Không gian này bao gồm nhiều khu vực: phòng cung cấp, tư vâh, hỗ trợ thông tin; các phòng đọc phục vụ các đôi tượng người dùng thư viện khác nhau như chuyên gia, giảng viên, cán bộ [r]
Trang 1PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC TRONG KỶ NGUYÊN s ố :
ĐA DẠNG HÓA KHÔNG GIAN đ ọ c TRUYỂN c ả m h ứ n g
Phạm Thanh Huyền
Tóm tắt Ngày 15/3/2017 Thủ tướng Chỉnh phủ đã ban hành Quyă định phê duyệt Đ ề án "Phát triển văn hóa đọc ừong cộng đổng đến năm 2020, định hưcmg đến năm 2030", trong đó khẳng định quan điễm phát triển văn hóa đọc là một ừong những nội dung quan ừọng của sự nghiệp phát triêh văn hóa, giáo dục của đất nước Đếviệc đọc ừở thành một hành động tự nhiên như hít thở, một hoạt động sinh hoạt thưcmg ngày, một thú m i của mơi cá nhân; đểvăn hóa đọc nghĩ không bị ìăn át bởi văn hóa nghe nhìn, văn hóa mạng ừong kỷ nguyên sô' kỷ nguyên công nghệ thông tin; góp phẩn nâng cao dân trí, chấn h m g dân khí, rất cần tôn vinh, thúc đẩy việc đa dạng hóa không gừm đọc - môi trường sôhg của người đọc, hoạt động đọc và văn hóa đọc.
Từ khóa: Văn hóa đọc, Không gian đọc, Kỷ nguyên sô'
Đọc là một hình thái chuyển mã từ ký hiệu ngôn ngữ trong văn bản thành biểu tượng, hình ảnh để làm giàu nhận thức, cũng là một phương pháp phát triển tư duy, luôn gắn liền với hoạt động liên tưởng, tưởng tượng, sáng tạo Nếu quá trình này được diễn ra trong một không gian kiến trúc đẹp mắt, hâp dẫn, được trang bị đa phương tiện, công nghệ hiện đại, được gắn liền vói các dịch vụ, hỗ trợ tiện ích thì chắc hẳn việc đọc sẽ được khơi gợi, truyền cảm hứng; sách và các tài liệu khác sẽ là vật phẩm thu hút sự quan tâm, chú ý của mọi người; văn hóa đọc sẽ được phục hổi
và phát triển mạnh mẽ
1 KHÔNG GIAN ĐỌC TRONG THƯ VIỆN CÔNG CỘNG
Thư viện là "thành trì của văn hóa đọc" nên yêu cầu đa dạng hóa không gian đọc noi đây là ưu tiên trước nhất Không còn là không gian bốn bức tường vói ánh sáng yếu
ớt và những giá sách dài bâ't tận, không gian thư viện trong kỷ nguyên sô' có nhãn quan thiên nhiên, nhiều cây xanh, kê't hợp hài hòa giữa ánh sáng tự nhiên và ánh sáng nhân tạo, bởi ánh sáng mặt trời là ánh sáng tốt nhất cho việc đọc, nhưng độ ẩm, tia cực tím, nhiệt độ khắc nghiệt lại không phù họp với môi trường bảo quản sách và các tài liệu in Không gian thư viện trong kỷ nguyên số là không gian đa chức năng, bởi người đên thư viện không chỉ để đọc sách mà còn để sử dụng các tiện ích và dịch vụ, hoặc
Trang 2VẨN HỐA ĐỌC TRONG KỶ NGUYÊN SỐ-THựCTRẠNG VÀ GIẢI PHÁP 49
còn để thăm quan, thư giãn, giải trí Đáp ứng nhu cầu của nhiều đôi tượng, không gian thư viện sẽ tích hợp: (i) không gian nghiên cứu, học tập yên tĩnh đế tiếp tục khẳng định vai trò của thư viện như là cơ sở giáo dục ngoài nhà trường; (ii) không gian ữao đổi, thảo luận, làm việc, chia sẻ ý tưởng, tri thức, làm việc nhóm; (iii) không gian tổ chức giao lưu, nói chuyện chuyên đề, triển lãm, sinh hoạt cộng đồng, phổ biên các kiến thức phổ thông, pháp luật, văn hóa, xã hội; (iv) không gian vui chơi, giải trí, trải nghiệm văn hóa; (v) không gian hỗ trợ công nghệ, dịch vụ đa phương tiện, cung cấp dịch vụ trực
tuyên Tất cả các không gian này đều được cung cấp, lắp đặt các ữang thiê't bị tin học
hiện đại công nghệ cao như máy tính, máy in, scanner, wifi, thiết bị hỗ trợ trình chiếu, thuyê't trình Ở nhiều nước ưên thế giới, thư viện công cộng còn dành không gian cho phòng tập thể thao, phòng hát karaoke, phòng ghi âm, ghi hình; có dịch vụ cho mượn, cho thuê xe đạp, các thiê't bị điện tử và dụng cụ thê thao
Không gian chia sẻ S-hub được coi là mô hình hoàn thiện trong việc kết hợp thiết bị công nghệ với nguồn tài nguyên tri thức của thư viện và các hoạt động mang tính định hướng, truyền cảm hứng, tạo nên một không gian học tập, chia sẻ tri thức cho mọi người Xuâ't hiện trong không gian đọc ở thư viện các thành phô' lớn như Hà Nội, Tp Hổ Chí Minh, Đà Nằng, S-hub được trang bị các thiết bị công nghệ hiện đại như màn hình trình chiêu, màn hình tương tác thông minh, kính thực tế ảo, hệ thống loa chuyên dụng, máy tính bảng, máy vi tính, wifi, đường truyền Internet tốc độ cao Không gian S-hub được chia thành các khu vực chức năng phục vụ nhu cầu hội thảo, tọa đàm, thuyết trình, triển lãm, trình chiếu nội dung đa phương tiện, phòng tự học tập, tự nghiên cứu S-hub là thí dụ điển hình về sự thay đổi của thư viện truyền thống để phù hợp với nhu cầu của độc giả trong kỷ nguyên số
2 KHÔNG GIAN ĐỌC TRONG n h a t r ư ờ n g
Văn hóa đọc có thế hình thành và phát triển ở trẻ nhỏ từ việc hướng dẫn, nêu gương đên việc dạy bảo thái độ ứng xử văn hóa với sách, yêu sách, thói quen đọc sách và kỹ năng đọc
Ở các trường mầm non và tiểu học, không gian đọc là các góc hoạt động, các phòng đọc sách hay thư viện trường; cũng có khi là không gian ngay dưới gôc cây
có bóng mát, góc hành lang, góc cầu thang đê’ các em có thể đọc sách trong giờ chơi, giờ tự học Là không gian đa chức năng với góc vẽ, góc viết, góc sáng tạo, góc vui học, góc trò chơi giáo dục không gian đọc được trang trí tranh tường, có hình họa nhiều màu sắc, có nhiều nhân vật cổ tích hoặc hoạt hình được yêu thích Trong không gian đọc, sách được sắp xếp theo chủ đề để các em có thể dễ dàng lựa chọn theo nhu cầu đọc Tại đây thường diễn ra các hoạt động như: (i) đọc to nghe chung vói các nội dung không quá dài, đủ để thu hút sự tập trung của học sinh, lổng ghép vói những thông điệp về giá trị cuộc sống; (ii) giới thiệu sách kết hợp với các tiết mục
Trang 350 BỘVẢN HÓA, THỂTHAO VÀ DU LỊCH
văn nghệ, ngâm thơ, diễn kịch để minh họa, giúp nội dung sách được truyền đạt một cách hấp dẫn, sinh động và hiệu quả; (iii) vẽ tranh theo sách, viết thu hoạch giúp học sinh thê hiện được cảm xúc, cảm nhận của bản thân đôì vói nội dung sách
Ở các trường phổ thông, không gian đọc được bài trí thẩm mỹ, khoa học Tại đây, hoạt động tuyên truyền, đặc biệt là tuyên truyền trên trang web của nhà trường sẽ giúp học sinh xem sách như người bạn, người thầy, nhận thức được vai trò của sách đồỉ với việc học tập và cuộc sôhg Trong nhà trường, giáo viên có thể tích cực sử dụng các phương tiện giảng dạy kỹ thuật sô' như băng đĩa, máy chiếu để giúp học sinh được •
"nghe sách" trong các tiết học Các buổi nói chuyện chuyên đề phôi họp với các nhà văn, nhà thơ, các học giả nổi tiêng hay các nhà sách để hướng dẫn học sinh kỹ năng đọc sách, cập nhật cho các em các tri thức phổ thông, các kiến thức văn hóa, xã hội "Ngày hội đọc sách" là một hoạt động thường niên diễn ra trong không gian đọc vói nhiều hoạt động phong phú như triển lãm sách, quyên góp sách, thi xếp sách nghệ thuật
Ở các trường đại học, không gian đọc là một trong những nơi thể hiện rõ nhâ't
sự kết hợp giữa những đối tượng vật chất được tiếp cận trong không gian vật chất với đối tượng điện tử hiện hữu ữong không gian điện tử và có thể được tiếp cận từ hầu như khắp mọi noi, hay nói cách khác là sự kết hợp giữa sách, tài liệu in truyền thống với sách, tạp chí điện tử và các cơ sở dữ liệu trực tuyến Không gian đọc ở các
trường đại học được định hình theo xu hướng "Không gian học tập chung" (Learning
Commons), nơi sinh viên có thể tự ữa cứu, đọc tài liệu, nghiên cứu có định hướng và
thư giãn Không gian này bao gồm nhiều khu vực: phòng cung cấp, tư vâh, hỗ trợ
thông tin; các phòng đọc phục vụ các đôi tượng người dùng thư viện khác nhau như chuyên gia, giảng viên, cán bộ nghiên cứu, sinh viên; trung tâm đa phương tiện được trang bị các thiết bị tín học, điện tử, hỗ frợ công nghệ; phòng học nhóm có các diện tích từ lớn đến nhỏ phục vụ hoạt động trao đổi, thảo luận, làm việc nhóm; phòng
hỗ trợ in ân, photocopỵ, scan; khu hướng dẫn, đào tạo người dùng; khu hỗ trợ, tư vâh học thuật; khu trưng bày, triển lãm; không gian chung; khu vực kho lưu trữ, bảo quản tài liệu; khu phục vụ đồ ăn nhanh và thức uôhg; khu thư giãn, giải trí; và khu vực hành chính Như vậy, “Không gian học tập chung" là một không gian năng động tích hợp trong thư viện trường đại học với những câu phần hỗ trợ khác nhau nhằm đáp ứng mọi nhu cầu của sinh viên trong nghiên cứu và học tập
3 KHÔNG GIAN ĐỌC Ở GIA ĐÌNH
Mỗi gia đình đều có thể tạo ra một không gian đọc riêng dù noi ờ rộng rãi hay chật hẹp, bởi đó có thể là dưới bóng râm cây xanh trong sân vườn, ngoài hiên nhà, bên khung cửa sổ, ngoài ban công, hay trên tầng áp m ái Tất cả những vị trí này đều
có ánh sáng tự nhiên, gần gũi với thế giói thiên nhiên, con người sẽ có hứng thú đọc sách và dành nhiều thời gian cho việc đọc Tủ sách gia đình cũng như không gian đọc trong nhà, dù nhiều hay không nhiều đầu sách, đều là nơi góp phần nuôi dưỡng tâm
Trang 4VĂN HỐA ĐỌC TRONG KỶ NGUYÊN SỐ-THựC TRẠNG VÀ GIẢI PHẤP 51
hổn cho các thê'hệ, đặc biệt giúp trẻ nhỏ giảm thời gian xem tivi, chơi game Số sách được tích lũy theo mỗi tháng mỗi năm sẽ giúp thư viện mirũ trong mỗi gia đình được hình thành và phát triển Đây là một mô hình rất cần được phổ biên trong toàn xã hội Cha mẹ, người lớn cần nêu gương đọc sách cho trẻ nhỏ, cùng con chọn mua sách, đọc sách cho con nghe, cùng con đọc sách, cùng đặt câu hỏi, cùng trả lời, cùng bàn bạc, thảo luận những điều liên quan đến nội dung sách Theo đó, việc đọc sách
sẽ có hiệu quả thiê't thực và có giá trị bền vững, cũng góp phần khiên cho môi quan
hệ giữa cha mẹ, người lớn và con cái, trẻ nhỏ gắn kết với nhau hơn Nếu thể dục thể thao mang lại sức khỏe thể chất thì việc đọc sách sẽ mang lại sức khỏe tinh thần Tủ sách gia đình sẽ hình thành thói quen đọc sách cho con trẻ, nâng cao văn hóa đọc cho mỗi người từ những giai đoạn phát triển đầu tiên của cuộc đời Bởi vì đọc là một thói quen bền vững, khi đã có, và có từ rất sóm thì sẽ rất khó mâìt
4 CÁC KHỔNG GIAN ĐỌC MỞ
"Đường sách", "Thành phô'sách" là những không gian đọc mở đã, đang và
sẽ giúp truyền cảm hứng đọc sách cho cộng đồng Năm 2017, số lượng bạn đọc đến với Đường sách Nguyễn Văn Bình (Quận 1, Tp Hồ Chí Minh) là 2,5 triệu người, lượng sách bán ra 750.000 bản, doanh thu khoảng 40 tỷ đổng Không chỉ là nơi lưu hành, bán sách, thành công của các "Đường sách" như Đường sách Nguyễn Văn Bình là tạo ra được không gian đọc mở, khích lệ sự ham mê sách, lan tỏa tình yêu sách đến các tổ chức và cá nhân, tạo hiệu ứng xã hội cao thông qua các hoạt động giao lưu, gặp gỡ tác giả và bạn đọc, các hoạt động triển lãm, trưng bày, giới thiệu sách Từ thành công của Đường sách Nguyễn Văn Bình, ủ y ban nhân dân Tp Hổ Chí Minh đã cơ bản thống nhất k ế hoạch "phủ sóng" đường sách trên địa bàn đến năm 2025 trong mục tiêu hưóng tới "Thành phô' đọc sách" Theo dự kiên, trong năm 2018, ủ y ban nhân dân Tp Hổ Chí Minh sẽ mở thêm Đường sách Nguyễn Đổng Chi (Quận 7), Đường sách Phạm Huy Thông (Quận Gò Vấp) và Công viên sách Âu Lạc (Quận 5)
"Thành phô'sách" có quy mô lớn hơn gấp nhiều lần "Đường sách" Mô hình này
ở Trung tâm Thương mại The Garden Mali (Quận 5, Tp Hồ Chí Minh) có diện tích gần 3.000m2 (gấp 10 lần diện tích một nhà sách loại lớn), với khoảng 50.000 đầu sách trong nước và gần 1 triệu bản sách ngoại văn Xung quanh khu kệ sách bô' trí những hàng ghế các loại để phục vụ cho việc đọc sách của nhiều lứa tuổi
Phố Sách (Quận Hoàn Kiếm, Hà Nội) có 16 gian hàng của các nhà xuâ't bản, nhà sách uy tín, thiết k ế nhiều ghê'ngồi để nghi chân, đọc sách Không gian đọc này là nơi diễn ra các hoạt động tọa đàm, giao lưu, văn hóa liên quan đêh sách và văn hóa đọc Phố Sách cũng cung cấp một số tiện ích như bảng tra cứu thông tin lịch sử, văn hóa, wifi, nước uống miễn phí
Trang 552 Bộ VĂN HÓA,THỂTHAO VÀ DU LỊCH
5 KHÔNG GIAN ĐỌC VỚI SÁCH ĐIỆN TỬ
Sách điện tử là một xu thế của thời đại Từ khoảng 10 năm trước đây, sách điện tử
đã từng bước hiện diện trong đời sôíng thường ngày Với sách điện tử, không gian đọc
là ở mọi noi chôírt, mọi địa điểm: ừong công viên, trường học, noi làm việc, trên các phương tiện giao thông công cộng và tất nhiên thời gian đọc là mọi lúc có thể: sáng, trưa, chiều, tồĩ, cả buổi đêm lẫn ban ngày Người đọc có thể sở hữu sách điện tử với giá thành thấp hơn nhiều so với sách giây Họ không cần mất thời gian mưa nắng đi mua Sách điện tử gọn nhẹ, dễ dàng mang đi, cầm theo đến bất cứ đâu người ta muôn Bản thân sách điện tử đã mở ra một không gian đọc tiện dụng, tốc độ, và đặc biệt là có tính tương tác ngay tức thì, một đặc tính mà sách giây không thể có được Người đọc sách có thể tham gia trao đổi thông tín với tác giả, với bạn bè trực tuyến Với những ai vừa muôn trau dồi ngoại ngữ vừa ham đọc thì sách điện tử là một công
cụ vô cùng tiện lợi, bởi chức năng "click and see" (nhâh chuột và tra cứu) đã được tích hợp trên hầu như tâ't cả các ứng dụng đọc
Để phát triêh văn hóa đọc trong kỷ nguyên số, không gian đọc - môi trường sông của người đọc, hoạt động đọc và văn hóa đọc cần có ngày càng nhiều sinh lực; cần được cải thiện theo hướng mở rộng cách tiếp cận việc đọc, hướng đên cộng đồng, đa chức năng, đa tiện ích Không gian đọc được sô' hóa, được hỗ trợ bằng công nghệ hiện đại sẽ bổ trợ cho cách thức đọc truyền thông, văn hóa đọc từ đó sẽ có thêm cơ hội phát triển Các không gian đọc vôn có cần được tôn vinh, khích lệ Các không gian đọc mới cần được tích cực kiên tạo, thử nghiệm và nhân rộng trong thời gian tới
t A i l i ệ u t h a m k h ả o
Cao Thanh Phưóc (2016) "Thư viện với sự phát ừiển văn hóa đọc cho lứa tuôì thiêu n h i Tạp chí Thư
viện Việt Nam.- sô' 3
Hannelore Vogt (2016) "Thư viện trong kỷ nguyên sô': Các dịch vụ sáng tạo và sự chuyển đôĩ không
gian”.- Tạp chí Thư viện Việt Nam.- sô'4.
Kiều Thúy Nga (2018), "Một sô'mô hình không gian thư viện sáng tạo, tăng cường văn hóa đọc tại các
thư viện công cộng Việt N a m Tạp chí Thư viện Việt Nam.- số 2.
Lương Thị Thắm (2016)."Xây dựng thư viện hiện đại theo hướng Learning Commons - Không gian học
tập chung".- Tạp chí Thư viện Việt Nam.- sô'4.
Nguyễn Hữu Giói (2018) "Thư viện Việt Nam với cuộc cách mạng công nghiệp 4.0".- Tạp chí Thư viện
Việt Nam.- sô'3.
Trần Thị Minh Nguyệt (2016) "Giáo dục văn hóa đọc trong thư viện trường tiểu học ở Hà Nội".- Tạp
chí Thư viện Việt Nam.- sô'5.
Vũ Trọng Hoàn (2018) "Người đọc, hoạt động đọc và văn hóa đọc".- Bộ Giáo dục và Đào tạo Truy
cập tại https://www.moet.gov.vn/giaoducquocdan/giao-duc-thuong-xuyen/Pages/Default aspx?ItemID=5409 23/4/2018.