o Tăng cường khả năng tự học, tự quản cho các nhóm, các cá nhân. Lớp học có trên 40 HS là thách thức chung với mọi mô hình. Giúp đỡ HS yếu là nhiệm vụ quan trọng nhất của mọi nhà trường.[r]
Trang 1TÀI LIỆU TẬP HUẤN VNEN TẠI TP HỒ CHÍ MINH
MỘT SỐ KĨ THUẬT DẠY HỌC
MÔ HÌNH TRƯỜNG HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
Để giúp GV hiểu rõ về trường học phát triển năng lực, xin giới thiệu một số kĩ thuật dạy học trong trường học phát triển năng lực Mong các bạn GV vận dụng sáng tạo những gợi ý này vào thực tế dạy học để hoạt động dạy học tại các trường tiểu học đạt hiệu quả nhất
1 Hướng dẫn HS nắm vững cấu trúc bài học
Đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới tài liệu học tập tạo nên đổi mớiđồng bộ trong dạy học
Hoạt động học được biên soạn thành quy trình thống nhất: dễ hiểu, dễthực hiện HS thực hiện đúng theo hướng dẫn của sách là có thể hình thànhđược kiến thức mới
Mỗi bài học thường bố trí từ 2 đến 3 tiết (có một số bài ôn tập, kiểm tra
bố trí 1 tiết)
Bài học chia thành 3 hoạt động:
- Hoạt động Cơ bản (khởi động, tạo tình huống có vấn đề; phát hiện, kếtnối, hình thành kiến thức mới)
- Hoạt động Thực hành ( luyện tập củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng)
- Hoạt động Ứng dụng (áp dụng kiến thức vào tình huống mới, liên hệkiến thức với thực tế, vận dụng vào cuộc sống tại gia đình)
HS cần nắm được mỗi Hoạt động có bao nhiêu nhiệm vụ cụ thể, vai tròmỗi nhiệm vụ, thứ tự các nhiệm vụ để đảm bảo có kết quả ở cuối quá trình họctập
Mỗi nhiệm vụ có hướng dẫn hoạt động học: tự học cá nhân, chia sẻ ở cặpđôi, trao đổi nhóm hoặc hoạt động chung cả lớp dưới sự hướng dẫn của GV
Trang 2GV khi nghiên cứu bài học có thể điều chỉnh nội dung, yêu cầu, thời gian,hướng dẫn cho phù hợp với đặc điểm của bài học và trình độ của HS.
Dạy học mô hình trường học mới tạo cơ hội cho GV cá thể hóa hoạt độnghọc của HS: HS tự học, GV dành nhiều thời gian giúp đỡ HS yếu, phát triển tối
đa khả năng HS giỏi
Trường học mới chấp nhận sự không đồng đều về thời gian, tốc độ và yêucầu học tập ở mỗi HS
2 Bồi dưỡng khả năng tự học cho HS
HS chưa biết tự học, chưa quen sử dụng sách hướng dẫn học nên GV phảihướng dẫn HS cách tự học theo sách
Mỗi môn học hướng dẫn học kĩ từ 2 đến 3 bài HS phải hiểu rõ cấu trúcbài học, các nhiệm vụ trong mỗi hoạt động và biết hoàn thành các nhiệm vụhọc GV đừng sợ mất thời gian, muốn HS tự học tốt chuẩn bị thật kĩ cho các em
GV nên dành 2 tuần đầu năm học giúp HS biết đọc sách, hiểu rõ yêu cầutrong mỗi nhiệm vụ và biết cách hoàn thành các nhiệm vụ Ví dụ:
a Xem tranh và trả lời câu hỏi: trong bức tranh có những ai? Họ đang
làm gì? HS quan sát kĩ tranh và phải tự trả lời các câu hỏi trên (có thểviết ra giấy hoặc ít nhất nói được câu trả lời (ví dụ: tranh có ông, bà,
bố, mẹ và em bé; ông đang trồng cây, bà đang bế em, mẹ đang nấucơm, )
b Nối các từ với lời giải nghĩa từ: Có 4 từ (1, 2, 3, 4) ghi ở cột bên phải
và 4 lời giải nghĩa ghi ở cột bên trái (a, b, c, d) HS phải đọc các từ vàđọc các lời giải nghĩa từ, tự mình chọn đúng lời giải nghĩa cho mỗi từ;sau đó dùng bút chì (viết mờ) nối số với chữ đứng trước lời giải nghĩahoặc có thể viết vào vở các cặp nối chẳng hạn: (1, b);(2, d);(3, a);(4, c)
c Quan sát các bộ phận của lá cây : HS quan sát kĩ lá cây, chỉ được các
bộ phận và nói tên các bộ phận của lá cây: cuống lá (chỉ vào cuốnglá); gân lá (chỉ vào gân lá); phiến lá ( chỉ vào phiến lá), đặc điểm mỗi
bộ phận
d Tính: HS đọc các phép tính, đặt tính, làm tính, nói được cách làm vàkết quả vào vở, giấy
e Đọc kĩ một nội dung trong các môn Tự nhiên và xã hội, Khoa học.
HS phải đọc kĩ hiểu được đối tượng, hiện tượng tự nhiên nào? tầm
Trang 3quan trọng của nó đối với cuộc sống con người như thế nào? Tự trả lờibằng cách viết hoặc nói, ghi nhớ và học thuộc.
f Trong môn lịch sử: Đọc kĩ nội dung để nắm được bài học nói về sự
kiện nào? gắn với nhân vật nào? xảy ra vào thời gian nào?
Mỗi bài học gồm nhiều hoạt động, mỗi hoạt động có các nhiệm vụ Chỉkhi nào HS biết làm tốt từng nhiệm vụ mới có thể hoàn thành mỗi hoạt động vànắm được toàn bộ bài học
Chỉ sau khi tự mình nắm được nội dung ở mỗi nhiệm vụ thì hoạt động chia
sẻ, trao đổi mới có tác dụng GV không thể cho phép một HS đem cái đầu “rỗngkhông” để trao đổi bài với các bạn trong nhóm
- Cá nhân tự học : Tự nghiên cứu tài liệu; tự trả lời các nội dung, yêu
cầu trong sách; tự hình thành kiến thức (nếu có điều chưa hiểu có thểhỏi bạn hoặc hỏi GV) Đây là yêu cầu bắt buộc, là điểm cốt lõi củaviệc học, quyết định chất lượng tự học
- Chia sẻ trong cặp đôi:
+ Em nói hiểu biết của mình cho bạn nghe; nghe bạn nhận xét, emhãy lắng nghe nhận xét của bạn để tiếp thu hoặc trao đổi lại;
+ Bạn nói hiểu biết của bạn; Em nghe, nhận xét và góp ý cho bạn;+ Hai người cùng thống nhất nội dung trả lời để báo cáo trướcnhóm
- Trao đổi nhóm:
+ Nhóm trưởng mời đại diện từng cặp báo cáo;
+ Đại diện căp 1 báo cáo, các bạn trong nhóm nghe và góp ý, nhậnxét;
+ Đại diện cặp 2, cặp 3 lần lượt báo cáo và nghe nhận xét, góp ý c ủacác cặp khác, đặc biệt chú ý để trong nhóm ai cũng được nói hoặc làbáo cáo hoặc là góp ý; không để có người không nói gì hoặc có ngườinói quá nhiều tranh hết phần của người khác;
Trang 4+ Cả nhóm thống nhất nội dung và cử người báo cáo trước lớp hoặcvới GV
Tự học cá nhân là yêu cầu bắt buộc; hoạt động trao đổi cặp đôi, hoặc traođổi nhóm là yêu cầu không bắt buộc
Chú ý: Trong học nhóm mọi người đều bình đẳng, ai cũng phải có ý kiếnđóng góp trao đổi Kiên quyết không để tình trạng “học nhờ”, “học hộ”, “họcthay” trong học nhóm
4 Bồi dưỡng kĩ năng học nhóm
HS cần được hướng dẫn để biết cách học theo mô hình trường học mới,theo các yêu cầu sau đây:
Biết và thực hiện đúng nguyên tắc học nhóm:
- Trước tiên, cá nhân tự học, tự nghiên cứu tài liệu, kết nối và hình
thành kiến thức mới của riêng mình;
- Thứ hai chia sẻ với bạn trong cặp đôi, hoặc trao đổi trong nhóm để nói
kết quả tự học của mình, nghe kết quả của bạn và nghe ý kiến đónggóp của bạn về kết quả của mình
- Thứ ba điều chỉnh kết quả tự học sau khi được bạn bổ sung, góp ý.
Biết tìm sự hỗ trợ:
Khi gặp khó khăn, biết chủ động tìm sự hỗ trợ của bạn hoặc GV để vượtqua khó khăn và biết báo cáo kết quả học tập với GV
Biết đánh giá:
Trang 5Biết mình còn vướng mắc gì, hoàn thành nhiệm vụ ở mức nào; theo mìnhbạn nào có kết quả tốt, bạn nào tích cực học trong nhóm.
Những tuần đầu, GV phải ngồi học với từng nhóm (có thể tiết Toán họcvới nhóm 1, tiết Tiếng Việt học cùng nhóm 2, tiết Tự nhiên - Xã hội học cùngnhóm 3, ) để hướng dẫn các em biết cách tự học và biết học theo nhóm
Đây là sự chuẩn bị cần thiết, GV phải kiên trì, bền bỉ để hình thànhphương pháp tự học và học theo nhóm cho HS
Với HS lớp 2, hy vọng sau khoảng 2 tháng các em sẽ quen với cách họcnhóm GV đừng vội vàng đốt cháy giai đoạn, cần hướng dẫn kĩ cho HS đểkhông ảnh hưởng đến tâm lí và kết quả học tập của HS
5 Bồi dưỡng Nhóm trưởng
Nhóm trưởng là người điều hành hoạt động học tập trong nhóm Để làmtốt nhiệm vụ của một nhóm trưởng:
- Trước hết nhóm trưởng phải là người biết cách tự học, tự mình hoàn
thành tốt nhiệm vụ nêu trong tài liệu học tập
- Nắm được quy trình học nhóm là:
+ Cá nhân tự học;
+ Chia sẻ trong cặp đôi;
+ Trao đổi trong nhóm;
+ Báo cáo trước lớp, báo cáo với GV
- Biết cách điều hành hoạt động học:
+ Dành “đủ” thời gian để các nhân tự nghiên cứu tài liệu ( mọi cánhân đều phải làm việc, không để bạn nào không đọc sách không làmviệc hoặc gây ảnh hưởng đến bạn khác) Trên thực tế nhiều GV chưadành đủ thời gian cần thiết cho nghiên cứu các nhân, đã vội chuyểnsang trao đổi nhóm
+ Chia sẻ cặp đôi ( Người này nói, người kia nghe, góp ý, nhận xét;sau đó đổi vai người nói cho người nghe; cuối cùng thống nhất ý kiếnchung của hai người)
+ Trao đổi nhóm (đại diện từng cặp báo cáo, các cặp khác nghe,nhận xét, góp ý; trao đổi phản hồi, tiếp thu góp ý; thông nhất chung cảnhóm về nội dung học tập; phân công người báo cáo trước lớp hoặcbáo cáo với GV)
Trang 6Chú ý: Nhóm trưởng điều hành nhóm hoạt động có tổ chức, từng ngườinói, từng người phát biểu, góp ý;
Mọi người lắng nghe nhận xét, góp ý hoặc tiếp thu ý kiến của bạn
Ai cũng có ý kiến, không để một người nói quá nhiều, nói tranh phầnngười khác;
Các bạn học yếu, bạn nhút nhát được ưu tiên phát biểu trước, phát biểunhiều hơn;
Bạn học giỏi nói sau cùng, nhường các bạn nói trước HS giỏi chỉ nóiđiều quan trọng, điều cần thiết;
Nhóm trưởng không áp đặt, không cản trở mọi người phát biểu;
Nhóm trưởng phải tôn trọng mọi người, không là người “thống trị” nhóm;Không để bạn nào đứng ngoài hoạt động nhóm
Năng lực điều hành của nhóm trưởng tốt sẽ giúp cho hoạt động tự quản tựhọc trong nhóm có kết quả
GV phải bồi dưỡng cho nhóm trưởng, thậm chí làm “nhóm trưởng mẫu”
để các nhóm trưởng biết điều hành có kết quả hoạt động của nhóm
6 Bồi dưỡng năng lực GV
Đặc trưng của hoạt động học trong Mô hình hoạt động là HS tự học theosách hướng dẫn học và học theo nhóm GV không giảng bài mà hướng dẫn HS
tự học Để hướng dẫn HS tự học có hiệu quả, GV cần có một số năng lực sau:
a) Nghiên cứu bài học (nắm được MT – ND – PP )
b) Chuẩn bị bài (Đồ dùng dạy học, Kế hoạch bài học, Dự kiến các tìnhhuống, các vấn đề khó HS sẽ gặp)
g) Tương tác với HS (cá nhân, nhóm ) Lắng nghe, chia sẻ; giúp cho HSkhông sợ, không ngại, không lảng tránh GV
Trang 7h) Phát hiện HS không tập trung, không hiểu bài, hỗ trợ kịp thời HSvượt qua khó khăn thong qua các câu hỏi, gợi vấn đề.
i) Điều chỉnh nội dung, yêu cầu, thời gian cho mỗi nhiệm vụ học tậpphù hợp với điều kiện của nhà trường và khả năng nhận thức của HSgiúp học sinh dễ học hơn, học kết quả hơn
j) Nhận xét (cá nhân, nhóm, lớp) Kiểm tra đối tượng cần quan tâm quatrao đổi, đối thoại, test ngắn
k) Đánh giá tổng hợp đối chiếu mục tiêu cho từng đối tượng cụ thể
7 Bồi dưỡng năng lực HS
HS trong Mô hình hoạt động được giáo dục toàn diện và phát triển hàihòa, không chỉ giúp học sinh có kiến thức, kĩ năng mà còn giúp HS hình thành,phát triển những năng lực cần thiết, đó là:
e) Phát hiện vấn đề (cốt lõi kiến thức, chủ yếu của tập thể);
f) Giải quyết vấn đề (tìm giải pháp);
g) Tìm sự hỗ trợ và hỗ trợ (nhờ bạn, nhờ GV; sẵn sàng giúp bạn);h) Giao tiếp (trình bày, diễn đạt); Hợp tác (lắng nghe, chia sẻ, phụctùng);
i) Điều chỉnh (nhận thức, kết quả, thái độ);
j) Kiểm tra (tự kiểm tra, kiểm tra bạn);
k) Tự đánh giá và đánh giá;
l) Sáng tạo
HS khi có được những năng lực cơ bản trên các em sẽ biết sống, biết họctập và làm việc chủ động, tự tin và sáng tạo
8 Dạy học theo mô hình hoạt động và dạy học truyền thống
Dạy học truyền thống và dạy học theo Mô hình hoạt động đều tuân theoquy luật của quá trình nhận thức (hình thành kiến thức, củng cố, luyện tập, vậndụng kiến thức) Có nhiều điểm tương đồng giữa mô hình hoạt động và mô hìnhnhà trường truyền thống
Trang 8Ví dụ, quy trình hình thành kiến thức trong dạy học truyền thống, thôngthường gồm các bước:
- Hình thành kiến thức mới;
- Thực hành, luyện tập, củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng;
- Liên hệ kiến thức với cuộc sống (không bắt buộc).
Mô hình hoạt động về bản chất cũng tuân theo các bước dạy học trên, đượcthể hiện dưới dạng 3 hoạt động đó là:
- Hoạt động cơ bản (khởi động, trải nghiệm, khám phá, tự nghiên cứu,
kết nối, hình thành kiến thức mới);
- Hoạt động thực hành (luyện tập, củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng)
- Hoạt động ứng dụng: Vận dụng kiến thức mới vào tình huống mới, giải
thích các hiện tượng thực tế bằng kiến thức khoa học; bổ sung, mở rộngkiến thức từ thực tế cuộc sống ( các loại cân, các loại lịch, các đơn vị
đo, công cụ đo, kinh nghiệm dân gian, vốn văn hóa, lịch sử địa phương,
…)
Như vậy, dạy học truyền thống và dạy học theo Mô hình hoạt động cóchung bản chất của quá trình nhận thức (hình thành kiến thức, luyện tập thựchành, vận dụng kiến thức)
Điểm khác nhau là tên gọi các bước; khác nhau ở vai trò của GV, HS; khácnhau ở tổ chức hoạt động học (tự học theo nhóm); khác nhau về tài liệu học tập.Trong mô hình hoạt động, HS là chủ thể của hoạt động học, GV là người
tổ chức, hướng dẫn; việc học bắt đầu từ HS
Trong mô hình truyền thống GV là chủ thể của hoạt động dạy, giữ vai tròchủ đạo trong hoạt động dạy và học, việc dạy học bắt đầu từ giáo viên
Trong mô hình dạy học truyền thống, những tiết dạy thành công của GVgiỏi đều diễn ra theo quy trình như Mô hình hoạt động: vào bài; dẫn dắt, gợi mởhọc sinh hình thành kiến thức mới; hướng dẫn thực hành, luyện tập củng cốkiến thức, rèn luyện kĩ năng; liên hệ kiến thức với thực tế
Điều đó chứng tỏ những yếu tố tiên tiến đã có trong mô hình truyền thốngtrước khi mô hình Mô hình hoạt động được đưa vào Việt Nam Những cái mớicủa Mô hình hoạt động không phải bây giờ mới có và không quá mới lạ đối vớigiáo dục tiểu học Việt Nam Do đó, năng lực sư phạm, những kinh nghiệm dạy
Trang 9học đã có trong mô hình truyền thống của GV hoàn toàn áp dụng có hiệu quảtrong dạy học trong Mô hình hoạt động
Không nhận thấy những đổi mới căn bản của Mô hình hoạt động, cũng nhưkhông thấy được những điểm tương đồng với dạy học truyền thống GV dễ mơ
hồ không thấy được giá trị của dạy học truyền thống và giá trị đổi mới của Môhình hoạt động
9 Hoạt động của GV trong giờ học
GV là người tổ chức, hướng dẫn HS tự học theo sách Hướng dẫn học Đểlàm tốt nhiệm vụ của mình người GV cần phải:
- Chọn vị trí tốt nhất để có thể theo dõi được các nhóm và tất cả HS,nhắc nhở HS tập trung, thực hiện nhiệm vụ học tập;
- Hướng dẫn HS nghiên cứu tài liệu học, tương tác trong cặp đôi, tươngtác nhóm;
- Kiểm soát được việc học của từng HS thông qua quan sát, trao đổitrực tiếp, kiểm tra kết quả; kiểm soát được hoạt động chia sẻ trongcặp, trao đổi trong nhóm
- Chủ động tương tác với HS, phát hiện những vướng mắc của cá nhân,các nhóm để kịp thời hỗ trợ HS vượt qua khó khăn
- Tuyệt đối không để HS khá làm thay, học thay cho nhóm; HS yếu bị
bỏ rơi, đứng ngoài hoạt động của nhóm
- Cuối bài học GV đánh giá được từng HS, từng nhóm; đánh giá đượcnhững biểu hiện có tiến bộ về năng lực và phẩm chất của mỗi HS Công việc chủ yếu của GV là tổ chức, hướng dẫn, theo dõi, hỗ trợ kịpthời hoạt động học của từng cá nhân, từng nhóm; kiểm soát được việc học của
cá nhân, của nhóm; đánh giá được tinh thần, thái độ, kết quả học tập; đánh giáđược năng lực học tập, điều hành của mỗi cá nhân, mỗi nhóm
Trang 10a Đối với HS
- Tự giác, tự học ( nghiên cứu tài liệu, chấp hành sự điều hành củanhóm trưởng, tự trải nghiệm, khám phá,…), nắm được nội dung củamỗi nhiệm vụ học tập;
- Biết sử dụng sách hướng dẫn học, thực hiện hoạt động theo lô gô, cóđược sản phẩm của việc học;
- Biết cách học nhóm:
+ Tự học
+ Chủ động tương tác với bạn: Chia sẻ cách làm, kết quả với bạn;góp ý cho bài làm của bạn; lắng nghe tôn trọng ý kiến của bạn; chỉnhsửa, hoàn thiện kết quả;
+ Chủ động tương tác trong nhóm: Chấp hành sự điều hành củanhóm trưởng; báo cáo kết quả trước nhóm (nói to, rõ ràng, đầy đủ);góp ý cho bài làm của bạn, bài làm của cặp đôi khác; tích cực trao đổinhóm, tham gia hoàn thành sản phẩm học tập của nhóm; thay mặtnhóm báo cáo với lớp nếu được phân công;
- Chủ động tương tác với GV: Lắng nghe GV giao nhiệm vụ học tập;chủ động nhờ GV giải đáp, hỗ trợ; trình bày bảo vệ ý kiến của mìnhtrước GV; chỉnh sửa, hoàn thiện kết quả sau trao đổi; báo cáo kết quảhọc tập với GV
- Chủ động tìm sự trợ giúp khi gặp khó khăn trong học tập (hỏi bạn, hỏithầy, đọc kĩ tài liệu,…)
- Tự đánh giá được kết quả học tập của mình, đánh giá bạn
b Đối với GV
- Tổ chức lớp học ( chuẩn bị tài liệu, dụng cụ học tập, giao nhiệm vụ rõràng);
- Hướng dẫn HS tự học theo sách hướng dẫn học;
- Điều chỉnh tài liệu nếu thấy cần thiết;
- Quan sát được hoạt động của các nhóm, của từng HS;
- Phát hiện những sai sót, vướng mắc trong học tập của HS;
- Hỗ trợ kịp thời cá nhân, nhóm khi HS cần giúp đỡ;
- Kiểm soát được quá trình, kết quả học của HS;
- Chốt lại kiến thức cơ bản (nếu cần);
- Đánh giá được HS, các nhóm, lớp;
- Động viên, khuyến khích, nhắc nhở HS