Môn Ngữ văn ở trường phổ thông nói chung, trong trường THCS nói riêng thì về kiến thức môn văn không chỉ ở trong những bài có sẵn trong SGK qua phần Văn, Tiếng Việt hay Tập làm văn nào đ
Trang 1I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1 Lý do chọn đề tài
Môn Ngữ văn ở trường phổ thông nói chung, trong trường THCS nói riêng thì về kiến thức môn văn không chỉ ở trong những bài có sẵn trong SGK qua phần Văn, Tiếng Việt hay Tập làm văn nào đó mà học sinh (HS) cần phải
có được những kĩ năng quý để làm một bài văn một cách thành thạo Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay HS đang xa rời với văn học, ngại nghĩ, ngại viết
Do vậy, giúp HS biết cách xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng hướng làm bài Hướng dẫn HS cách tìm ý cho bài văn miêu tả, rèn cho HS có
kỹ năng diễn đạt, kỹ năng dựng đoạn trong văn miêu tả là một việc làm cần thiết mà mỗi người giáo viên cần trang bị cho HS của mình
Việc rèn kỹ năng làm văn miêu tả là rất thiết thực cho HS Việc trang bị cho các em có kỹ năng để viết thành thào những bài văn miêu tả sẽ góp phần vào tháo gỡ những vướng mắc, mặc cảm ngại học văn của một số HS hiện nay Đồng thời giúp cho các em có kỹ năng xây dựng cách làm một bài văn miêu tả, tạo cho các em dần dần có tình yêu với môn văn học Và tạo cho HS tự phát huy tính tích cực chủ động học văn nói chung và làm bài văn miêu tả nói riêng
2 Mục đích nghiên cứu:
Nghiên cứu vấn đề này nhằm nhận ra những điểm mạnh, điểm yếu trong việc làm văn miêu tả của HS đồng thời thấy được quá trình hướng dẫn của giáo viên Từ đó khắc phục những hạn chế của giáo viên trong hướng dẫn HS làm văn miêu tả và phát huy những điểm mạnh của bản thân trong hướng dẫn HS làm văn miêu tả, để giúp bản thân và đồng nghiệp nâng cao tay nghề và giúp
HS có kỹ năng làm văn miêu tả và yêu thích môn văn
3 Đối tượng nghiên cứu:
HS trong trường phổ thông, chủ yếu là THCS, đặc biệt là HS lớp 6 Ngoài ra là giáo viên hướng dẫn môn Ngữ văn, đặc biệt là giáo viên ngữ văn
Trang 24 Phương pháp nghiên cứu
Đây là đề tài nghiên cứu phương pháp giảng dạy văn miêu tả cho HS khối 6 Khi nghiên cứu dùng kết hợp Linh hoạt nhiều phương pháp khác nhau như đánh giá thực tiễn; phân tích đánh giá kết quả học tập của HS; điều tra HS; thông qua các bài kiểm tra viết, nói của hS…
5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu:
Đối với HS lớp 6 tại trường THCS Ngọc Lũ trong một số năm học vừa qua như năm học 2012-2013, 2013-2014 và năm học 2015-2016 tại lớp 6B
II NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận:
Văn học là một bộ môn nghệ thuật sáng tạo ngôn từ đầy giá trị Có thể coi mỗi một tác phẩm văn học là một “viên ngọc trong cuộc sống”, được đúc kết từ thực tế cuộc sống, cuộc đời Vậy làm thế nào cho HS mình cảm nhận được chất thơ của cuộc sống đời thường để rồi từ đó các em nói ra, viết ra những điều mà các em đã học, đã cảm nhận trong cuộc sống xung quanh thường ngày, tự các em tạo nên những tác phẩm nghệ thuật “nhỏ bé bước đầu” của mình có giá trị ? Tôi nghĩ đó là một việc làm mà mọi thầy cô giáo đang tìm cách để có hiệu quả nhất cho riêng mình, cho HS của minh
Nhìn nhận vấn đề một cách cụ thể hơn chúng ta thấy rằng chương trình Ngữ văn lớp 6 so với chương trình tiểu học mà các em đã làm quen và có nhiều những khái niệm còn trừu tượng Giữa học và làm là cả một thao tác, một khoảng cách khó Riêng làm văn, đòi hỏi các em phải có cách viết già dặn hơn, sinh động hơn và đặc biệt trong văn miêu tả cảnh phải có hình ảnh sống động, thuyết phục lòng người Điều đó không thể đi từ lý thuyết sang thực hành ngay được, bởi tư duy của các còn là tư duy cụ thể, chưa tiếp nhận ngay được những kiến thức trừu tượng Cảm nhận của các em còn đơn giản, cụ thể, vốn từ, vốn hiểu biết phần nhiều còn nghèo nàn…do vậy mà các em chưa có nhiều vốn từ, tính hình ảnh, sáng tạo nghệ thuật trong viết văn…
Trang 32 Cơ sở thực tiễn:
Thực tế các em đã quá quen với việc viết văn miêu tả bằng những văn
bản mẫu mà thày cô cung cấp sẵn và qua “văn mẫu” Đặc biệt ở bậc tiểu học,
các em thường xuyên sử dụng lỗi viết theo mẫu sẵn Cho nên việc sáng tạo đối với các em lớp 6 là việc khó khăn và ít hứng thú Hơn nữa sự say mê đọc tư liệu của các em HS bây giờ quả là ít ỏi, vì thông tin hiện đại: hoạt hình, truyện tranh, đặc biệt là dịch vụ In-tơ-nét tràn lan cuốn hút các em, làm cho các em say mê hơn Đặc biệt thời gian hiện nay HS THCS Ngọc Lũ có quan điểm coi môn văn là môn phụ, môn không cần thiết trong đời sống kinh tế, hơn nữa HS hiện nay đa số lười học, không say mê học, đặc biệt là các môn lĩnh vực xã hội
Những năm qua tôi trực tiếp đứng lớp môn văn, trong đó có văn 6 Năm học 2012-2013 tôi dạy lớp 6C, năm học 2015-2016 này, tôi trực tiếp dạy lớp 6B Trong quá trình hướng dẫn giảng dạy tôi đã nhận thấy vẫn còn có nhiều HS
có hứng thú, thích học văn, trong đó có văn miêu tả
Bản thân làm tổ trưởng chuyên môn, nên luôn phải quan tâm, để ý đến chất lượng của các môn trong tổ trong đó có môn ngữ văn, và thỉnh thoảng vẫn phải dạy thay đồng nghiệp một số giời văn trong đó có ngữ văn 6 Cho nên, việc tiếp cận với học sinh lớp 6, với ngữ văn 6 cũng thường xuyên
Tình trạng HS trước khi đến lớp không học bài cũ, không chuẩn bị bài mới tương đối nhiều, thường xuyên Đầu năm học có một số HS còn chưa biết viết một đoạn văn là như thế nào, khả năng đọc còn chậm, đặc biệt có một số
HS viết không rõ chữ Một số HS không hiểu cách hành văn miêu tả Các em còn phụ thuộc nhiều vào sách tham khảo
Đặc biệt là xã hội, cha mẹ HS đa số không có ý thức coi trọng đối với môn văn mà chỉ thiên hướng cho con em mình học các môn tự nhiên
Từ những cơ sở trên, tôi thiết nghĩ: Quá trình rèn kỹ năng làm văn miêu
tả cho HS khối 6 là một việc làm cần thiết, chúng ta cần hướng cho các em làm
và làm một cách kiên trì, lâu dài, cặn kẽ để có hiệu quả tốt nhất
Trang 43 Các biện pháp đã tiến hành để rèn kỹ năng cho học sinh:
3.1 Giúp HS có kỹ năng tìm hiểu đề, xác định đúng yêu cầu của đề bài
- Bước tìm hiểu đề là cần giúp cho các em xác định được yêu cầu đề bài trên ba phương diện: Một là thể loại; hai là nội dung; ba là phạm vi phải làm
- Muốn xác định đề, tìm hiểu đề cho đúng và chính xác ta cần dựa vào câu từ trong đề bài để xác định được nội dung, yêu cầu của đề bài
- Việc xác định đúng yêu cầu của đề bài sẽ giúp chúng ta làm bài đạt kết quả cao vì không bị lạc đề, sai yêu cầu đề bài
* Ví dụ: Đề 1: Hãy miêu tả quang cảnh trường em vào một buổi sáng đẹp trời
Đề 2: Hãy tả lại quang cảnh trường em vào một buổi sáng
Đề 3: Hãy tả lại trường em trong giờ ra chơi vào một ngày đẹp trời
- Giáo viên giúp HS thấy cả 3 đề trên đầu có:
+ Yêu cầu về thể loại: Văn miêu tả (Hãy miêu tả; hãy tả lại…)
+ Nội dung chính cần tả: Cả 3 đề đều yêu cầu là tả về quang cảnh trường em
+ Nhưng mỗi đề lại có yêu cầu cụ thể hơn:
Đề 1: Là quang cảnh trường em vào một buổi sáng đẹp trời;
Đề 2: Là quang cảnh trường em vào một buổi sáng;
Đề 3: Là cảnh trường em trong giờ ra chơi vào một ngày đẹp trời
Trong thực tế của đề bài có nhiều đề bài trong đề đã có yêu cầu về thể loại “miêu tả”, nhưng có nhiều đề không có yêu cầu, câu từ “miêu tả” cụ thể Nhưng qua câu chữ ở đề HS vẫn phải xác định được đó là đề bài miêu tả
* Vd: - Quang cảnh cánh đồng quê em vào những ngày gặt rộ
- Hình ảnh con đường làng quê em vào buổi sáng đẹp trời
- Cảnh bình minh trên biển
- Hình ảnh mẹ em khi em làm được việc tốt
3.2 Hướng dẫn cách tìm ý, lập dàn ý cho bài văn tả cảnh:
Khi HS đã xác định đúng yêu cầu của đề, xác định chính xác đối tượng miêu tả nhưng chắc chắn chưa thể định hình được hướng đi cho bài viết Để
Trang 5giúp HS định hình được hướng đi của bài viết, tôi đã hướng dẫn HS bước tìm ý cho bài văn tả cảnh:
- Nhất thiết phải theo một trình tự: Tìm ý bao quát không gian của cảnh chung sẽ tả, sau đó cụ thể sẽ có những cảnh nào? Cảnh như thế nào?
- Tìm ý là xác định, định hình, đưa ra những ý cơ bản khái quát cho vấn
đề cần tả theo yêu cầu của đề bài
- Bao quát không gian cảnh được coi là một thao tác quan trọng đầu tiên của bức tranh tả cảnh, rất quan trọng trong việc định hình vị trí cảnh vật Vậy
HS cần phải nắm được cách viết phần bao quát không gian cảnh như thế nào? Thực tế khi làm bài, tôi thấy HS thường viết một cách cộc lốc, cụt lủn, có khi chỉ viết được một, hai câu cho phần tả bao quát
- Để tả bao quát cảnh, trước hết phải xác định vị trí miêu tả khái quát Thường là một vị trí cao hơn, xa cảnh trung tâm để có thể chụp được toàn cảnh miêu tả
Theo đề trên, các em phải giới thiệu đôi nét về trường học: Vị trí địa lý, trục đường, hướng mặt, diện tích, ranh giới trường với xung quanh
Bài làm của học sinh Bài gợi ý của thầy
Trường em nằm trên một khu đất
rộng, bằng phẳng Khi em đến, hai
cánh cổng trường to lớn mở ra Lớp
học, bàn ghế những người bạn thân
của tuổi học trò chờ đón chúng em
Trường THCS nơi em đang học là ngôi trường nằm ở thôn 4 (còn gọi là thôn Thượng), xã Ngọc Lũ, huyện Bình Lục, tỉnh
Hà Nam Trường nằm bên trục đường liên
xã, cách Huyện lộ khoảng 0,5km về phía đông Trường quay mặt về hướng đông nam, xung quanh trường học được bao bọc bởi hàng tường bao xây khá đẹp Từ trên cao nhìn xuống, trường như nằm trên một tấm thảm xanh khổng lồ của cánh đồng lúa bạt ngàn suốt ngày reo vui với nắng gió
Trang 6Quá trình tìm ý gắn với lập dàn ý là một kĩ năng cực kì quan trọng Thực
tế trong khi làm bài, điều lo buồn mà tôi đã thấy là nhiều em không lập dàn bài,
do đâu? Một phần là do các em chưa thấy tầm quan trọng của dàn bài Định ra được dàn bài, có thể các em đã thành công hơn một nửa trên các phương diện: Thời gian, trình tự, nội dung viết Nhưng chắc chắn phần lớn nhiều em chưa biết, chưa có kĩ năng lập dàn bài
Vậy nên thầy cô giáo thường xuyên nói, rèn và bắt buộc kĩ năng lập dàn bài, để kĩ năng này trở thành thói quen thì không khó nhưng phải kiên trì thực hiện cho bằng được theo từng đối tượng Các em ở mức học trung bình có thể lập dàn bài sơ lược, đại cương Các em học khá giỏi có thể trên dàn ý đại cương mà xây dựng dàn bài chi tiết hơn nữa
Ví dụ: Tả cây phượng ở trường em vào mùa hè (hoặc bất cứ cây nào)
Mở bài - Giới thiệu cảnh được tả: Cảnh
gì, ở đâu? Lý do tiếp xúc với
cảnh, ấn tượng chung ?
- Giới thiệu cây được tả: Cây gì, ở đâu? Lý do tiếp xúc với cây, ấn tượng chung ?
Thân bài Tập trung tả cảnh vật chi tiết
theo một thứ tự hợp lý :
+ Tả bao quát
+ Tả chi tiết :
- Từ ngoài vào (vị trí quan sát,
cảnh )
- Đi vào bên trong (vị trí quan
sát, cảnh vật chính )
- Cảnh chính hoặc cảnh quen
thuộc mà em thường tiếp xúc
(vị trí quan sát, những cảnh
chính ) Tập trung tả cảnh vật
chi tiết theo một thứ tự hợp lý
Tập trung tả cây chi tiết theo một thứ
tự hợp lý : + Tả bao quát
+ Tả chi tiết :
- Từ bên ngoài vào (vị trí quan sát, chiều cao, diện tích che phủ )
- Đi đến gần hơn (vị trí quan sát, gốc, thân, cành, lá )
- Cảnh chính hoặc hình ảnh đặc sắc của cây vào mùa hè: hoa, dáng vẻ, màu sắc quen thuộc mà em thường tiếp xúc (vị trí quan sát, những nét đặc trưng )
Trang 7Kết bài - Cảm nghĩ chung sau khi tiếp
xúc, tình cảm riêng hoặc
nguyện vọng của bản thân
- Cảm nghĩ chung sau khi tiếp xúc, tình cảm riêng hoặc nguyện vọng của bản thân
3.3 Rèn luyện kỹ năng viết phần mở bài, kết bài:
Phần mở bài cho bài văn miêu tả thường coa hai cách: Mở bài trực tiếp
và mở bài gián tiếp trong đó cách mở bài gián tiếp thường gây hấp dẫn, lôi cuốn người đọc, người nghe hơn
Cách mở bài gián tiếp: Có thể giới thiệu cảnh bằng lời mời gọi du khách
để giới thiệu cảnh và bộc lộ cảm xúc của người viết một cách khái quát Có thể dẫn dắt từ lời thơ, bài hát về cảnh sẽ tả để giới thiệu cảnh Hoặc có thể bộc lộ cảm xúc hồi tưởng về cảnh để mà giới thiệu
Dù là cách mở bài nào giáo viên cũng lưu ý cho HS đủ ý cần nêu trong
mở bài Đó là phải đảm bảo ba yêu cầu: Dẫn vào đề, nội dung đề, chuyển ý
Ví dụ minh họa:
Mở bài của học sinh Thầy giáo gợi ý cách mở bài
Trường em mang tên
Trường Trung học cơ sở
Hôm nay, em đến trường
sớm hơn mọi ngày để làm
công việc trực nhật lớp nên
có dịp quan sát vẻ đẹp của
trường trước buổi học
* Cách mở trực tiếp: Thường lệ, cứ đúng 6 giờ 30 phút
sáng hàng ngày, em lại đến trường Từ xa, ngôi trường Trung học cơ sở Ngọc Lũ hiện lên rất đẹp, gần gũi, thân thuộc quá! Mái trường mến thương
* Cách mở gián tiếp: Một nhà thơ có viết:
“ Trường của em be bé Nằm lặng giữa rừng cây”
Trường THCS Ngọc Lũ mà em đang học không phải là mái trường be bé mà trường của em là một ngôi trường đẹp, rộng lớn, khang trang, một ngôi trường đã có bề dày thành tích và là nơi đã chắp cánh cho bao thế hệ học trò quê em lớn lên và thành những người công dân
có ích cho đất nước, quê hương Cũng từ mái trường
Trang 8Kết bài không những đủ ý chốt của bài viết mà nên tạo độ lắng cho nốt trầm xao xuyến vang vọng trong tâm hồn người đọc, điều này phụ thuộc vào trình độ diễn đạt của HS, nên giáo viên hướng các em viết phần kế bài cần khái quát được vấn đề được tả và bộc lộ phần cảm xúc, suy nghĩ của mình
Ví dụ minh họa:
Kết bài của học sinh Thầy giáo gợi ý cách kết bài
Em rất yêu mến ngôi trường em
đang học Nơi đây đã chứng kiến bao
kỷ niệm êm đềm trong sáng của chúng
em Em mãi mãi nhớ ngôi trường này
Năm tháng rồi cũng sẽ qua đi, em sẽ lớn lên, trưởng thành Em có thể đi đến nhiều chân trời mới nhưng mái trường THCS Ngọc Lũ vẫn là một nơi rất sâu đậm,
ấn tượng không bao giờ phai mờ trong ký
ức em, đặc biệt trong đó là những kỉ niệm đẹp về thầy cô, bạn bè, những bài học hay
Em luôn tự nhủ trong mình:
Ta lớn khôn thành người hữu ích Mãi mãi đừng quên mái trường xưa!
3.4 Rèn luyện kỹ năng dựng đoạn
Dựng đoạn văn chính là cách sắp xếp các lời văn diễn đạt sao cho hợp
lý, logich, chặt chẽ, mạch lạc HS thường rất lúng túng không biết tả cảnh cụ thể là tả cảnh gì? Tả như thế nào? theo trình tự từ đâu? Các em thường kể lể, liệt kê cảnh một cách lộn xộn, tràn lan, không tạo được ấn tượng cho người đọc
về cảnh Vậy chúng ta phải làm như thế nào để khắc phục tình trạng này Trước hết tôi hướng cho HS hình dung mỗi một cảnh nhỏ sẽ viết thành một đoạn văn trọn vẹn Trong đoạn văn đó sẽ đi từ khái quát đến cụ thể, bao giờ câu đầu đoạn cũng là câu miêu tả khái quát cảnh đó
Sau câu tả khái quát là một loạt câu miêu tả cụ thể theo trình tự từ gần đến xa (hoặc ngược lại) theo tầm mắt Trong quá trình miêu tả, thầy cô lưu ý
Trang 9cho HS trình tự miêu tả cho phù hợp với vị trí quan sát kết hợp lời văn so sánh, lời văn nhận xét, đánh giá và sự tưởng tượng phong phú
Ví dụ về cách dựng đoạn:
Cách dựng đoạn của học sinh Cách dựng đoạn theo gợi ý của thầy
- Ngôi trường to và đẹp quá! Chúng em
có một khoản sân rộng để vui đùa, có
cả ghế đá của những thầy cô và các anh
chị đi trước tặng lại nhà trường để ngồi
nghỉ ngơi trong giờ giải lao Xà cừ,
bằng lăng, bàng hay phượng đã đứng
đó mấy chục năm rồi, đã chia xẻ buồn
vui cùng bao thế hệ học trò, và chứng
kiến những đổi thay của trường lớp
Những cây phượng cành lá xum xuê,
khẳng khiu như thế có hàng trăm cánh
tay vươn ra ôm lấy hoa và bác lá
- Bước chân đến cổng trường, trước mắt em
là tấm biển Trường Trung học cơ sở Ngọc
Lũ bằng chữ màu xanh trên nền trắng trang trọng Vào trong, dãy phòng Hội đồng, các cửa vẫn còn đóng im ỉm Bên trên, một màn sương lờ mờ như trùm lên cảnh vật Xung quanh là những dãy hàng cây xanh Mỗi cây có một dáng vẻ riêng, cây nào cũng đẹp Dưới bàn tay chăm sóc, sắp đặt của các thầy cô, hình như mỗi cây có một nét đẹp rất riêng Lôi cuốn nhất là cây sanh, gốc to, cuối các chi, từng túm lá xòe ra trông rất ngộ nghĩnh
3.5 Rèn kỹ năng diễn đạt cho học sinh trong văn miêu tả cảnh
Tìm được đặc điểm tiêu biểu của cảnh sẽ tả đã là một bước quan trọng song chưa phải là đã tả cảnh Miêu tả cảnh là dựng lại được cảnh một cách sống động, chân thực Vậy những đặc điểm vừa tìm được ở trên sẽ diễn đạt như thế nào là một điều giáo viên rất quan tâm
Thực tế là qua nhiều năm chấm bài văn miêu tả của HS, tôi thấy đáng buồn một điều là vốn ngôn từ của các em rất nghèo nàn, diễn đạt lủng củng, thường xảy ra hiện tượng bí từ, dùng sai nghĩa, từ, lặp từ, lặp ý như vậy để làm bài văn của HS diễn đạt trong sáng có sức hấp dẫn chúng tôi nghĩ rằng không có cách nào khác ngoài việc trau rồi ngôn từ cho HS Để HS tự giác làm điều này là một việc rất khó, nên để HS tự làm sau khi giáo viên đã tạo được
Trang 10Ví dụ: đoạn trích miêu tả cảnh trong vườn dưới nắng chiều sau đây:
“ Chiều buông xuống, ánh mặt trời trở nên vàng sậm hơn Ánh chiều vàng trải lên cành lá, mái nhà một màu vàng ong mon đẹp lạ, vườn cây nhà tôi cũng vậy Giàn bầu nậm xanh tươi, lá non màu xanh nhạt, lá già thì xanh thẫm ánh nắng chiều chiếu xuống làm giàn bầu trở thành màu xanh ngọc bích Nhãn, bưởi, mít và các loại cây khác nữa tất cả đều xanh um tùm, nom như chiếc ô khổng lồ Đó là mầu xanh no nắng, no gió và no ”
Sau một vài đoạn văn như thế giáo viên phân tích những hình ảnh ngôn
từ nghệ thuật sáng giá sao cho tạo được hứng khởi ở HS, kích thích các em thích tìm, viết những lời văn hay Có lẽ là kỹ năng kỳ công nhất của thầy
Sau khi tạo hướng thú cho HS qua cách tiếp xúc với các tư liệu chọn lọc, chúng tôi mới cho các em luyện tập diễn đạt bằng hình thức giáo viên đưa ra một loạt hình ảnh, yêu cầu HS dùng lời văn kết hợp biện pháp nghệ thuật so sánh, nhân hoá, sử dụng những từ láy gợi hình gợi âm để tập diễn đạt
Ví dụ : Hình ảnh cây đa -> Cây đa xum xuê, um tùm như chiếc ô khổng
lồ, hứng lấy nắng mưa bảo vệ cho cái giếng làng thân quen, thấp thoáng sau tán lá đa là mái đình cổ kính
- Hình ảnh đồng cỏ -> Dọc theo cánh đồng là đồi cỏ may cứng nhọn trải bạt ngàn như một tấm thảm bạc phếch nắng mưa Những bông cỏ may rung rinh trong gió chiều thu mát rượi như đang biểu diễn một điệu múa bale
Ở giai đoạn luyện kỹ năng diễn đạt như thế này chúng tôi đặc biệt chú ý đến phép so sánh, nhân hóa trong các câu văn Có thể đây là nốt luyến cho những bản nhạc ngôn từ Tôi đã hướng cho HS luyện tập cách dùng so sánh khác nhau sao cho thật đa dạng phong phú gợi cảm, tạo ấn tượng
Ví dụ : - Dòng sông quê em dưới đêm trăng mềm mại như một mái tóc
- Những lá sen già khum khum chắng khác gì những chiếc thúng đựng đầy ắp nắng chiều mùa thu
- Cây cối rì rào, lao xao gió nồm nam, lá cây lay động, lấp lánh tựa ngàn triệu