợi hơn cho sự phát triển kinh tế, xã hội” Vì “nền kinh tế thị trường của Việt Nam là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, vẫn đang trong quá trình xây dựng trên các phương diện khác nhau”, nên “Vai trò của Nhà nước là hết sức quan trọng” [44, tr.16-17] Tác giả đề cập và phân tích vai trò của Nhà nước trên nhiều khía cạnh khác nhau như đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa; đảm bảo cạnh tranh lành mạnh; đảm bảo tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và ổn định; đảm bảo tối đa sự công bằng và bình đẳng cho mọi tầng lớp nhân dân lao động; đảm bảo phân phối một cách tích cực các nguồn lực cho sự phát triển; đảm bảo chất lượng nguồn nhân lực; xây dựng hệ thống hạ tầng kinh tế; cung cấp hàng hóa, dịch vụ công cho xã hội; thực hiện hội nhập kinh tế quốc tế

và đặc biệt là vai trò “kiến tạo” của Nhà nước trong giai đoạn hiện nay

Các tác giả của Bộ sách “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế

thị trường ở Việt Nam: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn mới đang đặt ra” của Nguyễn

Xuân Thắng, Nguyễn Viết Thông đồng chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2014) khẳng định: “mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam chưa có tiền lệ, nên việc xây dựng một hệ thống lý luận thực sự khoa học và hiện thực

hóa mô hình này một cách sống động, với những kết quả thiết thực có thể lượng hóa được qua từng giai đoạn phát triển là một cuộc cách mạng lâu dài và đầy khó khăn” [144, tr.5] Tập 1 của cuốn sách tập trung vào các vấn đề: Những quan niệm mới về định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam, trong đó nêu rõ những quan điểm mới có tác dụng thúc đẩy nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển nhanh và bền vững hơn Phân tích những kinh nghiệm của quốc tế đối với việc giải quyết mối quan hệ giữa các vấn đề kinh tế và các vấn đề xã hội, việc sử dụng kinh tế thị trường để tạo lập những điều kiện, tiền đề cần thiết cho xã hội tương lai Đưa ra những nội dung có giá trị tham khảo cho Việt nam về cơ chế, chính sách mới trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Đây là những tư tưởng lý luận quý giá của các nhà khoa học về định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường mà nghiên cứu sinh kế thừa trong quá trình thực hiện luận án của mình

Cuốn “Một số vấn đề lý luận – thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên

chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới” của tập thể 42 tác giả do Phùng Hữu

Phú, Lê Hữu nghĩa, Vũ Văn Hiền, Nguyễn Viết Thông đồng chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016) được biên soạn trên cơ sở chắt lọc nội dung của 31 đề tài cấp nhà nước đã trình bày một cách tổng quát những vấn đề cơ bản nhất trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, đặc biệt là vấn

đề phát triển kinh tế thị trường và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Các tác giả nhận định, qua 30 năm đổi mới, nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã có những bước phát triển thể hiện ở một số vấn đề: nội hàm của định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ngày càng được làm rõ; lộ trình thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam bước đầu xác định được lộ trình thực hiện; bước đầu làm rõ vai trò của Nhà nước, của Đảng và các tổ chức chính trị - xã hội trong thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Kế thừa và phát triển các quan niệm về tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường, các tác giả đã cho rằng: “tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường phản ánh mục tiêu, phương thức phát triển, phân phối và cơ chế quản lý kinh tế, nhằm khai thác tốt nhất lợi thế của thị trường, đồng

thời khắc phục và hạn chế tới mức thấp nhất những khuyết tật của nó phục vụ lợi ích cho mọi người dân, hướng tới các mục tiêu của chủ nghĩa xã hội” [121, tr.270] Bên cạnh đó, các tác giả cũng đưa ra các tiêu chí về định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh

tế thị trường ở Việt Nam đó là: phát huy trí tuệ và các nguồn lực quan trọng khác của cả dân tộc và từ bên ngoài để thực hiện muc tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”; phát triển nền kinh tế nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế; thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển; giữ vững độc lập, tự chủ kết hợp đúng đắn với bảo vệ lợi ích của quốc gia dân tộc trong hội nhập kinh tế quốc tế; phát huy quyền làm chủ của nhân dân, đảm bảo vai trò quản lý, điều tiết nền kinh tế của Nhà nước, vai trò lãnh đạo của Đảng [121, tr.271-272]

Tác giả Vũ Văn Phúc trong cuốn “Phát triển nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở nước ta lý luận và thực tiễn” (Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà

Nội, 2017) sau khi phân tích những đặc trưng mang tính quy luật, bản chất của nền kinh

tế thị trường và nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã đưa ra các nhận định về sự khác nhau giữa vai trò của Nhà nước tư sản và nhà nước xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường Theo tác giả “nhà nước tư sản điều tiết kinh tế thị trường nhưng không thay đổi những nền tảng cơ bản như: sở hữu tư nhân, quyền tự do kinh doanh, giá cả do thị trường định đoạt là chủ yếu, nhà nước chỉ tham gia điều tiết lại của cải qua ngân sách nhà nước, tác động vào cung hoặc cầu khi có những cú sốc… Nhà nước xã hội chủ nghĩa tự cho phép mình có thể can thiệp sâu hơn vào vào nền kinh tế thị trường thông qua thay đổi chế độ sở hữu của khối lượng tư liệu sản xuất nào đó, hoặc nâng đỡ các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh có lợi cho người lao động như hợp tác xã, doanh nghiệp nhà nước” [123, tr.14-15] Hơn nữa, Nhà nước tư bản chủ nghĩa

“chỉ hỗ trợ để ổn định thị trường và hỗ trợ ở mức có thể cho những người thua thiệt” [123, tr.15] Còn nhà nước xã hội chủ nghĩa “chú trọng đào tạo người lao động, tạo điều kiện cho họ làm chủ quá trình sản xuất, phân phối… những gì người lao động không thể thì Nhà nước sẽ hộ trợ” [123, tr.15] Như vậy, nhà nước tư sản trong nền kinh tế thị trường, trọng tâm chỉ dừng lại đến việc hướng đến thị trường, còn nhà nước xã hội chủ nghĩa thì không chỉ dừng lại tại đó mà trung tâm nhất trong vai trò của nhà nước là hướng tới người lao động Dẫn lại quan điểm của Đảng tại Đại hội XII, trong thời gian

tới, theo tác giả, vai trò của Nhà nước tập trung vào các nội dụng “định hướng, xây dựng

và hoàn thiện thể chế kinh tế, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch và lành mạnh; sử dụng các công cụ, chính sách và các nguồn lực của Nhà nước để định hướng

và điều tiết nền kinh tế, thúc đẩy sản xuất kinh doanh và bảo vệ môi trường; thực hiện tiến bộ công bằng xã hội trong từng bước, từng chính sách phát triển Phát huy vai trò làm chủ của nhân dân trong phát triển kinh tế - xã hội” [123, tr.18]

1.2 Những công trình nghiên cứu về thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Trong cuốn “Cơ chế thị trường và vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế Việt

Nam” (Nxb Thống kê, Hà Nội 1994), Tác giả Lương Xuân Quỳ sau khi trình bày những

vấn đề lý luận về vai trò của Nhà nước trong kinh tế thị trường đã đi vào đánh giá thực trạng quản lý kinh tế của Nhà nước ta từ khi đổi mới kinh tế đến những năm đầu của thập kỷ 90 Theo tác giả, từ khi đổi mới nền kinh tế, nước ta đã có những thay đổi căn bản Nhưng trong giai đoạn này, nền kinh tế thị trường nước ta mới chỉ sơ khai, chưa đầy

đủ Nền kinh tế còn đang trong bước quá độ, nên Nhà nước cũng chưa kiên quyết từ bỏ ngay cách quản lý trực tiếp đối với nền kinh tế để chuyển sang quản lý gián tiếp mà thực hiện một cách đan xen Tuy đã có những quan điểm bước đầu về kinh tế thị trường như việc Nhà nước không can thiệp sâu vào việc kinh doanh sản xuất của các cơ sở sản xuất Nhưng nhiều cơ quan nhà nước, nhiều cấp chính quyền vẫn không muốn từ bỏ sự can thiệp này Nhà nước đã xóa sự ngăn sông cấm chợ, xóa bỏ chế độ nhiều giá để khuyến khích sự phát triển của kinh tế thị trường Tuy nhiên, lại chưa có những chính sách, giải pháp rõ ràng để hình thành các loại thị trường, thúc đẩy kinh tế thị trường phát triển như thị trường sức lao động, thị trường đất đai, thị trường tiền tệ… điều này dẫn đến cản trở

sự phát triển sản xuất hàng hóa ở nước ta Tác giả cho rằng, ở giai đoạn đầu của thời kỳ đổi mới kinh tế, vai trò Nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế, nhất là việc xây dựng hệ thống các các công cụ quản lý kinh tế, đặc biệt hệ thống pháp luật còn chậm, việc cải tổ bộ máy để nâng cao hiệu lực quản lý kinh tế của Nhà nước đã thực hiện, nhưng tiến hành chậm, còn nhiều lúng túng, vướng mắc Vì thế, theo tác giả, chúng ta cần phải có “một

lộ trình tổng quát để chỉ đạo quá trình đổi mới bộ máy nhà nước, đổi mới phương thức

sử dụng các công cụ quản lý cho phù hợp với cơ chế mới” [127, tr.118]

Trong bài viết “Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã

hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Cộng sản, số 798, 2009, Phạm Ngọc

Quang đã đánh giá thực trạng vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường nói chung và đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa nói riêng, tác giả nhận định: “Thực tiễn phát triển nền kinh tế thị trường 20 năm đổi mới cho thấy, nhà nước ta đã có nhiều tác động tích cực trong việc đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển nền kinh tế này Việc từng bước hoàn thiện hệ thống chính sách về chế độ sở hữu và các thành phần kinh tế đã góp phần thúc đẩy chuyển dịch theo hướng tạo động lực và điều kiện thuận lợi cho khai thác tiềm năng trong và ngoài nước để phát triển kinh tế - xã hội” [124, tr.31] Vai trò của Nhà nước thể hiện ở việc đã giữ vững độc lập tự chủ trong phát triển kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế, khắc phục được tình trạng suy giảm kinh tế trong những năm gần đây và đặc biệt theo tác giả, đã nâng cao được đời sống của nhân dân - đây là tiêu chí quan trọng đánh giá tính định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh

tế Tác giả đã minh chứng cho những đánh giá về vai trò của Nhà nước bằng một loạt các con số thống kê cụ thể Tuy nhiên, cũng theo tác giả, việc phát huy vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay vẫn còn những hạn chế, yếu kém như: “thể chế kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa chưa được xây dựng đồng bộ; quản lý nhà nước về kinh tế còn nhiều bất cập; chưa có giải pháp đột pháp để kinh tế nhà nước hoàn thành tốt chức năng chủ đạo; năng lực cạnh tranh còn thấp; chưa giải quyết tốt mối quan hệ giữa tăng trường và bào vệ môi trường” [124, tr.32]

Tác giả Hà Huy Thành trong cuốn “Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội

chủ nghĩa ở Việt Nam” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006) đã phân tích và đánh giá

một cách tổng thể hệ thống thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sau

20 năm đổi mới, mà một trong những nội dung tác giả quan tâm nhất là vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế Đánh giá về thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, tác giả đi sâu vào mặt hạn chế, theo tác giả “Nhà nước vẫn nắm những cái không cần nắm, buông những cái không cần buông” [140, tr.299] Điều này thể hiện rõ nhất ở việc Nhà nước đang tham gia quá sâu, quá rộng vào các chức năng của thị trường và doanh nghiệp, trong khi đó nhiều lĩnh

vực thuộc chức năng của mình lại chưa hoàn thành tốt Theo tác giả “Nhà nước nắm quá nhiều về mặt kiểm soát sản xuất và đầu tư, quá ít về nền pháp quyền và cung cấp hàng hóa công và dịch vụ công cộng” [140, tr.302] Trong suốt 20 năm qua, theo tác giả, cách hành xử theo kiểu Nhà nước chia việc cho thị trường vẫn tồn tại ở nước ta, mà điều này

dĩ nhiên là không thể chấp nhận được trong hệ thống kinh tế thị trường, kể cả trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Tác giả viết “chức năng Nhà nước – thị trường, Nhà nước – doanh nghiệp được phân định một cách khách quan, sự phân định

đó không diễn ra theo cách cái gì nhà nước không làm được thì thị trường và doanh nghiệp mới được làm, cũng không phải theo cách Nhà nước cố gắng làm mọi thứ tối đa

có thể, phần còn lại mới là của thị trường, doanh nghiệp” [140, tr.301] Chính điều này

đã làm cho nền kinh tế vận hành thiếu hiệu quả Tuy nhiên, tác giả cũng nhìn nhận nguyên nhân của thực trạng này là “do cách hành xử đó quá quen thuộc, vì nó đã trở thành cơ chế, thành máu thịt tư duy của bộ máy, của các cá nhân điều hành bộ máy và cả trong ý thức xã hội nên việc khó nhận thấy nó sai, không thấy rõ nhu cầu phải vượt qua

nó trong suốt hai chục năm qua, tuy không thể coi là điều bình thường, song, rất dễ giải thích” Hơn nữa, “ngay cả trong những nền kinh tế phát triển, với năng lực bộ máy to lớn

và hệ thống công cụ tốt, không phải nhà nước nào và lúc nào cũng hoàn thành tốt chức năng của mình” [140, tr.302]

Trong “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam”, Vũ Đình

Bách chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008) sau khi trình bày một số vấn đề lý luận về đặc trưng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tính định hướng

xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường và khẳng định vai trò to lớn của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường ở nước ta, các tác giả đã đi vào đánh giá khái quát những mặt được và chưa được về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế của nước

ta Các tác giả nhận định, Nhà nước đã tác động và làm chuyển đổi mạnh mẽ về chất đối với nền kinh tế, chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa và bị bao vây cấm vận sang hoạt động theo cơ chế thị trường, từng bước hình thành thể chế kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa, mở cửa hội nhập vào nền kinh tế khu vực và toàn cầu Từ sự thay đổi

tư duy về kinh tế, Nhà nước ta đã dần từng bước trở lại làm đúng với chức năng của mình đối với nền kinh tế, đó là: định hướng phát triển; cung cấp và duy trì khuôn khổ

pháp luật cho nền kinh tế; duy trì sự ổn định của kinh tế vĩ mô; thực hiện tái phân phối đảm bảo gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội; gắn phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường sinh thái; kiểm tra, kiểm soát đảm bảo tuân thủ pháp luật và thúc đẩy thị trường phát triển lành mạnh Tuy nhiên, các tác giả cũng nhận định: vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vẫn còn nhiều bất cập như: vẫn chậm trễ và tồn tại sự bảo thủ trong đổi mới tư duy lý luận về kinh tế thị trường và chủ nghĩa xã hội; Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa còn nhiều yếu kém, chưa thực sự trở thành nhà nước pháp quyền thích ứng trong kinh tế thị trường; khu vực kinh tế nhà nước vẫn cồng kềnh, chưa phát huy được vai trò định hướng to lớn của mình; hệ thống các thị trường trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chưa được nhận diện rõ nét và chưa được xây dựng đồng bộ; hạ tầng của nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa còn lạc hậu [7, tr.415-421]

Tác giả Nguyễn Ngọc Hồi trong bài “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát

triển kinh tế thị trường ở Việt Nam từ lý luận đến thực tiễn” trong cuốn “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp”

do Phạm Văn Dũng chủ biên (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2009) đánh giá: sau 20 năm thực hiện đường lối phát triển kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta đã đạt được nhiều thành tựu, trong đó phải kể đến: thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa bước đầu được xây dựng, nền kinh tế có sự gắn kết giữa phát triển kinh tế thị trường đi đôi với xóa đói giảm nghèo được thế giới thừa nhận, đời sống nhân dân được nâng cao Tuy nhiên, việc thực hiện đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa còn rất nhiều việc phải làm như việc xây dựng thể chế kinh tế thị trường ở nước ta còn nhiều vướng mắc, chưa đồng bộ; quản lý nhà nước còn nhiều yếu kém, nhất là công tác quy hoạch, dự báo; hành động của các cơ quan quản

lý nhà nước nhiều khi còn vi phạm các nguyên tắc của thị trường; phân hóa giàu nghèo

có xu hướng nới rộng, đạo đức xã hội bị xuống cấp, tệ nạn xã hội gia tăng, môi trường ô nhiễm, vấn đề an sinh xã hội còn nhiều vướng mắc Những hạn chế trên, theo tác giả đang báo động sự tăng lên của các nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường hiện nay và khâu quản lý của nhà nước đang trở thành vấn đề bức xúc, là nguyên nhân của nhiều yếu kém kéo dài, dễ làm cho sự phát triển đi chệch hướng

xã hội chủ nghĩa Vì thế, việc tập trung nâng cao vai trò hiệu quả của quản lý nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường hiện nay, cần phải xem là nhân tố quyết định nhất, đảm bảo giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa

Trong cuốn “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở

Việt Nam: Một số vấn đề lý luận - thực tiễn mới đang đặt ra” của Nguyễn Xuân Thắng,

Nguyễn Viết Thông đồng chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2014) sau khi trình bày những quan niệm mới về định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam ở Tập 1, thì sang Tập 2 các tác giả đi sâu phân tích, đánh giá thực trạng phát triển kinh tế thị trường và thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa trong gần 30

năm đổi mới ở Việt Nam, đáng lưu ý nhất là các bài như “Vai trò của Nhà nước trong

thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa nền kinh tế thị trường Việt Nam” của Phạm Văn

Dũng, bài “Phát triển lực lượng sản xuất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội

chủ nghĩa từ đổi mới” của Lê Xuân Bá, bài “Về thực lực kinh tế Việt Nam sau 27 năm đổi mới” của Bùi Tất Thắng, bài “Đánh giá tổng quát về vai trò thực tế của kinh tế thị trường trong 27 năm đổi mới ở Việt Nam đối với thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”; giải phóng sức sản xuất xã hội; nâng cao đời sống nhân dân; đảm bảo an sinh xã hội – những vấn đề ớn đang đặt ra và đề xuất các quan điểm, cơ chế, chính sách mới” của Nguyễn Hữu Dũng Ở những bài viết này, các

tác đã phân tích và đưa ra quan điểm đánh giá của mình về nền kinh tế sau 27 năm xây dựng và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta trên các góc

độ lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, thực lực của nền kinh tế, hệ thống doanh nghiệp; vai trò thực tế của kinh tế thị trường trong việc thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”; kết quả hội nhập quốc tế; kết quả giải quyết mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với phát triển văn hóa, xã hội Từ đó làm nổi bật vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế ở Việt Nam, chỉ ra điểm mạnh cần phát huy và hạn chế cần khắc phục để nâng cao vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Cuốn“30 năm đổi mới và phát triển ở Việt Nam” của của Đinh Thế Huynh và

các tác giả (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2015) đã đi sâu phân tích đánh giá một cách khái quát và toàn diện những thành tựu và hạn chế của 30 năm đổi mới đất nước Trong

đó, có những đánh giá thực trạng vai trò của Nhà nước trong công cuộc đổi mới nói chung và xây dựng, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nói riêng Theo các tác giả: “Sự quản lý, điều hành của Nhà nước đối với nền kinh tế thị trường sát thực và hiệu quả hơn Việc sử dụng các công cụ quản lý kinh tế, điều tiết nền kinh tế có tiến bộ” [66, tr.114] Nhà nước thay vì can thiệp trực tiếp vào hoạt động sản xuất của các doanh nghiệp bằng mệnh lệnh hành chính, đã chuyển sang thực hiện quản lý và điều hành nền kinh tế bằng các công cụ pháp luật, hành chính, kinh tế, kết quả là năng lực quản lý và điều hành của Nhà nước ngày càng tốt hơn và hiệu quả hơn Điều này thể hiện qua các việc: Nhà nước đã xác lập được khung khổ pháp lý để quản lý mọi lĩnh vực bằng pháp luật; cơ cấu bộ máy Nhà nước gọn nhẹ hơn, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan hành chính được điều chỉnh sắp xếp cho phù hợp, đảm bảo Nhà nước quản lý kinh

tế ngày càng tốt hơn trong bối cảnh mới, hội nhập kinh tế quốc tế

Trong cuốn“Một số vấn đề lý luận – thực tiễn về định hướng xã hội chủ nghĩa

trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới” do Nguyễn Viết

Thông, Đinh Quang Ty… chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016) sau khi đưa

ra được nội dung định hướng xã hội chủ nghĩa xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam và các tiêu chí định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế, các tác giả đã đi vào phân tích và đánh giá thực trạng thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường qua 30 năm đổi mới ở nước ta Các tác giả nhận định:

“qua 30 năm đổi mới, tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường được nhận thức và thực hiện ngày càng tốt hơn Đã và đang từng bước thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”; giải phóng và không ngừng phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao đời sống nhân dân, đẩy mạnh xóa đói giảm nghèo Phát triển các hình thức sở hữu và các thành phần kinh tế Thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội trong từng bước và từng chính sách phát triển Phát huy quyền làm chủ của nhân dân, đảm bảo vai trò quản lý và điều tiết nền kinh tế của Nhà nước, vai trò lãnh đạo của Đảng Những thành tựu trong việc đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường đã góp phần làm nên những thành tựu to lớn, có

ý nghĩa lịch sử qua 30 năm đổi mới” [147, tr.179-180] Tuy nhiên, việc đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường cũng còn nhiều hạn chế như:

Việc thực hiện mục tiêu đề ra chưa tực hiện tốt; chất lượng phát triển và năng lực cạnh tranh còn kém; chế độ sở hữu và các thành phần kinh tế còn nhiều vấn đề chưa phù hợp; bất bình đẳng xã hội, phân hóa giàu nghèo có xu hướng gia tăng; hội nhập kinh tế quốc

tế có mặt chưa chủ động và hiệu quả chưa cao; việc phát huy vai trò làm chủ của nhân dân, vai trò quản lý của Nhà nước và lãnh đạo của Đảng trong đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường còn nhiều yếu kém [147, tr.182] Nguyên nhân của sự yếu kém theo các tác giả là do: mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chưa có tiền lệ trong lịch sử; bản thân kinh tế thị trường cũng có những khuyết tật

cố hữu của nó; năng lực thực tế bộ máy lãnh đạo và quản lý từ trung ương đến địa phương còn kém [147, tr.183]

Trong cuốn “Một số vấn đề lý luận – thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường

đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới” của tập thể 42 tác giả do Phùng

Hữu Phú, Lê Hữu nghĩa, Vũ văn Hiền, Nguyễn Viết Thông đồng chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016) sau khi đưa ra những luận cứ khoa học về phát triển kinh tế thị trường cũng như vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, các tác giả đã đánh giá thực trạng phát triển kinh tế thị trường qua 30 năm đổi mới, trong đó, các tác giả nhận định, nước ta đã phát huy và bảo đảm vai trò quản lý điều tiết của Nhà nước trong đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa thể hiện “sự quản lý, điều hành của Nhà nước kiên quyết, năng động và ngày càng hiệu quả hơn Nhà nước sử dụng các nguồn lực, công cụ điều tiết, chính sách phân phối

để thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, bảo đảm an sinh xã hội, từng bước nâng cao phúc lợi xã hội, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, cải thiện đời sống nhân dân…bảo đảm tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường” [121, tr.273] Bên cạnh

đó, vai trò định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường của Nhà nước cũng còn những hạn chế, yếu kém Năng lực thực tế của bộ máy lãnh đạo và quản lý từ Trung ương đến các tỉnh, thành phố và đơn vị cơ sở về giải quyết mối quan hệ giữa các vấn đề kinh tế và các vấn đề xã hội để bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển kinh tế còn nhiều hạn chế; nhiều chủ trương, chính sách đúng đắn chưa được tập trung chỉ đạo, tổ chức thực hiện tới nơi tới chốn; sự thoái hóa, biến chất gắn với

tệ tham nhũng, lợi ích nhóm ngày càng nặng nề của một bộ phận không nhỏ cán bộ,

đảng viên có chức có quyền Điều này kìm hãm sự phát triển kinh tế, có nguy cơ làm chệch định hướng xã hội chủ nghĩa và mất lòng tin của nhân dân vào Nhà nước trong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường ở Việt Nam

Ngoài những công trình tiêu biểu đã đề cập trên, một số luận án tiến sĩ thời gian vừa qua cũng phần nào đánh giá thực trạng vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trên những góc độ khác nhau, nổi bật là:

Luận án tiến sĩ Triết học “Vai trò của Nhà nước trong chủ động và tích cực hội

nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam hiện nay” của Hoàng Thị Kim Oanh (Học viện Chính

trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2011), đã tiến hành khảo sát và đánh giá vai trò của Nhà nước trong lĩnh vực chủ động hội nhập kinh tế quốc tế ở nước ta hiện nay Tác giả bằng những lập luận và số liệu minh chứng của mình đã khẳng định, với những thành tựu đã được ghi nhận trong những năm qua, không thể phủ nhận Nhà nước Việt Nam có vai trò quan trọng đối với toàn bộ quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, cũng như trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế Tuy nhiên, theo tác giả, so với yêu cầu của thực tiễn thì vai trò của Nhà nước Việt Nam hiện nay còn bộc lộ nhiều hạn chế yếu kém, trong một số trường hợp còn mang tính thụ động, quá trình hoạch định, triển khai chiến lược tổng thể còn chậm trễ Những điều kiện tiềm lực trong nước chưa được huy động tối đa

để thúc đẩy đất nước tăng trưởng hiệu quả và phát triển bền vững Những hạn chế này cần được nhận thức nghiêm túc để có những biện pháp điều chỉnh, thay đổi nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước

Luận án tiến sĩ Triết học “Vấn đề thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước Việt

Nam trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường hiện nay” của Dương Thị Thục Anh

(Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, 2013), trên cơ sở làm rõ cơ sở

lý luận, tác giả đã đi vào đánh giá thực trạng thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam trên cả phương diện thành tựu và hạn chế Theo tác giả, sau 25 năm đổi mới, nước ta đã thu được những thành tựu to lớn về mọi mặt, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có bước phát triển vượt bậc Trong mọi chủ trương, chính sách Nhà nước đã chú ý kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với tiến

bộ và công bằng xã hội, phát triển văn hóa, bảo vệ môi trường, phát triển bền vững Tuy

nhiên, theo tác giả chức năng xã hội của Nhà nước vẫn còn một số hạn chế, bất cập mà chủ yếu là trong chính sách quản lý

1.3 Những công trình nghiên cứu về giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Trong cuốn “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”

(Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2004), tác giả Lê Thị Hương nhận định: kinh tế - xã hội sẽ không thể phát triển nếu không có một Nhà nước hoạt động hiệu quả Để xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, buộc Nhà nước phải

sử dụng một hệ thống các công cụ quản lý vĩ mô Việc sử dụng các công cụ này được thực hiện thông qua hoạt động của toàn thể cơ quan trong bộ máy nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước Trong hệ thống các công cụ đó thì pháp luật là yếu tố không thể thay thế để điều chỉnh các quan hệ kinh tế và hình thành thể chế kinh tế thị trường Theo tác giả, để tăng cường vai trò của Nhà nước đối với nền kinh tế thị trường, Nhà nước cần tiến hành đổi mới sâu sắc hệ thống công cụ chính sách mà trọng tâm là hệ thống pháp luật; Nhà nước cũng cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn nữa tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước; đề cao trách nhiệm công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước nhằm đảm bảo khơi thông các nguồn lực, tạo điều kiện tốt nhất để phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa một cách hiệu quả Để làm được điều đó, tác giả cho rằng trong thời gian tới Nhà nước cần làm tốt mấy điểm sau: phải xây dựng được một hệ thống lý luận về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo nguyên tắc không giáo điều, phải rút ra được hạt nhân khoa học trong kho tàng lý luận kinh tế của nhân loại, vận dụng phù hợp và sáng tạo vào sự vận động của nền kinh tế thị trường Việt Nam; thể chế hóa được các giải pháp kinh tế của Nhà nước, đảm bảo cho mọi hoạt động kinh tế của Nhà nước được tiến hành trong khuôn khổ pháp luật; đồng bộ hóa và hệ thống hóa các chính sách kinh tế kinh tế của Nhà nước vào các mục tiêu kinh

tế nhất định để tạo ra mô hình kinh tế phù hợp và có hiệu quả trong thực tiễn; tăng cường tính hiệu lực, hiệu quả của pháp luật trên thực tế; cuối cùng vấn đề có quan trọng mang tính quyết định là phải hoàn thiện bộ máy nhà nước

Tác giả Đào Viết Hiền trong luận án tiến sĩ kinh tế “Nâng cao hiệu lực quản lý

nhà nước về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” (Học

viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2005) sau khi đã phân tích thực trạng hiệu lực quản lý nhà nước về kinh tế ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới đã cho rằng, để nâng cao hiệu lực quản lý của nhà nước về kinh tế, trước hết phải xuất phát từ việc khắc phục những nguyên nhân tồn tại của vấn đề được rút ra từ thực trạng của nó Tác giả đã đưa ra

5 nhóm giải pháp cơ bản nhằm nâng cao năng hiệu lực quản lý của Nhà nước đối với nền kinh tế ở nước ta hiện nay đó là: Xác định đúng và thực hiện tốt chức năng quản lý nhà nước về kinh tế; rà soát và kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước các cấp, theo hướng đảm bảo quyền lực nhà nước là thống nhất trong tính đồng bộ của các khâu lập pháp, hành pháp và tư pháp; đổi mới triệt để hơn cơ chế quản lý nhà nước về kinh tế phù hợp với cơ chế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế; hoàn thiện và tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động quản lý của nhà nước về kinh tế; làm tốt công tác cán bộ nói chung và cán bộ quản lý nhà nước về kinh tế nói riêng để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về kinh tế trong thời gian tới

Cuốn “Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã

hội chủ nghĩa ở Việt Nam” do Đinh Văn Ân, Lê Xuân Bá chủ biên (Nxb Khoa học và kỹ

thuật, Hà Nội, 2006), các tác giả cho rằng để phát huy vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế, trước hết cần xác định lại vai trò, chức năng kinh tế của Nhà nước, tương ứng với từng chức năng, các tác giả đã đưa ra các giải pháp phù hợp như: Đối với chức năng quản lý nhà nước về kinh tế, Nhà nước cần tập trung vào ổn định kinh tế vĩ mô bằng cách tạo dựng một khung khổ pháp lý hữu hiệu với một hệ thống công cụ điều tiết

mà trong đó kế hoạch hóa là quan trọng nhất Đối với chức năng của một Nhà nước phát triển, nhà nước phải tìm ra được giải pháp xử lý thích hợp cả về mặt kinh tế lẫn xã hội đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước vốn thiếu hiệu quả nhưng lại nắm các vị trí và địa vị trọng yếu trong nền kinh tế, các cơ quan có liên quan trong hệ thống hành pháp của Nhà nước phải thực hiện tốt vai trò quyết định trong hệ thống hoạch định các chính sách kinh tế, Nhà nước tập trung nhân lực, vật lực cho phát triển kinh tế Đối với chức năng Nhà nước phúc lợi, Nhà nước cần đảm bảo công bằng xã hội với việc phân phối theo lao động là chủ yếu, hình thành mạng lưới an sinh xã hội, đảm bảo bền vững về môi trường Bên cạnh việc xác định lại và đưa ra các giải pháp tương ứng với từng chức năng của Nhà nước, theo các tác giả để nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh

tế cần từng bước hoàn thiện tổ chức bộ máy và phương thức hoạt động của các cơ quan quản lý của nhà nước về kinh tế, các tác giả xác định “đây phải được coi là một trong những hướng quan trọng nhằm tạo dựng một kết cấu hạ tầng thể chế kinh tế toàn diện” [4, tr.248], và để làm được điều đó cần tập trung cải tổ bộ máy hành chính về kinh tế, kiên quyết cải cách thủ tục hành chính về kinh tế, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức

Trong “Báo cáo phát triển nền kinh tế thị trường Việt Nam 2014” của CIEM, các

tác giả sau khi đánh giá mức độ hỗ trợ phát triển kinh tế thị trường của bộ máy quản trị nhà nước Việt Nam trên nhiều khía cạnh, đã kết luận và đưa ra những khuyến nghị để hoàn thiện bộ máy quản trị hành chính Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đó là: cần cụ thể hóa nguyên tắc “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ” để giảm sự chồng chéo chức năng và nhiệm

vụ của các cơ quan thuộc hai hệ thống này, nên nhất thể hóa các vị trí lãnh đạo trong cơ quan đảng với vị trí lãnh đạo trong cơ quan nhà nước để tránh trùng lặp chức năng và nhiệm vụ, tránh đùn đẩy trách nhiệm, vai trò giám sát cần mạnh dạn chuyển cho Quốc hội và Hội đồng nhân dân thay vì trực thuộc Đảng và Chính phủ để nâng cao vị thế làm chủ của người dân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; cần sắp xếp lại bộ máy nhà nước theo hướng Nhà nước chỉ điều hành và quản lý các hoạt động sản xuất kinh doanh Tức là, Nhà nước không nên đóng vai trò của người cung cấp dịch vụ hàng hóa Ngay cả ở những nơi mà thị trường không thực hiện được chức năng đó thì Nhà nước cũng không nên tham gia cung ứng trực tiếp các loại hình và dịch vụ hàng hóa

mà chỉ tham gia với tư cách là người mua các hàng hóa dịch vụ đó để phân phối lại cho người dân; cần tiếp tục thực hiện chương trình cải cách thủ tục hành chính, giảm các lệ phí hành chính và số hóa các thủ tục hành chính bên cạnh việc nâng cao chất lượng xây dựng luật và chính sách để đảm bảo tính thượng tôn của pháp luật trong hoạt động kinh tế; cuối cùng, Nhà nước cần khuyến khích các tổ chức xã hội dân sự phát triển để tăng cường giám sát việc tuân thủ pháp luật của cơ quan nhà nước, đồng thời tăng tính phản biện trong xã hội đối với các chính sách kinh tế - xã hội để bộ máy nhà nước hoạt động thực sự hiệu quả hơn

Trong cuốn “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

ở Việt Nam”của Ban kinh tế Trung ương (Nxb Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội,

2015) sau khi đề ra mục tiêu “đến năm 2020 hình thành đồng bộ hệ thống thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [9, tr.257] với hàng loạt các yêu cầu như: đáp ứng chuẩn phổ biến của nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế, đảm bảo tính định hướng xã hội chủ nghĩa, đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước

và vai trò làm chủ của nhân dân, đảm bảo tính đồng bộ giữa các bộ phận cấu thành của thể chế kinh tế, giữa Nhà nước và thị trường, kế thừa chọn lọc thành tựu phát triển kinh

tế thị trường của nhân loại, đảm bảo tính công khai minh bạch trong xây dựng và thực thi thể chế kinh tế Ban Kinh tế Trung ương đã đưa các chủ trương và giải pháp để tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong đó

có các giải pháp về phát huy vai trò của Nhà nước đối phát triển kinh tế thị trường ở nước ta đó là: Tiếp tục đổi mới tư duy, nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa và thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; tiếp tục hoàn thiện thể chế về sở hữu, phát triển các thành phần kinh tế, các loại hình doanh nghiệp; phát triển hệ thống thị trường hiện đại; hoàn thiện thể chế gắn kết tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội trong từng chương trình, dự án, trong từng chính sách phát triển và bảo vệ môi trường; tiếp tục đẩy mạnh cải cách hành chính, nâng cao vai trò, hiệu lực quản lý của Nhà nước, hoàn thiện nhà nước pháp quyền; tiếp tục đổi mới sự lãnh đạo của Đảng, đảm bảo vai trò làm chủ của nhân dân, sự tham gia của các tổ chức chính trị -

xã hội, xã hội – nghề nghiệp trong phát triển kinh tế - xã hội

Nguyễn Hải Nam trong “Vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế ở Việt

Nam” (Luận án tiến sĩ kinh tế, Viện Chiến lược phát triển, 2015), sau khi tìm ra nguyên

nhân làm hạn chế hiệu quả phát huy vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế đã đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế ở nước ta đến năm 2020 cụ thể là: Tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hướng tới tăng trưởng kinh tế hiệu quả và bền vững bằng việc “không ngừng hoàn thiện bộ máy nhà nước theo hướng hiện đại và hiệu lực, hiệu quả Xây dựng bộ máy Nhà nước tinh gọn trên cơ sở hiện đại hóa phương thức quản lý Mỗi cơ quan nhà nước được xác định rõ chức năng, cơ cấu tổ chức cùng số lượng, chất lượng đội ngũ công chức,

viên chức” [99, tr.118]; Thực thi có hiệu quả mối quan hệ “Đảng lãnh đạo, nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ” để phát triển kinh tế có hiệu quả, bền vững; cải cách bộ máy nhà nước đáp ứng yêu cầu của tăng trưởng kinh tế; đổi mới điều hành kinh tế, cải cách hành chính để có lợi cho tăng trưởng kinh tế Hơn nữa, tác giả còn cho rằng để nâng cao vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế, Nhà nước nên thực hiện chức năng quản lý của mình theo phương châm kết hợp pháp trị và đức trị trong quá trình phát triển

Trên cơ sở đánh giá và tìm ra nguyên nhân thực trạng thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới, các tác

giả của“Một số vấn đề lý luận – thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ

nghĩa xã hội ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới” do Phùng Hữu Phú, Lê Hữu Nghĩa, Vũ

Văn Hiền, Nguyễn Viết Thông đồng chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016) đã đưa các quan điểm giải pháp cơ bản nhằm thực hiện có kết quả định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở nước ta trong đó có những quan điểm, giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện những nội dung của định hướng xã hội chủ nghĩa đó là “Đảng, Nhà nước và các tổ chức trong hệ thống chính trị

từ Trung ương đến địa phương phải thường xuyên kết hợp chặt chẽ, chăm lo kiến tạo môi trường thể chế thuận lợi để không ngừng giải phóng sức sản xuất, phát triển lực lượng sản xuất của đất nước, đáp ứng các tiêu chuẩn hiện đại; trên cơ sở đó hoàn thiện quan hệ sản xuất, bảo đảm cho nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa có thực lực ngày càng mạnh, liên kết, cạnh tranh hội nhập sâu rộng và vững vàng với các nền kinh tế thị trường trong khu vực và trên thế giới” [121, tr.281] Và để thực hiện được điều đó phải đổi mới căn bản vai trò của Nhà nước trong đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa theo hướng: Nhà nước với tư cách chủ thể quyền lực công; Nhà nước kiến tạo và phát triển; xây dựng thể chế pháp lý và duy trì hiệu lực pháp luật; Nhà nước bảo đảm cho các thành

tố của kinh tế thị trường vận hành theo các quy luật khách quan; nhà nước phân phối thu nhập công bằng, đảm bảo an sinh xã hội và sự hài hòa về lợi ích; Nhà nước hạn chế những hạn chế, khuyết tật của kinh tế thị trường; vai trò trọng tài và bảo vệ của Nhà nước; kiện toàn hệ thống điều tiết vĩ mô [120, tr.285]

Xuất phát từ lý luận và thực trạng cũng như nguyên nhân thực trạng đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam và dự báo

bối cảnh quốc tế, trong nước, các tác giả cuốn “Một số vấn đề lý luận – thực tiễn về định

hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới”, Nguyễn Viết Thông, Đinh Quang Ty… chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2016) đã trình bày các quan điểm chỉ đạo và đưa ra các nhóm giải pháp nhằm thực hiện

có hiệu quả định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường đến năm

2020, tầm nhìn đến năm 2030 Cụ thể các nhóm giải pháp đó là: đổi mới căn bản và sâu sắc nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh toàn diện, đồng bộ công cuộc đổi mới; đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế; nâng cao năng lực lãnh đạo và trách nhiệm của Đảng; đổi mới căn bản vai trò của Nhà nước trong đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa; phát huy vai trò làm chủ của nhân dân và sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội trong đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa

1.4 Nhận xét chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục triển khai nghiên cứu

1.4.1 Nhận xét chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Qua khảo sát các công trình nghiên cứu liên quan đến đế tài tác giả rút ra nhận xét sau:

Một là, nhìn chung chủ đề kinh tế thị trường, kinh tế thị trường định hướng xã hội

chủ nghĩa ở nước ta đã được nghiên cứu đa dạng, dưới nhiều góc độ khác nhau Đây là những vấn đề không chỉ được Đảng, Nhà nước mà đông đảo các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Những công trình của các tác giả là những tư liệu tham khảo có giá trị để nghiên cứu sinh kế thừa, khái quát, làm cơ sở về mặt lý luận cho việc triển khai, phân tích, trình bày các nội dung của luận án

Hai là, ở một số công trình, các nhà khoa học đã tập trung phân tích, nghiên cứu

và bước đầu đưa ra được các quan điểm về kinh tế thị trường nói chung và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nói riêng Từ những quan điểm của các học giả, tác giả sẽ đưa ra các phân tích, trình bày của mình về những đặc trưng của nền kinh tế thị trường và kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, là cơ sở lý luận cho việc phân tích vai trò

của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đối với xây dựng và phát triển kinh tế thị trường

Ba là, nhiều công trình nghiên cứu đã tập trung tìm hiểu vai trò của Nhà nước

trong phát triển kinh tế - xã hội nói chung, trong từng lĩnh vực cụ nói riêng như: chức năng xã hội của Nhà nước trong phát triển kinh tế, vai trò của Nhà nước trong hội nhập kinh tế quốc tế, vai trò của Nhà nước trong xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ, vai trò của Nhà nước trong thực hiện công bằng xã hội hay vai trò của Nhà nước trong khắc phục các khuyết tật của thị trường, vai trò của Nhà nước trong giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế… Trên cơ sở những quan điểm của các học giả về vấn đề này, luận án sẽ đi sâu phân tích và làm sáng tỏ hơn nữa dưới góc độ triết học vai trò của Nhà nước với tư cách là nhân tố chính trị quan trọng của kiến trúc thượng tầng, trực tiếp định hướng cho sự phát triển của nền kinh tế thị trường ở nước ta

Bốn là, nhiều công trình nghiên cứu cũng đi sâu vào phân tích, đánh giá thực

trạng vai trò của Nhà nước ở các lĩnh vực, cũng như chỉ ra một số vấn đề thực tiễn đặt ra đối với Nhà nước, những khó khăn, thách thức mà Nhà nước phải đối mặt trong quá trình quản lý nền kinh tế nói chung và các lĩnh vực cụ thể nói riêng Đây là những tài liệu có giá trị tham khảo tốt để luận án dựa vào đó đưa ra được những nhận định, đánh giá về vai trò của Nhà nước, chỉ ra được những hạn chế, yếu kém của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Năm là, một số công trình nghiên cứu đã tập trung vào phân tích tính đúng đắn

trong các quan điểm chỉ đạo của Đảng về xây dựng và phát triển kinh tế thị trường ở nước ta Những phân tích này là cơ sở để luận án đề xuất được một số giải pháp có tính khả thi góp phần nâng cao hơn nữa vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

1.4.2 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài cho thấy, trong thời gia qua, nhiều nhà khoa học đã quan tâm nghiên cứu hoặc luận bàn đến chủ đề kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cũng như vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở nước ta Tuy nhiên, dưới góc độ triết học, không có nhiều công trình tập trung phân tích, nghiên cứu sâu về vấn đề vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị

trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhất là trong bối cảnh đất nước và quốc tế đã có nhiều thay đổi như hiện nay Những nghiên cứu đó chủ yếu tập trung vào vai trò quản lý của Nhà nước hoặc vai trò của Nhà nước trong các lĩnh vực cụ thể, như thực hiện công bằng xã hội, an sinh xã hội, hội nhập kinh tế quốc tế

Trong khi hiện nay, vấn đề xây dựng và phát triển kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa là một trong những nhiệm vụ chiến lược, có tính chất quyết định đến quá trình đổi mới nhằm thực hiện thắng lợi mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước

ta là dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh Nếu chúng ta không xây dựng, phát triển và sử dụng kinh tế thị trường thì khó lòng đạt được mục tiêu đó Hơn nữa, thực tế cho thấy rằng, quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được Đảng ta xác định là vấn đề mới mẻ trong lịch sử chưa

có tiền lệ, cần phải được thường xuyên nghiên cứu bổ sung và làm sáng tỏ cả về lý luận, thực tiễn

Do đó, cần thiết phải có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu hơn nữa về vấn

đề xây dựng và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cũng như vai trò của Nhà nước đối với phát triển nền kinh tế thị trường này và lấy đó làm cơ sở lý luận soi đường, định hướng cho hoạt động thực tiễn ở nước ta trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay

Trên cơ sở kế thừa những giá trị của các công trình nghiên cứu mà các nhà khoa học đã công bố, luận án tập trung vào nghiên cứu các nội dung sau:

Thứ nhất, hệ thống hóa các quan điểm về kinh tế thị trường, về các mô hình kinh

tế thị trường trên thế giới và về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Thứ hai, nghiên cứu, phân tích làm rõ những vấn đề lý luận về vai trò của nhà

nước đối với phát triển kinh tế thị trường nói chung, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nói riêng

Thứ ba, đánh giá thực trạng và tìm hiểu nguyên nhân thực trạng vai trò của Nhà

nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam đối với phát triển kinh tế thị trường ở nước ta

Thứ tư, đề xuất một số giải pháp cơ bản góp phần nâng cao vai trò của Nhà nước

đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhằm thực hiện thắng lợi mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam hiện nay

Kết luận chương 1

Vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế là một trong những vấn đề mang tính phổ biến, gắn liền với sự tồn tại và phát triển của mỗi quốc gia Đặc biệt, ở các nước đang quá độ lên chủ nghĩa xã hội, trong đó có Việt Nam, xây dựng và phát triển kinh tế thị trường được xem là nhiệm vụ chiến lược, quan trọng trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước Để đảm bảo nền kinh tế phát triển theo đúng mục tiêu đã đề ra, Nhà nước là nhân tố giữa vai trò quyết định Do đó, vấn đề kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa nói chung và vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam nói riêng đã được các nhà nghiên cứu luận bàn dưới nhiều góc độ Liên quan đến đề tài luận án, nghiên cứu sinh tổng quan các công trình nghiên

cứu trên ba nhóm cơ bản: Một là, những công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề lý

luận về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ

nghĩa ở Việt Nam; hai là, những công trình nghiên cứu liên quan đến thực trạng vai trò

của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt

Nam; ba là, những công trình nghiên cứu liên quan đến giải pháp nâng cao vai trò của

Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Trên cơ sở tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan, Luận án chỉ ra những vấn

đề cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án, đó là: làm rõ một số vấn đề lý luận chung về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; đánh giá thực trạng thực hiện vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; từ đó đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC

ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 2.1 Kinh tế thị trường

2.1.1 Khái lược về kinh tế thị trường

Thuật ngữ kinh tế bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “Economi”, nghĩa là quản trị gia đình Khi trở thành một phạm trù, nó được hiểu là toàn bộ các hoạt động có tính cộng đồng trong quá trình sản xuất, trao đổi và tiêu dùng sản phẩm vật chất của con người Ngày nay, thuật ngữ kinh tế được định nghĩa với nhiều cách hiểu khác nhau

Theo “Từ điển Kinh tế chính trị học”, kinh tế là “toàn bộ những mối quan hệ sản xuất nhất định trong lịch sử, cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội, hoạt động kinh doanh của một nước nhất định, bao gồm các ngành và các loại hình sản xuất tương ứng Mỗi phương thức sản xuất đều có nền kinh tế riêng của nó, được phân biệt chính bởi tính chất sở hữu về tư liệu sản xuất, mục đích phát triển của sản xuất, hình thức và phương pháp kinh doanh Nền tảng vật chất phát triển của nền kinh tế là lực lượng sản xuất mà

sự thay đổi của chúng dẫn đến những biến đổi tương ứng trong cơ sở hạ tầng kinh tế của xã hội khâu quan trọng nhất của kinh tế là quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất” [166, tr.198] Còn theo “Từ điển Bách khoa Việt Nam” kinh tế được hiểu theo hai cách: “là tổng thể các hoạt động của cộng đồng người, một nước, liên quan đến toàn bộ quá trình sản xuất, trao đổi, phân phối, tiêu dùng các sản phẩm xã hội” [165, tr.584], hoặc là “tổng thể những mối quan hệ trong quá trình sản xuất của một hình thái kinh tế

- xã hội, trong tổ chức và hoạt động của cơ cấu hạ tầng của xã hội, bao gồm các ngành kinh tế - kỹ thuật, các loại hình sản xuất tương ứng… Mỗi nền kinh tế đều do quan hệ sản xuất, cũng như tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất quy định” [165, tr.584] Các quan điểm tuy không đồng nhất nhưng tựu trung lại đều xem quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất là cơ sở quan trọng của nền kinh tế

Thuật ngữ “Thị trường” trong “Từ điển Kinh tế học hiện đại” được hiểu là “bất

cứ khung cảnh nào trong đó diễn ra việc mua và bán các loại hàng hóa, dịch vụ” [167, tr.632], và được “Từ điển Bách khoa Việt Nam” định nghĩa “là bất kỳ khung cảnh nào

mà trong đó diễn ra việc mua và bán các loại hàng hóa, dịch vụ, thể hiện toàn bộ những

quan hệ kinh tế hình thành trong lĩch vực trao đổi và tiêu thụ hàng hóa” [165, tr.215] Như vậy, thị trường có thể hiểu theo nghĩa hẹp là nơi diễn ra quan hệ mua bán, còn theo nghĩa rộng thị trường là lĩnh vực trao đổi, mua bán hàng hóa, nó phản ánh sự phát triển của phân công lao động xã hội

Thuật ngữ kinh tế thị trường trong “Từ điển Bách khoa Việt Nam” là nền kinh tế dựa trên sản xuất hàng hóa phát triển và hoạt động theo cơ chế thị trường; ra đời trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Trong kinh tế thị trường, thị trường đóng vai trò điều tiết mọi quan hệ kinh tế - xã hội: sản xuất, thương mại, tài chính, tín dụng tiền tệ, lao động, kể cả một phần quan trọng trong văn hóa, giáo dục… Người sản xuất, người tiêu dùng, mọi thành viên trong xã hội tự chủ hoạt động trên thị trường nhưng lại bị chi phối bởi các quan hệ thị trường như: cung cầu, cạnh tranh” [165, tr.596] Còn trong “Từ điển Kinh tế học hiện đại” lại cho rằng kinh tế thị trường “là một hệ thống kinh tế trong

đó các quyết định về phân bổ nguồn lực và sản xuất được đưa ra dựa trên cơ sở các mức giá được xác định qua những giao dịch tự nguyện giữa các nhà sản xuất, người tiêu dùng, công nhân và chủ sở hữu các yếu tố sản xuất” [167, tr.632] Trong một chuyên đề nghiên cứu của Hội đồng Lý luận Trung ương năm 2008 cũng đã định nghĩa “kinh tế thị trường là hệ thống các quan hệ kinh tế đã được quy định bởi trình độ xã hội hóa sản xuất, là kiểu tổ chức xã hội về lao động, trong đó các yếu tố đầu vào và đầu ra đều là hàng hóa, các chủ thể kinh tế độc lập và lệ thuộc lẫn nhau, cạnh tranh và hợp tác với nhau nhằm thực hiện mục tiêu giá trị gia tăng ngày càng nhiều hơn” [151, tr.6]

Như vậy, mặc dù còn có các cách hiểu khác nhau, do cách tiếp cận không giống nhau, nhưng nhìn chung có thể nhận thấy: về bản chất kinh tế thị trường trường là một kiểu tổ chức kinh tế - xã hội, trong đó các hoạt động kinh tế gắn bó chặt chẽ với nhau

và với thị trường Ở đó, mọi yếu tố đầu vào của sản xuất và sản phẩm do sản xuất tạo

ra, cả tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng, đều là hàng hóa, phải thông qua thị trường, phụ thuộc vào tiến trình thị trường

Thực tiễn cho thấy, lịch sử phát triển của xã hội loài người là lịch sử phát triển không ngừng của lực lượng sản xuất và phân công lao động, nó cũng chính là quá trình phát triển từ thấp đến cao của các phương thức sản xuất xã hội Trong quá trình phát triển đó, nền sản xuất xã hội đã và đang trải qua hai kiểu tổ chức kinh tế là kinh tế tự

nhiên và kinh tế hàng hóa Kinh tế tự nhiên là kiểu tổ chức kinh tế mà sản phẩm tạo ra

là để thỏa mãn nhu cầu của chính người sản xuất Còn kinh tế hàng hóa là kiểu tổ chức kinh tế mà sản phẩm sản xuất ra là để trao đổi hoặc mua bán trên thị trường Kinh tế hàng hóa ra đời là bước ngoặt căn bản trong lịch sử xã hội loài người, đưa con người thoát khỏi tình trạng “mông muội”, phát triển nhanh chóng lực lượng sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội Kinh tế hàng hóa tồn tại ở hai giai đoạn là kinh tế hàng hóa giản đơn và giai đoạn phát triển cao là kinh tế thị trường Thực tế cho thấy, khái niệm kinh tế thị trường thường hay bị đánh đồng với khái niệm kinh tế hàng hóa Kinh

tế thị trường và kinh tế hàng hóa có cùng bản chất là đều nhằm sản xuất ra hàng hóa để bán, đều nhằm mục đích giá trị và đều trao đổi thông qua quan hệ hàng tiền, kinh tế hàng hóa và kinh tế thị trường đều dựa trên cơ sở phân công lao động xã hội và sự tách biệt tương đối về kinh tế giữa các chủ thể sản xuất Song, kinh tế hàng hóa ra đời từ kinh tế tự nhiên, đối lập với kinh tế tự nhiên, giai đoạn đầu còn ở trình độ thấp, chủ yếu

là sản xuất hàng hóa nhỏ lẻ, kỹ thuật thủ công, năng suất thấp Còn kinh tế thị trường là kinh tế hàng hóa đã phát triển cao đến một mức độ nhất định, khi thị trường hàng hóa, dịch vụ đã phát triển đồng bộ, hoàn chỉnh và các quan hệ thị trường được xác lập một cách tương đối toàn diện, có quy mô sản xuất lớn, lấy khoa học, kỹ thuật, công nghệ hiện đại làm cơ sở và nền sản xuất mang tính xã hội hóa cao

Kinh tế thị trường đã có mầm mống từ trong xã hội chiếm hữu nô lệ, dần hình thành trong xã hội phong kiến và phát triển trong chủ nghĩa tư bản Các nước đi lên chủ nghĩa xã hội hiện nay đã thừa nhận và xây dựng nền kinh tế thị trường phù hợp với đặc điểm, đặc thù của quốc gia mình Kinh tế thị trường có những đặc trưng cơ bản:

Một là, nền kinh tế thị trường là nền kinh tế có tính tự do, tự chủ cao Các chủ

thể kinh tế, các nhà sản xuất kinh doanh được quyền tự do mua bán hàng hóa theo quan hệ cung cầu, còn người tiêu dùng được quyền tự do lựa chọn các sản phẩm hàng hóa phù hợp với nhu cầu của mình cả về số lượng và chất lượng Người tiêu dùng có quyền tự do lựa chọn người sản xuất kinh doanh và người sản xuất kinh doanh được tự

do tìm kiếm người tiêu dùng, họ gặp nhau trên thị trưởng, mà không có bất cự một sức mạnh phi kinh tế nào can thiệp Hơn nữa, khi kinh tế thị trường phát triển thì xu hướng

tự do hóa thương mai gia tăng, làm cho thị trường có sự thông suốt trong từng quốc gia