TĂNG CƯỜNG CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM GẮN VỚI THỰC TẾ CUỘC SỐNG TRONG DẠY MÔN KHOA HỌC LỚP 4,5 I.. Đặt vấn đề Hội nghị lần thứ IV của Ban chấp hành trung ương Đảng khóa VII về v
Trang 1TĂNG CƯỜNG CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM GẮN VỚI THỰC TẾ CUỘC SỐNG TRONG DẠY MÔN KHOA HỌC LỚP 4,5
I Đặt vấn đề
Hội nghị lần thứ IV của Ban chấp hành trung ương Đảng khóa VII về việc tiếp tục đổi mới sự nghiệp giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ : “ Đổi mới phương pháp dạy và học ở tất cả các cấp học, bậc học, kết hợp tốt học với hành học tập với lao động sản xuất, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn nhà trường và xã hội, áp dụng phương pháp GD hiện đại để bồi dưỡng cho HS năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, do đó đặt ra nhiệm vụ cho ngành giáo dục phải đổi mới phương pháp dạy học để đào tạo con người có đủ khả năng sống và làm việc theo yêu cầu của cuộc Cách mạng lớn thời đại Cách mạng truyền thông, công nghệ thông tin, cách mạng công nghệ Một trong những sự đổi mới giáo dục là đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hoạt động hóa người học, trong việc tổ chức quá trình lĩnh hội tri thức thì lấy HS làm trung tâm, theo hướng này GV đóng vai trò tổ chức và điều khiển HS chiếm lĩnh tri thức, tự lực hoạt động tìm tòi để dành kiến thức mới
Ở Tiểu học môn Khoa học là môn giúp HS có những hiểu biết về thế giới xung quanh, những hiện tượng KH, những vấn đề thiên nhiên Đáp ứng mục tiêu của hệ thống giáo dục và giáo dục Tiểu học Chương trình môn KH đề ra mục tiêu môn học phải khơi dậy tính tích cực trong hoạt động của HS Người
GV phải hình thành ở HS những tri thức môn học đồng thời cũng phải hình thành niềm tin khoa học cho các em HS phải được hoạt động, được bộc lộ mình
và được phát triển tối đa thông qua hoạt động học tập Khi tổ chức cho HS học tập phải sử dụng phối hợp linh hoạt các phương pháp có tác dụng phát huy tính tích cực của người học
Trang 2Tuy nhiên thực tế cho thấy trong việc dạy học ở Tiểu học nói chung và dạy học môn Khoa học 4 nói riêng phần đa chúng ta còn thiên về lý thuyết, tập trung vào dạy học sinh theo tiến trình, nội dung trong sách giáo khoa, dạy HS cách hiểu, ghi nhớ các khái niệm dạy học một cách máy móc mà không kích thích được tư duy sáng tạo, khả năng làm việc có hiệu quả của HS nên hiệu quả giờ học vẫn chưa được như ý muốn
Dạy học trải nghiệm là một phương pháp dạy học mới có thể phát huy được vốn kinh nghiệm, vốn hiểu biết của HS thông qua các hoạt động khám phá
để tiếp thu tri thức mới Đối với môn KH, dạy học dựa vào trải nghiệm là một định hướng giáo dục quan trọng, có ý nghĩa rất to lớn trong việc giáo dục cho
HS Khi được trải nghiệm sáng tạo trong quá trình học tập và phát hiện ra những điều mới lạ các em sẽ có thêm hứng thú và ghi nhớ bài rất lâu, từ đó tạo ra động
cơ và động lực thúc đẩy các em trong quá trình học tập
Xuất phát từ các nguyên nhân trên, có thể thấy rằng việc dạy học môn Khoa học lớp 4 theo hướng trải nghiệm cho học sinh tiểu học là rất quan trọng
và cần thiết Trước tình hình thực tế trên tổ 4-5 cùng thống nhất mở chuyên
đề "Tăng cường các hoạt động dạy học trải nghiệm, gắn với thực tế cuộc sống trong dạy môn Khoa học lớp 4,5"
II Nội dung
1 Quan điểm chỉ đạo xây dựng chương trình Khoa học lớp 4,5
+ Môn Khoa học ở các lớp 4, 5 được xây dựng trên cơ sở tiếp những kiến thức về tự nhiên của các môn tự nhiên và xã hội các lớp 1, 2, 3 Nội dung chương trình được cấu trúc đồng tâm, mở rộng và nâng cao theo 3 chủ đề (ở lớp
5 còn có chủ đề môi trường và tài nguyên thiên nhiên):
+ Con người và sức khoẻ
+ Vật chất và năng lượng
Trang 3+ Thực vật và động vật.
- Quan điểm chỉ đạo là tư tưởng tích hợp: Tích hợp các nội dung của khoa học tự nhiên (vật lý, hoá học, sinh học) và tích hợp các nội dung của khoa học
tự nhiên với khoa học sức khoẻ
- Nội dung được lựa chọn thiết thực, gần gũi và có ý nghĩa với học sinh; giúp các học sinh có thể vận dụng những kiến thức khoa học vào cuộc sống hàng ngày
- Chú trọng hình thành và phát triển các kỹ năng trong học tập khoa học như quan sát, dự đoán, giải thích các sự vật, hiện tượng tự nhiên đơn giản và kỹ năng vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống
- Tăng cường tổ chức hoạt động học tập nhằm tạo điều kiện cho học sinh phát huy tính tích cực, tự lực tìm tòi phát hiện ra kiến thức và thực hành những hành vi có lợi cho sức khoẻ cá nhân, gia đình và cộng đồng
2 Đánh giá thực trạng chất lượng học tập môn khoa học của học sinh đầu năm học:
Qua thực tế giảng dạy trong nhà trường hiện nay chúng ta thấy còn một tồn tại trong việc học môn Khoa học của học sinh là tính tích cực học tập của các em còn rất yếu, thể hiện qua một số dấu hiệu sau:
+ Học sinh ít giơ tay phát biểu ý kiến của mình về các vấn đề thực tiễn mà giáo viên nêu ra
+ Nếu được hỏi, học sinh chủ yếu lệ thuộc vào SGK, ít tư duy
+ Không thắc mắc hay đòi hỏi giáo viên phải giải thích cặn kẽ những vấn
đề mà mình chưa hiểu rõ
+ Không khí của lớp rất buồn tẻ hoặc ít sôi nổi khi học sinh không thực hiện được yêu cầu của giáo viên
Trang 4+ Học sinh không có thói quen sưu tầm tư liệu phục vụ bài học; nếu có thì
số lượng tranh rất ít, chất lượng sưu tầm chưa đúng yêu cầu bài học
Từ thực trạng trên, tôi thấy cần phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng
tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh và tăng cường dạy học trải nghiêm gắn với thực tế cuộc sống trong dạy môn Khoa học.
3 Tìm hiểu về phương pháp dạy học trải nghiệm:
3.1 Khái niệm trải nghiệm.
Nhà triết học vĩ đại người Nga Solovyev V.S quan niệm rằng trải nghiệm
là kiến thức kinh nghiệm thực tế, là thể thống nhất bao gồm kiến thức, kĩ năng Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa con người với thế giới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác
Trải nghiệm còn là kiến thức, kĩ năng mà trẻ nhận được bên ngoài các cơ
sở giáo dục thông qua sự giao tiếp với nhau, với người lớn, hay qua những tài liệu tham khảo không được dạy trong nhà trường
3.2 Khái niệm dạy học trải nghiệm
Dạy học trải nghiệm là một phương pháp, trong đó GV tổ chức cho HS được hoạt động, được thực hành, được trải nghiệm, từ đó HS chủ động tiếp thu tri thức, nội dung bài học dựa trên vốn kinh nghiệm và hiểu biết của mình
33 Tác dụng của dạy học theo phương pháp trải nghiệm
- Tạo điều kiện cho học sinh sử dụng tổng hợp các giác quan (nghe, nhìn, chạm, ngửi ) có thể tăng khả năng lưu giữ những điều đã học được lâu hơn
- Các cách thức dạy và học đa dạng có thể tối đa hóa khả năng sáng tạo, tính năng động và thích ứng của học sinh
- HS được trải nghiệm qua quá trình khám phá kiến thức và tìm giải pháp từ đó giúp phát triển năng lực cá nhân và tăng cường sự tự tin
Trang 5- Việc học trở nên thú vị hơn với học sinh và việc dạy trở nên thú vị hơn với giáo viên
- Khi học sinh được chủ động tham gia tích cực vào quá trình học, các em sẽ có hứng thú và chú ý hơn đến những điều học được và ít gặp vấn đề về tuân thủ kỷ luật
HS có thể học các kỹ năng sống mà được sử dụng lặp đi lặp lại qua các bài tập, hoạt động, từ đó tăng cường khả năng ứng dụng các kỹ năng đó vào thực tế
3.4 Hạn chế của phương pháp dạy học trải nghiệm
Dạy học trải nghiệm cũng có thể tiềm ẩn một số hạn chế trong những trường hợp nhất định như:
- Với đặc điểm chú ý đến trải nghiệm của từng người học, có thể trông không được quy củ và có thể không thoải mái với những người dạy có phong cách mô phạm truyền thống
- Đòi hỏi nhiều sự chuẩn bị hơn từ người dạy và có thể cần nhiều thời gian hơn
để thực hiện với người học
- Thường là không có câu trả lời đơn thuần “đúng” cho các câu hỏi trong các bước thực hiện
- Đòi hỏi sự kiên nhẫn và hướng dẫn của người dạy
III Một số biện pháp dạy học trải nghiệm trong môn Khoa học lớp 4,5
1 Rèn cho học sinh được trải nghiệm thông qua các thí nghiệm đơn giản.
Ở lớp 4, phần vô cơ được thể hiện qua chủ đề “Vật chất và năng lượng” Nội dung này được thể hiện nhiều là qua các thí nghiệm, vì vậy khi giảng dạy, giáo viên cần đặc biệt quan tâm đến việc làm thí nghiệm
* Phương pháp thí nghiệm có tác dụng :
Trang 6+ Giúp học sinh đi sâu vào tìm hiểu bản chất các sự vật, hiện tượng, sự vật tự nhiện
+ Thí nghiệm được sử dụng như “nguồn” dẫn học sinh đi tìm tri thức mới, vì thế các em sẽ hiểu sâu nhớ lâu
+ Rèn luyện cho học sinh một số kĩ năng: đặt thí nghiệm, lắp ráp dụng cụ thí nghiệm, quan sát diễn biến thí nghiệm,
* Để dạy học theo phương pháp thí nghiệm thông thường cần tuân theo các bước sau:
- Xác định mục đích của thí nghiệm: Các thí nghiệm trong chương trình khoa học 4,5 có thể phân thành 3 loại chính: Loại nghiên cứu mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả; Loại nghiên cứu điều kiện (cái này là điều kiện của cái kia hoặc hiện tượng kia); Loại nghiên cứu tính chất của một vật
- Vạch kế hoạch tiến hành thí nghiệm: Liệt kê những dụng cụ thí nghiệm cần có
và những điều kiện để tiến hành thí nghiệm Vạch kế hoạch cụ thể (làm gì trước, làm gì sau): Thực hiện thao tác gì? Trên vật nào? Quan sát dấu hiệu gì? Ở đâu? Bằng giác quan nào hoặc phương tiện nào?
- Bố trí, lắp ráp và làm thí nghiệm theo các bước đã vạch ra
* Khi làm thí nghiệm, giáo viên cần nắm vững và thực hiện các yêu cầu sau: + Học sinh phải chọn ra được một số yếu tố riêng có thể khống chế được để nghiên cứu hoặc phải tác động lên hiện tượng, sự vật cần nghiên cứu
+ Học sinh cần phải theo dõi, quan sát các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm
+ Học sinh cần biết thiết lập các mối quan hệ (nguyên nhân - kết quả) giải thích các kết quả thí nghiệm để rút ra kết luận
Trang 7+ Các điều kiện và quá trình được kiểm soát là thiết yếu đối với một số thí nghiệm
+ Chú ý đảm bảo an toàn cho học sinh khi làm thí nghiệm
Đối với mỗi thí nghiệm yêu cầu học sinh thực hiện đúng theo các bước sau:
1. Chuẩn bị dụng cụ
2. Tiến hành thí nghiệm
3. Quan sát thí nghiệm
4. Giải thích thí nghiệm
2 Tăng cường học tập hợp tác theo nhóm.
Dạy học theo nhóm là hình thức giảng dạy học sinh vào môi trường học tập tích cực, trong đó học sinh được tổ chức thành các nhóm một cách thích hợp Trong nhóm, học sinh được khuyến khích thảo luận và hướng dẫn làm việc hợp tác với nhau
* Hoạt động nhóm là một hoạt động học tập tích cực Cụ thể là:
+ Đem lại cho học sinh cơ hội được sử dụng các kiến thức và kỹ năng mà các em được lĩnh hội và rèn luyện
+ Cho phép học sinh diễn đạt những ý tưởng, những khám phá của mình + Mở rộng suy nghĩ và thực hành các kỹ năng tư duy (so sánh, phân tích, tổng hợp, đánh giá )
Hoạt động nhóm giúp các em rèn luyện và phát triển kỹ năng làm việc, kỹ năng giao tiếp, tạo điều kiện cho học sinh học hỏi lẫn nhau, phát huy vai trò trách nhiệm, tính tích cực xã hội trên cơ sở làm việc hợp tác Thông qua hoạt động
Trang 8nhóm, các em có thể cùng làm với nhau những công việc mà một mình không thể tự làm được trong một thời gian nhất định
+ Hình thức dạy học theo nhóm góp phần hình thành và phát triển các mối quan hệ qua lại trong học sinh, đem lại bầu không khí đoàn kết, giúp đỡ, tin tưởng lẫn nhau trong học tập
+ Tổ chức cho học sinh học tập theo nhóm giúp các em học sinh nhút nhát, khả năng diễn đạt kém có điều kiện rèn luyện, tập dươc, từ đó tự khẳng định mình trong sự hấp dẫn của hoạt động nhóm
+ Khi dạy học nhóm, giáo viên sẽ có dịp tận dụng các kinh nghiệm và sự sáng tạo của học sinh trong học tập
* Muốn hoạt động nhóm đạt kết quả tốt cần đảm bảo các yêu cầu sau:
+ Mỗi thành viên trong nhóm đều biết và hiểu công việc của nhóm, của bản thân
+ Mỗi thành viên đều tích cực suy nghĩ và tham gia vào các hoạt động của nhóm (như phát biểu ý kiến, tranh luận )
+ Mọi thành viên đều lắng nghe ý kiến của nhau, thoải mái khi phân tích
và nói ra những điều mình suy nghĩ
+ Toàn nhóm làm việc hợp tác và đồng lòng với quyết định của cả nhóm + Mọi người biết rõ việc cần làm, giúp đỡ lẫn nhau, đều lo lắng tới công việc chung
+ Vai trò của nhóm trưởng, thư ký, báo cáo viên được thực hiện luân phiên
Chính vì thế giáo viên cần có sự chuẩn bị kỹ càng từ việc tự làm thử thí nghiệm trước khi lên lớp đến cách tổ chức, giao việc để tránh gây lôn xộn hoặc học sinh
Trang 9không nắm bắt được yêu cầu kiến thức của tiết học Muốn vậy, giáo viên cần chú ý:
+ Mệnh lệnh đưa ra rõ ràng, ngắn gọn (chia nhóm nhỏ, lớn)
+ Giao việc cụ thể cho từng nhóm
+ Phân công nhiệm vụ cho các em
Trong nhóm thường có các thành phần:
+ Trưởng nhóm: Quản lý chỉ đạo, điều khiển nhóm hoạt động
+ Thư ký nhóm: Ghi chép lại các kết quả công việc của nhóm sau khi đạt được sự đồng tình của nhóm
+ Báo cáo viên: Trình bày trước lớp kết quả công việc của nhóm
+ Các thành viên khác trong nhóm có trách nhiệm tham gia tích cực vào các hoạt động của nhóm
Mỗi nhóm chỉ nên có khoảng từ 2 đến 6 em
* Việc học tập theo nhóm đã đem lại một số kết quả học tập như sau:
+ Học sinh tham gia tích cực hơn, tự tin hơn vào bản thân
+ Rèn luyện kỹ năng nói cho học sinh trước tập thể
Ngoài việc lên kế hoạch và giao việc cho các nhóm, để tổ chức một tiết học có hiệu quả, giáo viên cần chú ý một số điểm sau:
+ Sắp xếp bàn ghế thuận tiện cho việc học nhóm
+ Luôn tạo không khí thoải mái, vui vẻ trong giờ học
+ Chuẩn bị tốt nội dung thảo luận cho từng nhóm
3 Tăng cường tổ chức các trò chơi học tập
Trang 10Chơi là một nhu cầu mang tính sinh học của các em Có thể nói vui chơi cần thiết và vô cùng quan trọng như ăn, ngủ, học tập trong đời sống của các em
Tổ chức trò chơi học tập giúp thay đổi hình thức hoạt động trên lớp, làm không khí lớp học thoải mái, dễ chịu, học sinh tiếp thu kiến thức thoải mái, tích cực hơn * Khi tổ chức trò chơi người giáo viên cần phải nắm và thực hiện được các nguyên tắc sau:
+ Trò chơi phải thể hiện mục đích rõ ràng về kiến thức của bài học, đảm bảo ôn tập, củng cố, rèn kĩ năng hoặc ứng dụng một đơn vị kiến thức cụ thể + Trò chơi phải đơn giản, dễ làm sao cho bản thân giáo viên và học sinh đều có thể tự làm được
+ Hệ thống trò chơi trong các giờ học phải thu hút được nhiều đối tượng học sinh tham gia.Tránh chỉ thiết kế trò chơi cho học sinh khá giỏi
+ Có luật chơi
+ Đảm bảo an toàn cho học sinh khi chơi
+ Nên tổ chức vào phần củng cố bài học, khi thời gian của tiết học còn khoảng 5 đến 6 phút
* Cách tổ chức trò chơi:
+ Giới thiệu và nêu cách chơi: Có thể tiến hành nhiều cách khác nhau nhưng yêu cầu giáo viên nói ngắn gọn rõ ràng, dễ hiểu, sao cho tất cả học sinh nắm được cách chơi
+ Cho học sinh chơi thử (nếu cần)
+ Tiến hành chơi (giáo viên điều khiển trò chơi phải nắm vững tiến trình
và theo dõi chặt chẽ)
+ Đánh giá kết quả chơi: Sau mỗi lần chơi giáo viên nhận xét, đánh giá đúng thực chất của cuộc chơi Nêu ưu, nhược điểm của từng cá nhân, tập thể
Trang 11Xếp giải nhất, giải nhì công bằng rõ ràng để kích thích những lần chơi tiếp theo
* Kết thúc: Giáo viên hỏi xem học sinh đã học được những gì qua trò chơi hoặc giáo viên tổng hợp lại những gì cần học được qua trò chơi này; Lưu ý: Đối với những trò chơi đơn giản, không nhất thiết phải thực hiện đầy đủ các bước trên
4 Khuyến khích học sinh sưu tầm tư liệu phục vụ bài học
Sách giáo khoa hiện nay đóng vai trò quan trọng trong phần cung cấp kiến thức cho học sinh Tuy nhiên, ở một số bài học của phần khoa học, tư liệu sưu tầm lại đóng vai trò quan trọng và cần thiết trong việc giúp học sinh chủ động, phát hiện, chiếm lĩnh kiến thức bài học, chứ không phải tiếp nhận kiến thức một cách thụ động, chấp nhận Cách làm này rất phù hợp với quá trình nhận thức của học sinh, gây hứng thú học tập đồng thời bước đầu hình thành phương pháp nghiên cứu khoa học, chuẩn bị cho các em tiếp tục học lên các lớp trên
5 Sử dụng phương tiện dạy học hiện đại (màn hình, máy chiếu, băng hình ) Trang thiết bị dạy học (đặc biệt là những thiết bị dạy học là những phương tiện tốt nhất để học sinh đón nhận kiến thức mới một cách nhanh chóng Mục đích của việc sử dụng trang thiết bị dạy học không chỉ để minh hoạ cho nội dung bài học mà còn là phương tiện để tổ chức các hoạt động học tập dưới nhiều hình thức Nhờ đó, học sinh có điều kiện để tìm tòi, khám phá ra kiến thức mới
6 Tổ chức và duy trì tốt hoạt động của hội đồng tự quản lớp
Giáo viên cần mạnh dạn giao việc cho hội đồng tự quản thực hiện các nhiệm
vụ quản lí lớp, duy trì tổ chức sinh hoạt lớp, giờ chào cờ đầu tuần; khuyến khích các em tích cực tham gia trang trí lớp, tự tổ chức các hoạt động vui chơi, đăng
kí tham gia các câu lạc bộ, tránh làm thay, làm hộ học sinh Giáo viên chỉ đóng vai trò là người tư vấn giúp đỡ Làm như vậy các em mới có cơ hội bộc lộ khả