2- Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của lược đồ lịch sử kết hợp nghiêncứu nội dung Lịch sử Việt Nam lớp 7 đề tài sẽ đưa ra một số gợi ý về phương pháp sử dụng b
Trang 1Phần thứ nhất: MỞ ĐẦU
1- Lý do chọn đề tài
Bộ môn lịch sử ở trường phổ thông có vai trò rất quan trọng, nó cungcấp cho người học những kiến thức cơ bản về lịch sử phát triển của xãhội loài người và lịch sử dân tộc, Trên cơ sở đó giáo dục, khơi dậy tìnhcảm tư tưởng, đạo đức làm chuẩn mực cho mọi hành vi trong cuộc sống,góp phần phát triển toàn diện học sinh
Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông yêu cầu học sinh nắmvững các sự kiện lịch sử là một vấn đề rất quan trọng Ngoài việc nhớthời gian diễn ra sự kiện, hiểu được tính chất, diễn biến kết quả và nhữngviệc làm của nhân vật, các em còn phải nắm vững kiến thức về khônggian xảy ra sự kiện lịch sử Bởi vì không một sự kiện, hiện tượng lịch sửnào xảy ra lại không gắn liền với một thời gian, không gian nhất định,không nắm được thời gian không gian diễn ra sự kiện lịch sử, học sinh sẽ
“Hiện đại hoá” lịch sử
Đặc trưng cơ bản của việc dạy học lịch sử là học sinh không trựctiếp quan sát đối tượng nhận thức, không thể trực quan sinh động các sựkiện hiện tượng lịch sử Vì vậy tái tạo lại hình ảnh lịch sử là một yêu cầuquan trọng và rất cần thiết trong dạy học bộ môn, bởi lẽ học sinh khôngtái hiện được hình ảnh diễn ra sự kiện, hiện tượng cơ bản thì sự hiểu biếtcủa các em về sự kiện, hiện tượng lịch sử trở nên què quặt , thậm chí sailệch thiếu chính xác Khi đó các em cũng không có hứng thú học tập lịchsử
Trang 2Trong sự nghiệp đổi mới giáo dục hiện nay, việc phát huy tính tíchcực học tập của học sinh nhằm nâng cao chất lượng học tập bộ môn đang
là mối quan tâm hàng đầu Riêng với bộ môn lịch sử, sử dụng đồ dùngtrực quan đặc biệt là bản đồ đã và đang có đóng không nhỏ vào việc pháthuy tính tích cực, chủ động của học sinh, góp phần nâng cao chất lượnghọc tập bộ môn
Lịch sử Việt Nam ở lớp 7 là thời kỳ chứng kiến nhiều biến động lớnlao của dân tộc với kháng chiến chống quân xâm lược Tống, ba lầnkháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên Các em phải tiếpxúc ngay trong những bài đầu tiên của phần Lịch sử Việt Nam lớp 7 Tuynhiên từ lớp 6, học sinh ít được làm quen với bản đồ để khai thác diễnbiến các cuộc kháng chiến, các cuộc tiến công, các trận đánh Cho nênlên đến lớp 7, học sinh sẽ không tránh khỏi bỡ ngỡ; nếu giáo viên không
có phương pháp phù hợp sẽ làm giảm đi hứng thú học tập bộ môn củahọc sinh kéo theo chất lượng học tập của các em suy giảm
Vì vậy tôi chọn đề tài này với mong muốn đóng góp một số gợi ývới đồng nghiệp về phương pháp sử dụng bản đồ khi dạy phần lịch sửViệt Nam lớp 7
2- Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của lược đồ lịch sử kết hợp nghiêncứu nội dung Lịch sử Việt Nam lớp 7 đề tài sẽ đưa ra một số gợi ý về phương pháp sử dụng bản đồ nhằm phát huy tính tích cực, chủ động học tập của học sinh
3- Đối tượng nghiên cứu
Phương pháp sử dụng bản đồ trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam lớp 7
Trang 34- Giới hạn, phạm vi, nội dung nghiên cứu
- Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu một số phương pháp sử dụng bản đồ để phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập phần Lịch sử Việt Nam lớp 7
- Đề tài nghiên cứu trong phạm vi học sinh khối lớp 7 trường THCS xã Phúc An
- Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn đề tài tập trung nghiên cứu đưa ra một số phương pháp sử dụng bản đồ trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam lớp 7
5- Nhiệm vụ nghiên cứu
- Xác định tầm quan trọng của việc sử dụng bản đồ trong phương pháp dạy học hiện nay
- Nghiên cứu chương trình Lịch sử Việt Nam lớp 7 qua đó đưa ra một số phương pháp sử dụng bản đồ nhằm phát huy tính tích cực của học sinh
6- Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện và hoàn thành đề tài trên tôi đẫ sử dụng những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: - Phương pháp tham khảo tài liệu
- Phương pháp điều tra, khảo sát
- Phương pháp thực nghiệm
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
7- Thời gian nghiên cứu
Với đề tài trên tôi đã thực hiện nghiên cứu trong năm học 2008-2009
Trang 4Chương I: Cơ sở lý luận của đề tài
- Bản đồ lịch sử là loại bản đồ đã được loại bỏ nhiều yếu tố của bản
đồ địa lý tự nhiên, chỉ đưa vào những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến
sự kiện, hiện tượng lịch sử: sông, núi
- Bản đồ lịch sử bao giờ cũng phải có đường phân định biên giới rõràng, phân định các vùng miền liên quan đến sự kiện, có địa bàn phân bốdân cư, địa danh xảy ra các sự kiện
- Bản đồ lịch sử bao giờ cũng có hệ thống các ký hiệu, ước hiệu thểhiện một cách xác thực nhất những nội dung lịch sử Những ký hiệu đó phải được đặt ở bảng chú giải và rải rác trên bản đồ
Ký hiệu, ước hiệu trong bản đồ lịch sử rất phong phú và mang tính tượng trưng Nổi bật trong các ký hiệu của bản đồ lịch sử là các loại mũi tên khác nhau chỉ hướng vận động mà chủ yếu là hướng tấn công hay rútlui của ta và địch có màu sắc khác nhau
Trang 5- Màu sắc của bản đồ cũng tuân thủ theo những nguyên tác chung: núi đồi màu vàng, biển- đồng bằng màu xanh
Đặc điểm màu sắc thể hiện: phía ta các mũi tên bao giờ cũng là màu đỏ hoặc hồng; địch màu đen, xanh hoặc xám
c- Các loại bản đồ lịch sử
Bản đồ lịch sử bao gồm 2 loại:
- Bản đồ tổng hợp: là loại bản đồ lịch sử diễn đạt những nội dung lịch sử trong một phạm vi không gian rộng: Bản đồ chiến tranh thế giới thứ nhất, Bản đồ chính trị thế giới sau chiến tranh thế giới thứ hai
- Bản đồ chuyên đề: là loại bản đồ đi sâu tìm hiểu diễn biến của cácchiến dịch, các trận đánh trong một phạm vi không gian nhất định: Bản
đồ kháng chiến chống quân xâm lược Tống (1075 – 1077), Bản đồ chiến thắng Bạch Đằng năm 938
2- Cơ sở pháp lý
Căn cứ nghi quyết Trung ương IV khoá VII (1/1993), nghị quyết Trung ương II khoá VIII (12/1996), được thể chế hoá trong luật giáo dục năm 2005, cụ thể hoá trong các chỉ thị của bộ giáo dục và đào tạo, đặc biệt là chỉ thị số 14 (4/1999)
Luật giáo dục điều 28.2 đã ghi “ phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phùhợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Chương II: Thực trạng đề tài.
Trang 6- Công tác thay đổi nội dung, chương trình, phương pháp dạy học
đã được tiến hành khá lâu và tạo nên thay đổi đáng kể về chất lượng học tập của học sinh nói chung và chất lượng học tập bộ môn lịch sử nói riêng
Tuy vậy, không ít giáo viên còn ngại chuẩn bị đồ dùng, dạy chay học chay; hoặc có khai thác nhưng không đúng phương pháp dẫn đến chất lượng bộ môn chưa cao
Qua điều tra khảo sát cho thấy việc dạy chay, học chay; khai thác không đúng phương pháp làm cho học sinh khó nắm bắt sự kiện dẫn tới không hiểu bài Điều đó được thể hiện rõ trong cuộc khảo sát năm học 2007-2008, giáo viên không sử dụng đồ dùng trực quan kết quả bài học như sau:
Chương III: Giải quyết vấn đề
1- Phương hướng giải pháp
Để khai thác đúng phương pháp bản đồ lịch sử nói chung, bản đồ các cuộc kháng chiến, khởi nghĩa trong phần Lich sử Việt Nam lớp 7 nóiriêng giáo viên cần tuân thủ những nguyên tắc sau:
- Xác định thời điểm treo bản đồ một cách hợp lý gây ra sự bất ngờ, hứng thú với học sinh tránh phân tán sự chú ý của các em
Trang 7- Xác định vị trí treo bản đồ để học sinh trong cả lớp đều có thể quan sát một cách rõ ràng (thông thường bản đồ thường được treo ở góc trên bên phải của bảng).
- Tư thế của giáo viên khi đứng chỉ bản đồ: Giáo viên đứng
nghiêng chếch so với bản đồ
- Dụng cụ: Giáo viên không nên dùng thước kẻ mà nên dùng que chỉ bản đồ
- Kỹ thuật đọc bản đồ:
+ Giới thiệu tên của bản đồ và bảng chú giải
+ Cách chỉ các điểm, các vùng, các dòng sông theo các hướng phải theo đúng nguyên tắc:
Chỉ các điểm thì chỉ đúng điểm diễn ra sự kiện, chỉ các vùng phải khoanh rõ giới hạn của vùng xảy ra sự kiện, chỉ các dòng sông phải chỉ
từ thượng nguồn xuống hạ nguồn…
+ Chỉ hướng vận động của của các mũi tên phải theo diễn tiến và nội dung của sự kiện
+ Khai thác nội dung trên bản đồ phải phù hợp với nội dung trong sách giáo khoa để đảm bảo tính hệ thống và lôgic của sự kiện
+ Giáo viên không nên thuyết trình một chiều duy nhất mà phải kết hợp với việc trao đổi, đàm thoại của học sinh để tăng tính tích cực chủ động nhận thức của học sinh
Ví dụ: Xen kẽ một vài câu hỏi gợi mở hoặc khai thác nội dung trong sáchgiáo khoa hoặc yêu cầu nội dung trình bày một phần diễn biến của sự kiện hoặc nêu một số địa danh…
Trang 8+ để sử dụng bản đồ tốt người giáo viên không chỉ nắm được những nguyên tắc cơ bản mà quan trọng hơn nữa là phải nắm vững nội dung chứa đựng trong bản đồ để cung cấp thêm nguồn kiến thức cho học sinh một cách xúc tích, gợi nhiều hình ảnh hấp dẫn…
2- Biện pháp thực hiện
Quán triệt những định hướng trên trong quá trình lên lớp tôi luôn tuân thủ những qui định có tính nguyên tắc khi sử dụng bản đồ lịch sử.Đối với học sinh trong những bài đầu tiên học về các cuộc khởi nghĩa hay các cuộc kháng chiến giáo viên cần hướng dẫn chi tiết cho các em các bước chỉ bản đồ
Trong khi sử dụng bản đồ giáo viên cần lưu ý phối kết hợp với các phương pháp khác: phương pháp trình bày miệng, phương pháp đặt câu hỏi… để gây hứng thú và thu hút sự tham gia của học sinh
Đối với học sinh lớp 7 trong những bài này giáo viên nên kết hợp khai thác từng diễn biến cùng với việc chỉ lược đồ, sau khi gợi ý để học sinh tìm hiểu toàn bộ diễn biến giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng tường thuật hoàn chỉnh Điều đó sẽ buộc học sinh vừa chú tâm vào câu hỏi dẫn dắt, vừa chú ý đến việc chỉ bản đồ của giáo viên
Sau đây tôi xin trình bày một giáo án thực nghiệm:
Tiết 16
CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG QUÂN XÂM LƯỢC TỐNG (1075- 1077)
A- Mục tiêu
Trang 9- Kiến thức: Học sinh nắm được sau khi bị quân dân nhà Lý đánh cho tơibời trên đất nhà, vua Tống vô cùng căm tức đã sai một đạo quân lớn sangxâm lược nước ta, trận quyết chiến chiến lược nổ ra trên phòng truyến Như Nguyệt kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến của nhân dân ta.
- Kỹ năng: Bước đầu hình thành kỹ năng tường thuật bản đồ, phân tích
sự kiện lịch sử cho học sinh
- Tư tưởng: Bồi dưỡng lòng yêu nước, tự hào dân tộc; ý chí quyết tâm chống giặc ngoại xâm bảo vệ nền độc lập dân tộc
2- Kiểm tra bài cũ
- Tường thuật diễn biến của quân dân nhà Lý vào đất Tống năm 1075?3- Bài mới
Hoạt động của giáo viên và học
sinh
Nội dung
* Hoạt động 1
? Sau khi rút quân về nước Lý
Thường Kiệt đã chuẩn bị kháng
chiến như thế nào
II- Giai đoạn thứ hai (1076-1077) 1- Kháng chiến bùng nổ
a- Chuẩn bị kháng chiến
- Các tù trưởng chốt giữ những vị trí quan trọng
Trang 10? Chiến tuyến Sông Như Nguyệt
được xây dựng như thế nào
- Giáo viên dùng lược đồ để giới
thiệu sự bố trí lực lượng của Lý
Thường Kiệt và miêu tả phòng
tuyến Như Nguyệt
? Em có nhận xét gì về sự chuẩn bị
kháng chiến của Lý Thường Kiệt
? Lực lượng quân Tống khi sang
xâm lược nước ta như thế nào
? Quân xâm lược tiến công như thế
nào
? Quân dân nhà Lý dưới sự chỉ huy
của Lý Thường Kiệt đã tiến hành
kháng chiến ra sao
- Quân thuỷ đóng ở Đông Kênh
- Bộ binh đóng dọc chiến tuyến sông Như Nguyệt
- Quân thuỷ bị Lý Kế Nguyên chặnđánh
- Giáo viên sử dụng bản đồ để khai
thác cấc hướng tiến công của giặc
kết hợp với phần trả lời của học
sinh
? Cuộc chiến đấu lúc này sẽ được
quyết định ở mặt trận nào
- Trận quyết chiến trên phòng
tuyến Như Nguyệt có tính chất
Trang 11quyết định đến kết quả của cuộc
kháng chiến
* Hoạt động 2
? Không kết hợp được với quân
thuỷ, Quách Quỳ đã hành động như
thế nào
- Học sinh đọc bài thơ “Nam quốc
sơn hà”- bài thơ thần nổi tiếng của
Lý Thường Kiệt
? Bài thơ có tác động như thế nào
tới tinh thần chiến đấu của quân ta
- Bài thơ là hồn sông núi, tạo thêm
sức mạnh, niềm tin to lớn thúc giục
quân sĩ chiến đấu bảo vệ độc lập
của dân tộc…
? Với tinh thần đó quân ta đã đáp
trả hai cuộc tấn công của quân
Tống như thế nào
? Sự khiếp nhược của giặc được thể
hiện qua chi tiết nào
- Quách Quỳ hạ lệnh “Ai bàn đánh
sẽ bị chém”
Trang 12quân Tống lúc này.
- Quân giặc tiến thoái lưỡng nan,
tinh thần chiến đấu suy giảm
? Trước tình thế đó quân ta đã có
hành động gì
- Giáo viên miêu tả cuộc tấn công
doanh trại giặc trên lược đồ
? Tình hình quân giặc lúc này ntn
- Quân Tống hoàn toàn sụp đổ
không thể tiếp tục cuộc xâm lược
? Trước tình thế đó Lý Thường
Kiệt đã làm gì
? Em hiểu thế nào là giảng hoà
?vì sao Lý Thường Kiệt không tấn
công tiêu diệt quân Xâm lược mà
lại chủ động “giảng hoà”
- Tiết kiệm xương máu của quân sĩ,
tránh một cuộc chiến tranh trả đũa
của nhà Tống
? Chiến thắng Như Nguyệt có ý
nghĩa như thế nào
? Dựa vào những gợi ý trên em hãy
tường thuật diễn biến cuộc kháng
chiến chống quân xâm lược Tống
giai đoạn hai trên bản đồ
- Vào một đêm cuối đông năm
1077, Lý Thường Kiệt chỉ huy quân tập kích doanh trại giặc
- Lý Thường Kiệt chủ động “giảng hoà”
- Quân Tống vội vã rút quân về nước
=> Kháng chiến kết thúc thắng lợi
Trang 13- Giáo viên nhận xét, rút kinh
nghiệm về phần trình bày của học
sinh và tường thuật lại
4- Củng cố
? Em hãy tường thuật trên bản đồ
cuộc kháng chiến chống quân xâm
lược Tống (1076-1077)
5- Nhắc nhở: H/s tìm hiểu bài 12
1- Kết quả đạt được sau khi áp dụng sáng kiến
Trang 14Sau một thời gian áp dụng sáng kiến năm học 2008-2009 chất lượng học tập của học sinh cũng như kỹ năng tường thuật bản đồ của các
em cũng được nâng lên rõ rệt Học sinh nhớ lâu, hiểu sâu và có biểu tượng chính xác về sự kiện Cụ thể:
Từ kết quả nêu trên tôi đã rút ra một số kinh nghiệm sử dụng bản
đồ lịch sử để đạt được hiệu quả như sau:
- Trước khi lên lớp giáo viên cần xác định thời điểm treo bản đồ cho phù hợp tránh gây phân tán sự chú ý của học sinh
- Bản đồ thường được dùng để tường thuật diễn biến, bên cạnh đó chúng
ta cũng có thể dùng khi kiểm tra bài cũ, giới thiệu một số nét về đường tiến quân, sự bố trí của quân ta…
- Khi sử dụng bản đồ trong phần lịch sử Việt Nam giáo viên nên khi thácdiễn biến kết hợp với chỉ bản đồ để học sinh mường tượng được diễn biến sau đó giáo viên yêu cầu học sinh chắp nối để tường thuật toàn bộ diễn biến Việc làm trên giúp học sinh dần làm quen với cách tường thuật bản đồ tránh gây bỡ ngỡ với các em
- Khi tường thuật bản đồ giáo viên cần sử dụng những từ ngữ giàu hình ảnh để miêu tả, nhận xét, nêu cảm xúc… Điều đó không chỉ tạo cho học
Trang 15sinh biểu tượng sâu sắc về sự kiện mà còn giúp cho các em phát triển ngôn ngữ.
- Trong khi sử dụng bản đồ phải tuân thủ các qui tắc
- Cần hướng dẫn để học sinh làm quen dần với việc khai thác và tường thuật bản đồ lịch sử
Trên đây là một số kinh nghiệm của tôi về việc sử dụng bản đồ khi dạy học phần Lịch sử Việt Nam
Rất mong nhận được ý kiến đóng góp, phê bình của các đồng chí!
Phúc An, ngày 10 tháng 10 năm 2009
Người thực hiện
HOÀNG LONG HUYỀN
Trang 16TÀI LIỆU THAM KHẢO
1- Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông - Nhà xuấtbản Đại học Sư phạm năm 2004
2- Phương pháp dạy học lịch sử - Nhà xuất bản Giáo dục năm 1997.3- Lịch sử lớp 7 ( sách giáo khoa, sách giáo viên)
4- Hướng dẫn sử dụng kênh hình phần Lịch sử Việt Nam – Nhà xuất bảnĐại học Sư phạm năm 2005
Trang 17MỤC LỤC
3- Đối tượng nghiên cứu
Trang 19
Trang 20
ĐÁNH GIÁ XẾP LOẠI CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC CẤP CƠ SỞ
Trang 21