skkn Thí nghiệm hoá học thực hành ở trường THCs

Để giành được những thắng lợi trong chiến lược này chúng ta cầnphải có đội ngũ cán bộ quản lý, cán bộ kỹ thuật và đội ngũ công nhân viên có trình CNH-độ sử dụng tốt các phương tiện kỹ th

Lời giới thiệu

Trong những thập kỷ vừa qua,Việt Nam đã và đang thực hiện công tác HĐH đất nước Để giành được những thắng lợi trong chiến lược này chúng ta cầnphải có đội ngũ cán bộ quản lý, cán bộ kỹ thuật và đội ngũ công nhân viên có trình

CNH-độ sử dụng tốt các phương tiện kỹ thuật đáp ứng những đòi hỏi cao của con người.Chính vì vậy Đảng và Nhà nước đã giao cho ngành giáo dục phải "Giáo dục toàndiện cho học sinh " để sau này trở thành con người phát triển toàn diện, những chủnhận của đất nước

Chúng ta đã sử dụng tốt phương pháp lấy học sinh làm trung tâm trong mọi mônhọc Thầy giáo đóng vai trò là người hướng dẫn , chỉ đạo

- Riêng môn Hoá lần đầu tiên ở trong trường THCS học sinh được làm quen vớimôn hoá học Vì vậy, tạo điều kiện cho học sinh làm quen với bộ môn hoá họcchính là đồ dùng, dụng cụ thí nghiệm, hoá chất hoá học và tìm hiểu các thao tác kỹthuật mang tính cấp thiết Bởi sử dụng đồ dùng trực quan sẽ mang tính sinh độnggiúp học sinh dể hiểu lắm bài nhanh hơn và lâu hơn

- Thí nghiệm hoá học giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình dạy học Vìvậy, xu hướng chung của việc cải cách bộ môn hoá học ở trong nước và Quốc tế làtăng tỷ lệ giờ sử dụng và nâng cao chất lượng các giờ thí nghiệm

Trong trường THCS việc trang bị đồ dùng thí nghiệm còn hạn chế, do vậy việc tổchức thực hiện các thí nghiệm hoá học ở trường THCS theo yêu cầu của chươngtrình và phương pháp dạy - học bộ môn cũng còn gặp nhiều khó khăn do nhiềunguyên nhân khác nhau:

Khi nghiên cứu và làm đề tài này tôi sử dụng một số tài liệu tham khảo:+ Lý luận dạy học tại trường THCS

+ Tâm lý học sư phạm, lứa tuổi

+ Thí nghiệm thực hành, lý luận dạy học.

+ Tự làm đồ dùng dạy học hoá học

+ Hướng dẫn sử dụng đồ dùng thí nghiệm hoá học biểu diễn ở trường THCS

Đề tài với thời gian nghiên cứu còn ngắn do vậy trong khi trình bày có thể cònnhiều thiếu sót, mong được sự đóng góp ý kiến của đồng nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn!

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lý luận :

- ở trường THCS, thí nghiệm hoá học giúp học sinh làm quen với những tínhchất, mối liên hệ và quan hệ có quy luật giữa các đối tượng nghiên cứu, giúp họcsinh có cơ sở để nắm vững các quy luật, các khái niệm khoa học và biết cách khaithác chúng

- Thí nghiệm còn giúp học sinh làm sáng tỏ mối liên hệ phát sinh giữa các sự vật,giải thích được bản chất của các quá trình xảy ra trong tự nhiên, trong sản xuất vàđời sống kinh tế của con người

- Nhờ thí nghiệm hoá học mà con người đã thiết lập được các quá trình mà trongthực tế tự nhiên không có được hoàn toàn và kết quả là đã tạo ra những chất mới

- Thí nghiệm hoá học còn giúp học sinh có khả năng vận dụng những quá trìnhnghiên cứu trong nhà trường, trong phòng thí nghiệm vào phạm vi rộng rãi trongcác lĩnh vực hoạt động của con người

+ Đối với bộ môn Hoá học, thí nghiệm đóng một vai trò đặc biệt quan trọng nhưmột bộ môn không thể thiếu, không thể tách dời trong quá trình dạy và học Thínghiệm giữ vai trò quan trọng trong nhận thức, phát triển, giáo dục của quán trìnhdạy - học Người ta coi thí nghiệm hoá học là cơ sở để rèn luyện kỹ năng, kỹ xảotrong thực hành, thông qua thí nghiệm hoá học, học sinh nắm kiến thức một cáchhứng thú, vững chắc và sâu sắc hơn Thí nghiệm Hoá học còn được sử dụng với tưcách là nguồn gốc, là xuất xứ của kiến thức để dẫn đến năm kiến thức hoặc đểkiểm tra kiến thức lý thuyết

+ Thí nghiệm hoá học còn có tác dụng phát triển tư duy, giáo dục thế giới quanduy vật biện chứng và củng cố niềm tin khoa học của học sinh, giúp các em hìnhthành những đức tính tốt của con người mới: Thận trọng, ngăn nắp, trật tự, gọn

gàng Vì vậy, khuynh hướng chung của việc thay đổi bộ môn là tăng giờ thínghiệm, thực hành để nâng cao chất lượng của các giờ học thí nghiệm cũng nhưchất lượng của học sinh

2 Cơ sở thực tiễn:

Qua tìm hiểu và giảng dạy tôi nhận thấy để đạt được một bài dạy hay mỗi giáoviên phải thực hiện được hai khía canh:

- Dạy kiến thức hoá học phổ thông

- Dạy kiến thức hoá học hiện đại

Xu thế chung của chương trình hoá học của trường THCS ở trong nước và Quốc

tế là tăng số giờ sử dụng thí nghiệm thực hành Do vậy, thí nghiệm hoá học giữmột vai trò đặc biệt quan trọng

Hiện nay, ở trường THCS việc trang bị đồ dùng, hoá chất còn hạn chế và không

có phòng chuyên dùng Do vậy, việc tổ chức thực hiện các thí nghiệm hó học theoyêu cầu của chương trình và phương pháp dạy học bộ môn còn gặp nhiều khó khăn

do nhiều nguyên nhân khác nhau

Để nâng cao chất lượng dạy - học khi sử dụng thí nghiệm thực hành Tôi đã tựbiên soạn và làm một số dụng cụ thí nghiệm để phục vụ dạy - học đạt được một số

kết quả tương đối khả quan thông qua việc sử dụng "Thí nghiệm hoá học thực

hành ở trường THCS"

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Học sinh khối 8, khối 9 THCS Trần Mai Ninh Thành phố Thanh hóa

4 Mục đích - biện pháp nghiên cứu:

Đề tài được nghiên cứu nhằm tìm ra vai trò và tác dụng của thí nghiệm hoá học,góp phần thúc đẩy sự ham muốn, tạ tìm hiểu nghiên cứu nhằm lĩnh hội kiến thứccủa mỗi học sinh

- Đọc và nghiên cứu tài liệu giáo trình

- Phương pháp trắc nghiệm

- Phương pháp thống kê tổng hợp thông tin

5 Ứ ng dụng của đề tài :

Đề tài này được dùng cho cán bộ giáo viên - học sinh ở trường THCS, cán bộchuyên trách thiết bị đồ dùng dạy học đặc biệt là trong bồi dưỡng học sinh giỏi

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I PHÂN LOẠI HỆ THỐNG THÍ NGHIỆM HÓA HỌC Ở TRƯỜNG THCS

Trong dạy - học hoá học ở trường THCS, người ta phân loại các thí nghị hoá họcnhư sau:

+ Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên

+ Thí nghiệm thực hành của học sinh

- Thí nghiệm nghiên cứu bài mới

- Thí nghiệm thực hành

+Thí nghiệm ngoại khoá

1 Thí nghiệm biểu diễn làm cơ sở để cụ thể hoá những khái niệm về chất và phản ứng hoá học

Thí nghiệm biểu diễn, giáo viên là người thao tác, điều khiển các quá trình biếnđổi chất nên TNBD làm cơ sở để cụ thể hoá khái niệm về chất phản ứng hoá học Thí nghiệm biểu diễn dùng để minh hoạ các kiến thức của bài học do giáo viêntrình bày, có thể là nguồn kiến thức mà học sinh tiếp thu được dưới sự hướng dẫncủa giáo viên trong quá trình quan sát thí nghiệm Vì vậy thí nghiệm biểu diễn cóthể tiến hành bằng hai phương pháp chính:

- Phương pháp minh hoạ

- Phương pháp nghiên cứu

Trong hai phương pháp trên phương pháp nghiên cứu có giá trị lớn hơn và có tácdụng kích thích, thúc đẩy học sinh làm việc tích cực hơn và đặc biệt tạo điều kiệnphát triển khả năng nhận thức của học sinh (Học sinh chủ động làm thí nghiệm đểtheo dõi, quan sát những quá trình biến đổi của chất do chính bản thân mình làm)

2 Thí nghiệm của học sinh

Tuỳ theo mục đích của việc sử dụng thí nghiệm trong quá trình học tập (để nghiêncứi tài liệu mới, để củng cố, hoàn thiện và kiểm tra kiến thức, rèn luyện kỹ năng, kỹxảo …) mà thí nghiệm của học sinh chia ra làm ba dạng khác nhau:

a Thí nghiệm của học sinh để nghiên cứu tài liệu mới được tiến hành theo từng

cá nhân hoặc theo nhóm được phân chia trước

b Thí nghiệm thực hành: Nhiệm vụ cơ bản của thí nghiệm này là củng cố nhữngkiến thức mà học sinh đã lĩnh hội được trong các giờ học trước đó, rèn luyện kỹnăng, kỹ xảo và kỹ thuật tiến hành thí nghiệm Thí nghiệm này có thể tiến hànhtheo các lớp hoặc phân nhóm trước

3 Thí nghiệm ngoại khoá:

Đó là những thí nghiệm hoá học vui dùng trong buổi sinh hoạt ngoại khoá, hoạtđộng ngoài giờ lên lớp, những thí nghiệm ở ngoài trường như: Thí nghiệm thựchành và quan sát ở nhà Do giáo viên hướng dẫn thao tác, cách làm Còn học sinhtìm tòi dụng cụ, hoá chất để tự làm Thí nghiệm này có tác dụng kích thích hứngthú học tập, nâng cao vai trò giáo dục kỹ thuật tổng hợp, gắn liền kiến thức với đờisống thực tế

II PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH THÍ NGHIỆM HÓA HỌC Ở TRƯỜNG THCS

1 Thí nghiệm biểu diễn:

Khi tiến hành thí nghiệm biểu diễn ta cần chú ý tới những nội dung sau:

a Đảm bảo an toàn thí nghiệm

An toàn thí nghiệm là yêu cầu trước hết của mọi thí nghiệm Để đảm bảo an toàn,trược hết người biểu diễn thí nghiệm phải xác định ý thức trách nhiệm cao về sứckhoẻ, tính mạng của học sinh Mặt khác người biểu diễn phải nắm chắc kỹ thuật vàphương pháp tiến hành thí nghiệm

Ví dụ: - Trước khi đốt cháy hỗn hợp hiđrô và axetilen đều phải thử độ tinh khiết

của chúng

- Khi làm việc với chất độc hại phải có biện pháp bảo hiểm Không dùng

quá liều lượng hoá chất dễ cháy, dễ nổ

- Khi làm việc với chất độc hại dễ bay hơi phải làm trong tủ kín hoặc ở nơi

thoáng (xuôi chiều gió) để tránh gây ra tai nạn khi gió tạt về phía học sinh

b Đảm bảo kết quả thí nghiệm:

Kết quả tốt đẹp của thí nghiệm có tác động trực tiếp đến chất lượng dạy - học vàcủng cố niềm tin của học sinh và khoa học Muốn đảm bảo kết quả thí nghiệm,trước hết giáo viên phải nắm vững kỹ thuật tiến hành thí nghiệm, phải thử thínghiệm nhiều lần trước khi đến lớp Các dụng cụ thí nghiệm phải chuẩn bị chuđáo, đầy đủ, đồng bộ Nếu chẳng may thí nghiệm không thành công, thì giáo viêncần bình tĩnh kiểm tra lại các bước tiến hành để tìm nguyên nhân và giải thích chohọc sinh

c Đảm bảo tính trực quan:

Những bài dạy có đồ dùng trực quan ta phải tận dụng hết đồ dùng, bởi đồ dùngtrực quan là một trong những yêu cầu cơ bản của thí nghiệm biểu diễn Để đảmbảo tính trực quan, khi chuẩn bị thí nghiệm giáo viên cần lựa chọn các dụng cụ vàhoá chất thích hợp Dụng cụ thí nghiệm cần đủ lớn để học sinh ngồi dưới lớp cóthể quan sát thấy được; Đồng thời phải có mầu sắc hài hoà Bàn biểu diễn phải có

độ cao cần thiết, dụng cụ thí nghiệm phải được bố trí sao cho học sinh có thể nhìn

rõ Đối với thí nghiệm có thể thay đổi mầu sắc, có chất kết tủa hoặc có chất khísinh ra thì phải có giấy mầu đặt ở sau đồ dùng thí nghiệm Để đạt được kết quảtương đối khả quan ta cần chú ý một số nội dung sau đây :

- Số lượng thí nghiệm trong một bài phải lựa chọn sao cho phù hợp Chọn thínghiệm phục vụ nội dung trọng tâm bài học và phù hợp với thời gian trên lớp

-Trong thí nghiệm nên sử dụng những hoá chất mà học sinh đã quen biết Nếu làbài đã nghiên cứu chất mới thì phải là mới đối với học sinh

Chọn các dụng cụ đơn giản, đảm bảo tính khoa học, tính sư phạm, tính mỹthuật… Chọn các phương án thí nghiệm đơn giản, tiết kiệm hoá chất, dễ thànhcông và đặc biệt là an toàn cho học sinh.

- Trong thực hành, nếu có điều kiện trước khi làm thí nghiệm giáo viên nên giúphọc sinh tìm hiểu cấu tạo, công dụng và cách sử dụng các dụng cụ

- Hướng dẫn học sinh chú ý vào sự quan sát những hiện tượng có tính bản chất củathí nghiệm có liên quan đến nội dung bài học bằng các biện pháp nhằm thu hút sự chú

ý của học sinh vào việc quan sát, giải thích các hiện tượng xẩy ra

2 Thí nghiệm của học sinh:

a Thí nghiệm để nghiên cứu tài liệu mới.

+ Lý luận dạy học cho rằng phương pháp dạy - học này có khả năng phát triểnmột cách tốt nhất năng lực trí tuệ của học sinh, kích thích hứng thú học tập của họcsinh, vì nó rèn luyện cho học sinh nhận thức và phân tích những dấu hiệu, hiệntượng cụ thể bằng kinh nghiệm riêng của mình và thu hút mọi khả năng của họcsinh và nhận thức đối tượng Như vậy khi học sinh được giao tận tay những dụng

cụ, hoá chất và được thực hiện lấy thí nghiệm thì việc làm quen với các dụng cụ,hoá chất sẽ đầy đủ hơn: ở đây học sinh được tự điều khiển các quá trình biến đổicác chất nên sẽ phối hợp hoạt động trí óc với hoạt động chân tay trong quá trìnhnhận thức của mình

+ Việc tổ chức cho học sinh làm thí nghiệm này có thể áp dụng theo 2 cách:

- Toàn lớp làm chung một thí nghiệm

- Mỗi nhóm làm một thí nghiệm khác nhau

Khi tiến hành làm thí nghiệm theo nhóm, giáo viên cần tổ chức để học sinh trongnhóm lần lượt làm thí nghiệm

+ Thí nghiệm của học sinh có thể làm theo 2 phương pháp:

- Phương pháp minh hoạ

- Phương pháp nghiên cứu

Khi tiến hành thí nghiệm, giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát các hiện tượngsảy ra trong dụng cụ, đặc biệt là màu sắc, chất kết tủa, chất bay hơi…

Ví dụ: Khi làm thí nghiệm khử CuO bằng nhiệt độ, thì học sinh phải biết quan sát

màu sắc của CuO chuyển từ màu đen biến thành mày nâu đỏ của Cu và hơi nướcđọng lại ở ống nghiệm trong cốc nước lạnh

b Thí nghiệm thực hành:

Đây là thí nghiệm do học sinh tự làm lấy khi hoàn thiện kiến thức, nhằm minhhoạ, ôn tập, củng cố kiến thức đã học và rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo gọi là thínghiệm thực hành

Để đạt được sự thành công của thí nghiệm thực hành, thì học sinh phải hiểu đượcmục đích của thí nghiệm, học sinh cần phải làm những gì, quan sát và giải thíchđược những gì qua thí nghiệm? Từ đó rút ra những kết luận đúng đắn Dưới sựhướng dẫn của giáo viên, học sinh cần ôn lại những kiến thức trong sách giáo khoahoặc trong tài liệu hướng dẫn làm thí nghiệm

+ Với thí nghiệm thực hành giáo viên cần xác định nội dung và thực hiện giờ thựchành cho phù hợp với đặc điểm, nội dung, thời gian cho phép và cơ sở vật chất,thiết bị phục vụ dạy - học có liên quan Các thí nghiệm lựa chọn phải đơn giản ởmức độ tối đa, nhưng đồng thời phải rõ, trong đó sử dụng các dụng cụ thí nghiệmđơn giản, rẻ tiền mà vẫn đảm bảo yêu cầu khoa học sư phạm

+ Với bài thí nghiệm thực hành giáo viên thường thực hiện theo các trình tự sauđây:

- Giáo viên ,kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh, hướng dẫn ngắn gọn cách tiếnhành thí nghiệm, cách quan sát và ghi chép để làm tường trình "Cần lưu ý quy tắc

an toàn trong phòng thí nghiệm"

- Khi tiến hành thí nghiệm , giáo viên theo dõi việc làm của các nhóm học sinh,uốn nắn những sai sót khi học sinh mắc phải (Chú ý: Tránh làm thay học sinh).Trong mỗi nhóm cần phân rõ nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên để tránh hiệntượng em làm nhiều, em làm ít hoặc không được làm

Cuối giờ thực hành, mỗi học sinh phải hoàn thành bản tường trình thí nghiệmtheo mẫu sau:

STT Tên thí Dụng cụ - Tiến hành H.tượng - giải thích Ghi chú

nghiệm Hoá chất thí nghiệm Ph trình PƯ

1

2

- Sau cùng giáo viên hướng dẫn học sinh rửa sạch các dụng cụ thí nghiệm,sắp xếp ngăn nắp các hoá chất và dụng cụ vào nơi đã quy định

c Thí nghiệm ngoại khoá:

Thí nghiệm hoá học ngoại khoá bao gồm các thí nghiệm ngoài giờ lên lớp, có thểthực hiện ở trường hoặc ở nhà

* Thí nghiệm ngoài giờ lên lớp được thực hiện bao gồm:

+ Các thí nghiệm hoá học vui, giúp học sinh hứng thú áp dụng kiến thức đã họcvào thực tiễn sinh động của buổi sinh hoạt, các chuyên đề hoá học

Ví dụ: ở trường phổ thông có những thí nghiệm như: "Trứng chui vào lọ" hoặc

"sự cháy không cần diêm" của tờ giấy tẩm dung dịch P trắng trong cacbon sunfua + Các thí nghiệm đòi hỏi thời gian nhất định mà trong giờ học các em học sinhkhông có thời gian thực hiện như: Làm dấm ăn, chế tạo chất thơm

+ Thí nghiệm thu hồi các sản phẩm phụ của thí nghiệm trên lớp, để tận dụngnguồn hoá chất

+ Thí nghiệm nhận biết tính chất của chất dựa vào tính chất hoá học, tính chất vật

lý cơ bản và đặc trưng của chất đó

* Thí nghiệm quan sát ở nhà:

Đây là hình thức hoạt động độc lập, tích cực của học sinh Giúp các em tiếp thukiến thức một cách tự giác và có hứng thú với môn Hoá học Mặt khác góp phầnphát triển tư duy, và rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo trong thực nghiệm kho học và tạođiều kiện thiết lập mối quan hệ giữa các hiện tượng hoá học, giữa những thuyết vàđịnh luật đã học với thực tiễn cuộc sống và sản xuất

Sử dụng dụng cụ và hoá chất đơn giản như: Sản xuất vôi sống, chế tạo vữa xâynhà, chứng minh trong không khí có khí CO2, sự ăn mòn kim loại

III MỘT SỐ THÍ NGHIỆM ÁP DỤNG TRONG DẠY VÀ HỌC HÓA HỌC