Phát triển xã hội và quản lý sự phát triển xã hội ở Việt Nam hiện nay

[r]

36 -GBLL NGHIÊN CỨU - TRAO Đ ổ l

Phốt triển xã hôi

u

là quá trình vận

đ ộn g đi lén của m ột sự vật

và hiện tượng của th ế giới

khách quan Phát triến có

thể chia sư vận đ ộn g của

sự vật, hiện tượng thành

nhiều tầng, nấc Trong đó,

sự vật, hiện tượng có

nhĩíng biến đ ổi về lượng

và những thay đ ổi dần về

chất đư ợc gọi là “Tiến

h oá”, vả những thay đổi

nhảy vọ t v ề chất được gọi

là “Cách m ạn g”.

Theo nghĩa rộng, “XH”

là tất cả những gì liên

quan đ ến con người, đến

xã hội loài ngư ời nhằm

phân biệt vớ i th ế giới tự

nhiên Ớ đây, “XH” bao

gồm tông thê những con

người v ớ i tất cả những

mối quan hệ của họ về

kinh tế, chính trị, văn hoá

* H ục v iện C h ín h trị - H à n h

c h ín h Q uốc g ia H ồ C h í M in h

PGS, TS NGUYẺN CHÍ DUNG *

và tư tương N gay cả những vật thể tự nhiên được con người tác động

c h ế biến và sở hữu cũng là những cái thuộc thực thể

xã hội Nếu xét dưới góc

đ ộ triết học “cái XH” theo nghĩa hẹp chính là cái riêng nằm trong những cái chung - “cái kinh t ế \ “cái

chính trị” “cái văn hoá”

“cái tư tưởng", ở đây, “cái XH" là yếu tố con người,

là khía cạnh nhân đạo, nhân văn của những hoạt

đ ộn g kinh tế, chính trị, văn hỏá và tư tưởng mà tổng thể con người đang thực hiện hàng ngày

N gh ĩa là con người hiện

đ iện như mục đích cao cả

m à tất cả các hoạt động kinh tế, chính trị, văn hoá,

tư tưởng hàng ngày phải

hư ớng vào.

Trước những năm 80 của thê kỷ thứ XX, phát triển xã hội (PTX HÌ được

quan niệm n h ư sự tăng trưởng về kinh tê, trong

đó có sư tăng trưởng về vốn đầu tư (tư bản), về sản xuất, về thị trường , về dân s ố và về lực lư ợng lao động N ghĩa là tăng trưởng chủ y ếu tập trung vào khả năng tích luỹ và đầu tư đ ể phát triển sản xuất - tăng trưởng v ề kinh

tế Trong đ ó có tăng trưởng về sản p hâm quốc nội - (GNP) và tăng thu nhập bình quân đầu người (GDP)

Từ khoảng giửa những năm 80 của th ế kỷ XX, th ế giới nhìn nhận sự phát triển xã hội d ư ớ i góc nhìn mới Trung tâm của xã hội được nhìn nhận là con người với tất cả tính toàn diện và đầy đủ của nó Trong đó bên cạnh yếu tố cộng dồng, đ iều kiện phát triển chung cho m ỗi con ngư ời về cả kinh tê lẫn X c i

NGHIÊN CỨU - TRAO Đ ổ i

hội được đề cao N hu cầu

cá nhân, tiềm năng cá

nhân, tự d o cá nhân và

động lực cá nhân được

chú ý, nhất là ở những

nước phát triển theo định

hướng xã h ộ i chủ nghĩa Ớ

những nước phát triển

theo con đ ư ờ n g tư bản

chủ nghĩa, quan tâm đ ến

việc giải quyêt những vân

đề xà hội ch u n g của con

người cũ n g được tăng

cường N h ữ n g chính sách

chung liên quan đến bảo

hiẻm xà hội, phúc lợi xã

hội, đảm bảo xã hội được

chú ý hơn Phát triển xã

hội được tập trung cho sự

phát triển con người, lây

con n gư ời làm trung tâm

Từ đây làm xuất hiện khái

v ừ n g” Ó đây, “Phát triển

xã h ộ i” đư ợc hiểu là sự

biến đổi v ề chất bao gồm

nhiều lĩnh vực khác nhau

từ kinh t ế đ ến chính trị, xã

hội và văn hoá tư tưởng

Trong đ ó kinh tế phải có

mức tăng trưởng cao so n g

phải bền vữ n g Các ngành

kinh tê phải phát triển cân

đỏi, toàn d iện cả cơ cấu

ngành, cơ cấu v ù n g và cơ

cấu thành phần Phát triển

v ề kinh t ế phải thực hiện

trên cơ sở sử dụng có h iệu

quả các n gu ồn lưc bên

trong và bên ngoài, vừa

đảm bảo sự tăng trưởng

ch u n g son g phải đồng thời nâng cao chất lượng

số n g cho cộng đồng dân

cư N ghĩa là phát triển kinh tế phải đi đôi với việc thực hiện công bang

xã hội, chú ý chăm lo cho những nhóm xã hội bị thiệt thòi hoặc yếu thế,

đ ảm bảo sự ổn định chính trị đ ể phát triển lâu dài

“Phát triển xã hội bền

v ữ n g ” đã chú trọng đến chỉ sô phát triển con người (HDI) mà Liên H ợp Quốc

đã dưa ra Trong đó ba chỉ

s ố quan trọng của HDI là:

- GDP bình quân đầu ngư ờ i

- S ố năm đi học của ngư ời trưởng thành

- Tuổi thọ bình quân.

Đ ây là 3 chỉ s ố tong

h ợ p về cả sự tăng trưởng kinh tế lẫn phát triển toàn

d iện về xã hội với trọng tâm là chất lượng sốn g của m ỗi người và của cộn g d ồn g người.

Quản lý xã hội, suy cho cùng là việc các chủ thể quản lý - m ột người, m ột nhóm người, m ột tầng lớp

xã hội - thông qua những phương thức hoạt động khác nhau mà tác động vào quan hệ kinh tế, quan

hệ chính trị, quan hệ văn hoá, tư tưởng, tinh thần,

tình cảm của nhữ ng người khác, những chủ thể khác nhằm hướng hoạt động của họ đ ến nhữ ng mục tiêu đã được xác định trước.Đe làm đư ợc điều này, cần phải làm rõ từng thành tố của quá trình quản lý N h ữ n g thành tổ này bao gồm:

- Các chủ thể quán lý, khách thể quản lý, trong

đó phải đặc biệt chủ ý tới

m ô hình tổ chức và đặc điểm các m ối quan hệ của các chủ thể vả khách thể quản lý.

- Các vai trò và kỹ năng quản lý.

- Các mắt khâu của quá trình quán lý, trong đó đặc biệt là thông tin và

cách thức truyền thông

trong hệ thống quản lý.

- H ệ thống đ iều hành, kiểm tra, giám sát với tất

cả nhữ ng đặc trưng của hệ thông này.

Xã hội con người lại vận đ ộn g và biến hoá không ngừng Do vậy, quản lý xã hội là quá trình quản lý sự vận đ ộn g và phát triển của xã hội Ớ đây, d ể xã hội vận d ộn g

và phát triển theo đúng những quy luật và yêu cầu của nó, phải chú ý toi những nhu cầu của mỗi chủ thể Trong đỏ, chủ thê

m h h

NGHIẺN CỨU TRAO ĐÓI

lớn là những nhóm ,

những tập đoàn xã hội,

những cộng đ ồn g xã hội

vả cả chủ thể nhỏ là mỗi

con người, m ỗi gia đình,

m ỗi nhóm xã hội nhỏ

(nhóm sơ cấp) Q uản lý sự

phát triển của xã hội là

quản lý những yếu tố,

những mối liên hệ, những

điều kiện vật chất và tinh

thần làm cho xã hội phát

triển theo hướng ngày

càng ổn định, tiến bộ và

văn minh hơn Đ ê làm

được điều này, kinh

nghiệm lịch sử cho thây,

cần phải tăng cường quản

lý những lĩnh vực sau đây:

Thứ nhất quản lý việc

xây dựng và phát triển

trên cơ sở hạ tầng kinh tế -

xầ hội gồm hệ thống

những cơ sở hạ tầng phục

vụ cho việc nâng cao đời

sống, chất lượng sốn g của

con người như: hệ thống

giao thông, hệ thống điện,

hệ thống cấp nước, hệ

thống trường học, hệ

thống y tế, hệ thống thông

tin, truyền thông và hệ

thống các loại dịch vu xã

hội khác

Thứ hai: Đ iều chỉnh sư

phân tầng xã hội, phân

hoá giầu nghèo, thực hiện

công bằng xã hội.

Thứ ba: K iểm so á t các

quá trình d â n số , chăm

sóc sức k h o ẻ sin h sản,

n ân g cao ch ấ t lư ợ n g dân số.

Thứ tư. Giải quyết việc làm, chống thất nghiệp, đảm bảo việc làm phù hợp với khả năng của mỗi người, m ỗi nhóm xã hội.

Thứ năm: Tăng cường dịch vụ giáo dục, y tế, nâng cao dân trí, chăm sóc sức khỏe nhân dân, phòng chống có hiệu quả các loại bệnh tật.

Thứ sáu: Phòng chống các tệ nạn xã hội, tội phạm, xây dựng cộng đồng văn hoá an toàn.

Thứ bắỵ. Thực hiện tốt các chính sách đảm bảo xã hội, ưu đãi xã hội, quan tâm tới nhóm người bị thiệt thòi, yéu thẻ.

Thứ tám: Bảo vệ tốt môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, tạo điều kiện cho sự phát triển xã hội bền vững.

Đặc trưng của m ột loại hình quản lý nào đó nhất

là quản lý xã hội* phụ thuộc vào đặc điểm hoàn cảnh, cách thức tư duy, quan điểm chính trị, hệ giá trị chuẩn mực của cả chủ thể quản lý và khách thể quản lý Xét đặc trưng của quản lý, sự phát triển

xã hội ở Việt Nam hiện nay cần phải tính đầy đủ

đến những yếu tố này:

1 Trước hết, cần phải thấy rằng, việc quản lý sự phát triển xã hội ở Việt Nam diễn ra trên n ền tảng một n ền sản xuât đang trong quá trình ch u yên đổi từ sản xuất nhỏ, sang nền sản xuất lỏn, kỹ thuật hiện đại Dù cho côn g nghiệp hoá , hiện đại hoá (C N H ,H Đ H ) đang được đây m ạnh, đầu tư từ nội

bộ nền kinh tế và đầu tư

từ nước ngoài ngày m ột tăng cường, son g quá trình này mới bắt đầu Điều kiện vật chất đ ể đầu

tư cho sự phát triển xã hội đang còn ít Phân tầng xã hội và phân hoá giầu nghèo lại có xu hư ớn g tăng cao Bất bình đăng và bất công xã hội còn lớn Quản lý sự phát triển xã hội trong điều kiện này phải giải quyết mâu thuẫn giữa m ong m uốn và nhu cầu nâng cao chất lư ợng sông của các tầng lớp dân

cư với nhữ ng khả năng còn rất hạn c h ế trong h u y động các nguồn lực đê đáp ứng những m ong

m uốn và nhu cầu này Chính sự bất cập giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng nhu cầu của xã hội là đặc trưng quan trọng đầu tiên của việc quản lý sự phát

NGHIÊN CỬU - TRAO Đ ổ l

O O IL IL

triến xã hội bền vừng ở

nước ta hiện nay Đ iều

nảy khiến cho việc quản lý

sư phát triển xà hội, thực

h iện chính sách xã hội

phải xuất phát từ chính

trình đ ộ phát triển của lực

lư ợ n g sản xuất Mỗi hoạt

đ ộ n g của người quản lý

k h ôn g xuất phát từ sự

phiít triên của nền sản

xuât đ ều đưa đôn những

hành đ ộ n g thái quá làm

thiệt hại cho chính sự ổn

đ ịn h và phát triển xã hội.

2 N ư ớ c ta đang trong

quá trình m ở cửa, đổi m ới

ch u y ên sang kinh tế thị

trường, Cơ chê quản lý

h àn h chính, quan liêu, bao

cấp d an g được xoá bỏ

s o n g n h ữ n g di chứng và

ảnh hưởng của nó đang

c ò n khá nặng nề trong

cách n gh ĩ, cách làm, cách

tô chức và chỉ đạo của m ột

b ộ phận cán bộ lãnh đạo,

q u ả n lý Biểu hiện cụ thể

là: C òn hiện tượng cửa

q u y ền , quan liêu, sách

n h iễu và đặc biệt là tệ nạn

tham n h ù n g đang còn rất

trầm trọng trong nhiều

m ắt khâu của quá trình

q u ả n lý kinh tế và quản lý

xà hội Cơ chê quản lý cũ

hành chính, quan liêu,

h ao cấp chưa m ất hắn Cơ

ch ê quản lý m ới dựa trên

n h ữ n g quy luật và n gu yên

tắc của thị trường chưa được xác lập hoàn toàn

M ột sô khâu trong quản lý nhà nước vẫn còn hiện tượng xin - cho Cơ chê quản lý hành chính, bao cấp chưa bị xoá bỏ triệt

để, cơ ch ế quản lý mới, thị trường theo định hướng

xã hội chủ nghĩa chưa được xác lập đầy đủ Đây

là đặc điểm quan trọng chi phối quá trình quản lý kinh t ế và quản lý xã hội ở

V iệt Nam hiện nay Chính

đ iều này làm cho việc quản lý, nhất là quản lý xã hội ở m ột sô" mắt khâu còn thiêu cơ sở pháp lý, thiếu tính rõ ràng, m inh bạch.

3 Chủ trương kinh tế thị trường, định hướng xã

hội chủ nghĩa là một chủ

trương đúng, phù hợp vớ i tiến trình phát triển của xã hội Việt Nam Chủ trương này giúp Việt N am vừa tận d ụ n g được những ưu

th ế của kinh tê thị trường trong việc phát triển sản xuất, kích thích tính tích cực của người lao động, tăng năng xuất lao đ ộn g

xã hội, vừa tìm kiếm những giải pháp thích

h ợ p nhằm hạn c h ế những ảnh hưởng tiêu cưc của kinh tế thị trường đ ến cộn g đ ồn g xã hội, đảm bảo sự phát triển xã hội

bền vừng Q uản lý sự phát triển của xã h ội trong điều kiện đặc thù này yêu cầu vừa phải tăng cư ờng sự quản lý tập trung của nhà nước; so n g lại phải chú ý phát huy cao đ ộ vai trò làm chủ của quần chúng nhân dân Ó đ ây sự kết

h ợp giữa những hình thức

tô chức, quản lý kinh tế và quản lý xà hội quá độ của những xã hội trước còn chưa lỗi thời vớ i những hình thức tổ chức kinh tế,

xã hội tiên tiến mà quá trình C N H - H Đ H và xây

d ự n g nền kinh tế tri thức

đã tạo ra Đ ây chính là

m ột yếu tô quan trọng nữa quy định tính đặc thù của quản lý phát triển xã

hội ở Việt Nam hiện nay

Trong đó quản lý sự phát triển xã hội m ang cả phương thức quản lý truyền thống lẫn phương thức quản lý h iện đại về

cả cách thức tổ chức, chỉ đạo vả những phướng thức tác động.

4 Cho đến nay, Việt

N am vẫn là m ột nước có

hệ thống chính trị được xây dựng trên cơ sở quan điểm nhất n gu yên Đảng

là hạt nhân của toàn bộ hệ thống chính trị Đ ả n g lãnh đạo hệ thông n ày bằng chủ trương, đ ư ờ n g lối và

40 NGHIÊN CỨU - TRAO Đ ổ l

hệ tư tưởng của mình

Nhà nước đề ra luật pháp,

chính sách và kê hoạch

phát triển kinh tế xầ hội

Đ ồng thời duy trì trật tự

xã hội thông qua chức

năng quản lý nhà nước

các quá trình xã hội Còn

nhân dân, về nguyên tắc,

tham gia quản lý nhà

nước thông qua việc kiểm

tra, giám sát hoạt động

của các cớ quan dân cử,

cũng như các cơ quan

elìâp hành (UBND) N goài

ra, nhân dân thưc hiện

quyền làm chủ của m ình

thông qua việc phát huy

vai trò của các tổ chức

chính trị xã hội Mô hình

tổ chức quyền lực và cơ

ch ế hoạt đ ộng của các chủ

thể trong hệ thống chính

trị một mật, làm cho việc

quẩn lý kinh tế, quản lý xã

hội được tập trung Các

nguồn lực được tổng h ợp

và phân bổ có k ế hoạch

thống nhất Tuy nhiên, mô

hình tô chức này thường

tạo ra sự quan liêu và

hành chính hóa trên nhiều

lĩnh vực Q uyền làm chủ

của nhân dân không được

phát huy đầy đủ Sự năng

động xã hội hướng đến

những thay đổi trong tổ

chức, chỉ đạo, lành đạo và

quản lý thường chậm

chạp Điều này ảnh hưởng

không nhỏ đến sự phát triển xã hội và tạo nên những đặc trưng cần chú

ý trong quản lý các quá trình kinh tế, xã hội vả chính trị trong giai đoạn hiện nay.

5 Dù cho đổi mới, mở cửa, hội nhập có tạo ra nhiều thay đổi, song mô hình và phương thức quản

lý của ta vẫn mang đậm dâu ân của một xã hội Phướng Đ ông Trong đó

tư duy vẫn mang nặng

4y ế u tố d u y tình”, cùng

“Yếu tố d u y lý” đang trong quá trình phát triển

Q uản lý vẫn nặng về “Đức trị’' và "Pháp trị” Những yếu tố này đang chi phối

và tạo nên sắc thái đặc thù của mẩu hình quản lý*

Phương Đ ông.

Ngoài ra, ở Việt Nam,

sự cố kết khá chặt chẽ của cộng đồng trong các làng

xã, cùng sự tồn tại ch ế độ ruộng công làm cho tính

tự quản cộng đồng được duy trì và phát huy N gày nay, dù kinh tế thị trường

và toàn cầu hóa có làm thay đổi nhiều quan hộ kinh tế xã hội của con người trong cộng đồng dân cư Việt Nam, thì tính

cố kết cộng đồng và tính

tự quản vẫn là những yêu

tố đặc trưng chi phối hoạt

động quản lý và hành vi quản lý của con ngư ời Việt N am hiện nay Ớ m ột góc độ nào đó, những yếu

tố này cộng với tác phong của người sản xuất nhỏ làm cho ở đâu đó ph ép tắc của nhà nước vẫn còn thua luật lệ ở các làng xã Tính tự do thiếu kỷ luật còn nặng trong m ột s ố bộ phận dân cư Đ iều này còn ảnh hưởng không ít đến tính đặc thù trong hành vi quản lý xã hội, nhất là quản lý sự phát triển xã hội ở Việt Nam hiện nay.

N h ư v ậ y là, ở V iệt

N am h iệ n n ay, tu y q u á trình đ ổ i m ới m ở cửa hội n h ậ p c h u y ể n s a n g kinh t ế thị trư ờ n g đâ tiến đ ư ợ c m ột c h ặ n g

đ ư ờ n g d à i, so n g sự th ay

đ ổ i m ớ i bước đ ầ u D o

đ ó, cái cũ lỗi th ờ i chư a

đ ư ợ c xóa bỏ triệt đ ê , cái

m ới tiế n bộ p h ù h ợ p đan g đ ư ợ c hìn h th àn h , còn đ a n g n on y ếu ; D o vậy, q u ả n lý xã h ộ i n h ất

là q u ả n lý sự p h á t triển

xã h ộ i c ù n g đ a n g tro n g quá trình thay đ ô i Đ iều này tạo n ên n h ữ n g nét đặc trư ng của q u ản lý

sự p h át triển xã h ộ i ở

V iệt N am tr o n g g ia i

đ oạn h iện n a y ũ