skkn vận DỤNG một số PHƯƠNG PHÁP, kĩ THUẬT dạy học TÍCH cực để NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG dạy học môn tự NHIÊN xã hội lớp 2+3

VẬN DỤNG MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP, KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN- XÃHỘI LỚP 2+3 A.. Người giáo viên phải thực hiện đổi mới các phương phápdạy học sao c

VẬN DỤNG MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP, KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN- XÃ

HỘI LỚP 2+3

A LÍ DO CHỌN CHUYÊN ĐỀ:

Tự nhiên và Xã hội là một môn học cung cấp cho học sinh những hiểu biết

cơ bản ban đầu về các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội với mối quan hệtrong đời sống thực tế của con người Trong chương trình tiểu học cùng với cácmôn học khác Tự nhiên và Xã hội trang bị cho các em học sinh những kiếnthức cơ bản của bậc học, góp phần bồi dưỡng phẩm chất, nhân cách toàn diệncủa con người

Từ thực tế giảng dạy môn Tự nhiên- xã hội ở lớp 2+ 3, đáp ứng yêu cầu đổimới phương pháp dạy học để tìm ra những biện pháp tối ưu nhất góp phần nângcao chất giảng dạy Người giáo viên phải thực hiện đổi mới các phương phápdạy học sao cho học sinh là người chủ động nắm bắt kiến thức của môn học mộtcách tích cực, sáng tạo góp phần hình thành phương pháp và nhu cẩu tự học, tựphát hiện, tự phát hiện, tự giải quyết các tình huống có vấn đề đặt ra trong bàihọc Để đạt được mục tiêu đó, giáo viên cần vận dụng một số phương pháp, kĩthuật dạy học tích cực

Việc vận dụng các kỹ thuật dạy học trong môn Tự nhiên- xã hội không phải

là vấn đề đơn giản, nó phụ thuộc khá nhiều vào yếu tố khách quan như cơ sở vậtchất, thiết bị dạy học, trình độ học sinh Với giáo viên thì các phương pháp, kỹthuật dạy học tích cực không phải là vấn đề quá mới mẻ nhưng cũng không phải

là ai cũng thực hiện được một cách dễ dàng bởi việc vận dụng vào thực tiễnchưa thật thường xuyên, nhiều tiết còn mang tính hình thức Qua việc dự giờcho thấy: việc ứng dụng các kỹ thuật dạy học còn khá khiêm tốn, một phần do

việc nắm bắt của giáo viên về kỹ thuật dạy học còn hạn chế, phần vì điều kiện

cơ sở vật chất, khả năng của học sinh

Xuất phát từ thực tế đó, tổ 2+3 tiến hành nghiên cứu và thực hiện chuyên đề:

" Vận dụng một số phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực để nâng cao chất lượng dạy học Tự nhiên- xã hội lớp 2+ 3"

C NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ:

I Mục tiêu dạy học môn Tự nhiên- xã hội lớp 2+ 3:

1 Kiến thức:

Có một số kiến thức cơ bản, ban đầu về:

 Con người và sức khỏe (cơ thể người, cách giữ vệ sinh cơ thể và phòngtránh bệnh tật, tai nạn)

 Một số sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên và xã hội

2 Kĩ năng:

Bước đầu hình thành và phát triển những kĩ năng:

 Tự chăm sóc sức khỏe cho bản thân, ứng xử hợp lí trong đời sống đểphòng chống một số bệnh tật và tai nạn

 Quan sát, nhận xét, nêu thắc mắc, đặt câu hỏi, biết cahcs diễn đạt nhữnghiểu biết của mình về các sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiện và

xã hội

3 Thái độ:

Hình thành và phát triển những thái độ và hành vi:

 Có ý thức thực hiện các quy tắc giữ vệ sinh, an toàn cho bản thân, giađình và cộng đồng

 Yêu thiên nhiên, gia đình, trường học, quê hương

II Những thuận lợi và khó khăn trong day- học môn Tự nhiên- xã hội:

- Giáo viên còn thiếu kinh nghiệm với cách tổ chức hoạt động tích cực cho

HS lĩnh hội kiến thức Hoặc có tổ chức thì còn lúng túng, mất thời gian, qua loa

- Một số giáo viên chưa coi trọng đồ dùng dạy học của bộ môn hoặc ngạidùng, có chuẩn bị song thao tác còn vụng về, lúng túng Do vậy khiến các emkhông thích thú với môn học, hiệu quả giờ học không cao

- Một số học sinh còn thiếu vốn hiểu biết về cuộc sống xã hội, các hiệntượng tự nhiên Các em diễn đạt còn kém, lúng túng khi tham gia các hoạt độngnhư thảo luận nhóm, trò chơi, trình bày bài làm.

- Học sinh chưa tích cực, chủ động trong việc học: mọi sự chuẩn bị cho tiếthọc phụ thuộc vào thầy cô, cha mẹ

Chính vì vậy mục tiêu phát huy tính tích cực của học sinh là vấn đề cần thiết mỗi GV cần vận dụng có hiệu quả các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực, bắt nhịp với việc đổi mới chung của ngành Giáo dục và cũng chính là để họcsinh chủ động trong học tập có phương pháp tự chiếm lĩnh, tự tìm kiếm kiếnthức mới trở thành người năng động, sáng tạo

3 Tìm hiểu nguyên nhân:

Việc dạy học Tự nhiên và Xã hội đôi khi diễn ra còn khô khan, cứngnhắc, mang tính chất đối phó cho đầy đủ chương trình Học sinh, phụ huynh vàthậm chí cả giáo viên vẫn cho rằng môn học này là phụ nên không chuyên tâm

để ý, nên hay bị cắt giảm thời lượng để dành thời gian cho hai môn họcchính:Toán và Tiếng Việt vốn có lượng kiến thức nhiều

Hiện nay, việc áp dụng các kĩ thuật dạy học tích cực vào giảng dạy còn hạn chế.Nguyên nhân là do một số giáo viên vẫn còn có quan điểm cho rằng những kĩthuật dạy học tích cực rất khó áp dụng vào giảng dạy trong thời gian từ 35-40phút trên lớp nên cũng rất ít sử dụng các kĩ thuật này Ngoài ra còn do cơ sở vậtchất phục vụ cho việc dạy học chưa đảm bảo cho việc đổi mới phương pháp dạyhọc

Qua những tiết dự giờ tổ thấy giáo viên hạn chế trong việc vận dụngphương pháp cũng như kĩ thuật dạy học tích cực nên chủ yếu học sinh tiếp thunhanh tham gia học tập, số học sinh tiếp thu chậm ít có cơ hội tham gia hoạtđộng Chính vì thế việc học tập thường ít hứng thú, nội dung đơn điệu, giáo viên

ít quan tâm đến phát triển năng lực cá nhân

+ Nhiều em còn xem nhẹ phân môn Tự nhiên- xã hội, chưa có thái độ, phươngpháp học tập đúng đắn Vì thế học sinh chưa có ý thức tự tìm hiểu các nội dungliên quan đến bài học (Kiến thức thực tế hạn chế).

+ Nhiều em trình bày chưa chặt chẽ, thiếu mạnh dạn, tự tin; kỹ năng giao tiếpcòn hạn chế nên khó đạt yêu cầu đề ra do vốn từ còn hạn chế, khả năng phântích, tổng hợp chưa cao

III Vận dụng một số phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực để nâng cao chất lượng dạy học Tự nhiên- xã hội lớp 2+ 3"

Xuất phát từ cơ sở thực trạng nói trên, tổ chuyên môn nhận thấy việc nghiêncứu đổi mới phương pháp và vận dụng kĩ thuật dạy học tích cực trong dạy môn

Tự nhiên- xã hội là một trong những việc làm cần thiết nhằm từng bước khắcphục, tháo gỡ dần thực trạng nói trên để nâng cao hiệu quả giờ dạy và tạo điềukiện cho mọi đối tượng học sinh trong lớp tham gia vào việc lĩnh hội kiến thức

Có rất nhiều phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực mà người giáo viên có thể

sử dụng trong quá trình giảng dạy để phát huy tính tích cực của học sinh Tuynhiên trong chuyên đề này chỉ mới đề cập đến một số phương pháp, kỹ thuậtdạy học tích cực có thể sử dụng trong giảng dạy Tự nhiên- xã hội Bao gồm: kỹthuật mảnh ghép, kỹ thuật đặt câu hỏi, kỹ thuật chia nhóm- tổ chức hoạt độngnhóm, phương pháp đóng vai, phương pháp trò chơi, phương pháp Bàn tay nặnbột

1 Kỹ thuật đặt câu hỏi:

1.1 Khái niệm: Đặt câu hỏi là việc GV đặt câu hỏi để HS trả lời hoặc để HS đặtcâu hỏi cho GV để nhận thức kiến thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và phát triểnnăng lực, phẩm chất Dùng trong hầu hết các môn học và nhiều loại bài học (lýthuyết, thực hành)

1.2 Tầm quan trọng của việc đặt câu hỏi:

Trong dạy học nói chung và môn Tự nhiên và Xã hội nói riêng, hệ thốngcâu hỏi của giáo viên có vai trò quan trọng, là một trong những yếu tố quyếtđịnh chất lượng việc lĩnh hội, tìm tòi kiến thức của học sinh Thay cho việcthuyết trình, đọc chép, nhồi nhét kiến thức, giáo viên phải chuẩn bị hệ thống cáccâu hỏi để học sinh suy nghĩ, phát hiện kiến thức, phát triển nội dung bài học,đồng thời khuyến khích học sinh động não tham gia thảo luận xoay quanhnhững ý tưởng, nội dung của bài học theo trật tự logic Hệ thống câu hỏi cònnhằm định hướng, dẫn dắt cho học sinh từng bước phát hiện ra bản chất của sựvật, quy luật của hiện tượng, kích thích tính tích cực tìm tòi, sự ham hiểu biết.Trong quá trình nêu câu hỏi, giáo viên là người tổ chức, học sinh chủ động tìmtòi, sáng tạo, phát hiện kiến thức mới Đồng thời qua đó học sinh có được niềmvui, hứng thú của người khám phá và tự tin khi thấy mình được cùng với cácbạn tìm ra kiến thức mới Kết quả là học sinh vừa lĩnh hội được kiến thức mớiđồng thời biết được con đường tìm ra kiến thức đó, trưởng thành thêm một bước

về trình độ tư duy Như vậy không những khắc sâu được kiến thức mà còn pháttriển tư duy cho học sinh

1.3 Nguyên tắc đặt câu hỏi:

Đặt câu hỏi là một trong những kỹ năng hết sức hữu ích mà giáo viên cần pháttriển Trong một giờ dạy, người giáo viên giỏi luôn biết sử dụng nhiều câu hỏivới nhiều mục đích khác nhau Ở một chừng mực nhất định, việc đặt câu hỏi làquá đơn giản bởi đó là việc mà tất cả chúng ta làm hàng ngày Tuy nhiên, ngườiđặt câu hỏi cũng phải có kỹ năng, kĩ thuật và hiểu biết thì mới có thể diễn đạtcâu hỏi một cách rõ ràng, chính xác, tung ra câu hỏi đúng thời điểm để đem lạihiệu quả tối đa, và khai thác câu trả lời để đặt câu hỏi tiếp theo Khi đặt câu hỏicần đảm bảo các nguyên tắc sau:

- Câu hỏi phải liên kết logic với bài học

- Ngôn ngữ trình bày câu hỏi rõ vấn đề hỏi (từ nghi vấn phù hợp).

- Phù hợp với trình độ tư duy của lứa tuổi HS, kích thích HS suy nghĩ (hạn chếcâu hỏi nhắc lại thuần túy)

- Đặt câu hỏi đúng lúc và đúng chỗ (đúng lúc HS đang suy nghĩ, đúng chỗ cóvấn đề trong bài học)

1.4 Vận dụng kỹ thuật đặt câu hỏi trong giảng dạy Tự nhiên- xã hội lớp 2+ 3:

- Dùng trong hầu hết các bài học trong cả ba chủ đề: Con người và sứckhoẻ; Xã hội ; Tự nhiên

- Dùng trong tất cả các phần của quá trình học (trải nghiệm để Khởi động,Khám phá, Luyện tập, Vận dụng, Mở rộng)

1.5 Ví dụ minh họa:

Sau đây là một ví dụ cụ thể khi dạy bài "Rễ cây" - TN& XH lớp 3

Mục tiêu chính của bài học là: Giúp học sinh nhận biết được rễ cây được chialàm hai loại chính là rễ cọc và rễ chùm Để giúp học sinh đạt được mục tiêu nàytôi đã sử dụng hệ thống các câu hỏi từ khâu đầu tiên của bài học tới khâu pháthiện tình huống có vấn đề sau đó tổ chức cho học sinh tìm ra kiến thức mới

Hệ thống câu hỏi của GV Hoạt động của HS

Trước khi đưa ra hệ thống câu hỏi,

giáo viên chuẩn bị 2 chậu cây: chậu

cây rau rền, chậu cây hành cho học

sinh quan sát.

1 Các con nhìn thấy những bộ phận

2 Bộ phận nào của cây các con chưa

3 Rễ cây ở đâu mà ta không nhìn thấy? - Vì rễ cây mọc ở đất Vì đất che kín rễ

4 Theo các con, rễ cây như thế nào?

Có mấy loại rễ cây?

- Rễ cây có 3 loại, có 2 loại, rễ cây rấtnhỏ, rễ cây rất to, rễ cây có màu trắng,

rễ cây có màu nâu, rễ cây rất dài, rễ câygiống râu ngô, rễ cây giống cái cọc cắmxuống đất,

5 Tại sao các em biết được điều đó?

- Chúng con xem báo, xem sách, xemtrong mạng, quan sát được khi trồngcây

6 Em nào có thể lấy ví dụ chứng minh

điều mình nói là đúng? - HS tự nêu VD

7 Bây giờ các em quan sát cây rau rền,

cây hành và trao đổi trong nhóm để trả

lời câu hỏi:

- HS thích thú quan sát 2 cây rau rền,cây hành

a Rễ của cây rau rền mọc thế nào? Rễ

của cây đó là loại rễ gì?

- HS mạnh dạn mô tả trong nhóm đặcđiểm rễ của từng cây

+ Cây rau rền có một rễ chính to, dàimọc từ gốc, xung quanh rễ đó có nhiều

rễ phụ nhỏ đâm ra Rễ cây mọc nhưvậy gọi là rễ cọc

b Rễ của cây hành mọc như thế nào?

Rễ của cây đó là loại rễ gì?

+ Cây hành có nhiều rễ con mọc đều ra

từ gốc tạo thành từng chùm Rễ câymọc như vậy gọi là rễ chùm

8 Theo các em có mấy loại rễ cây - HS khẳng định có 2 loại rễ cây là rễ

cọc và rễ chùm

9 Các em có chắc chắn điều mình nói

là đúng không?

- HS quan sát và đưa ra kết luận

(Cho HS quan sát ảnh cây trầu- Dưới sự hướng dẫn của giáo viên HS

không, cây củ cải để HS đưa ra câu trả

lời)

=> Dựa vào những câu hỏi dẫn dắt của

giáo viên, kết hợp với quan sát cây cụ

thể và những hiểu biêt thực tế của

mình, các em đã chứng minh được

những dự đoán ban đầu của mình là

đúng hay chưa đúng Từ đó các em chủ

động chiếm lĩnh được kiến thức của bài

mới và đưa ra được kết luận

rút ra được kết luận: Có 2 loại rễ chính

là rễ cọc và rễ chùm Ngoài ra một sốcây còn có rễ phụ (trầu không, vạn niênthanh, ), một số cây có rễ phình ra từ

củ (củ cải đường, củ cà rốt,

Với hệ thống câu hỏi logic, khoa học đảm bảo từ dễ tới khó nên tiết họcdiễn ra rất sôi nổi hào hứng Các em thích thú tìm hiểu kiến thức mới ngay từnhững câu hỏi dẫn dắt ban đầu Trong quá trình các em tìm hiểu kiến thức mới,

em nào cũng chăm chú quan sát để trả lời các câu hỏi mà giáo viên đưa ra Từ

đó các em chủ động nắm kiến thức mới một cách tự nhiên không gò bó.-> Đóchính là sự thành công của tiết học Vậy khi đặt câu hỏi chúng ta cần đảm bảocác nguyên tắc sau:

Câu hỏi phải đảm bảo tính sư phạm: dễ hiểu, rõ ràng, ngắn gọn, vừa sức đối vớihọc sinh (câu 1, 2, 3) Câu 1,2 các em đều có thể trả lời được dựa vào kiến thức

cũ và vốn hiểu biết thực tế

Câu hỏi phải đảm bảo tính lô gic, tính hệ thống đảm bảo theo dụng ý sư phạmnhất quán, phải liên quan tới việc thực hiện mục tiêu bài học Câu 4 là câu hỏinêu vấn đề Câu hỏi trọng tâm xoáy vào mục tiêu bài học (hay còn gọi "Câu hỏi

có vấn đề") và được móc xích, tiếp nối từ câu 1, 2, 3

Câu hỏi phải đảm bảo được tính đa dạng và tính phát triển liên tục theo mức độphát triển của kiến thức và trình độ học tập của học sinh Câu 5,6 là các câu hỏikiểm tra vốn hiểu hiểu biết của các em Câu 7 là câu hỏi dẫn dắt gợi mở cho HS

tìm ra kiến thức mới Câu hỏi này định hướng cho các em tìm ra kiến thức vàgiúp học sinh mạnh dạn tự tin khi cùng chia sẻ với bạn trong nhóm Câu nàymang tính chất phát triển cho các câu hỏi trước đó Câu hỏi 9 có tính chất nângcao, mở rộng kiến thức cho các em, phù hợp với mức 4 theo như đánh giá củathông tư 22 Đây cũng chính là vấn đề cốt lõi để đảm bảo 4 mức độ kiến thứctrong một giờ học Có như vậy mới đáp ứng được yêu cầu kiểm tra đánh giátheo thông tư 22 (4 mức độ kiến thức).

Đặt câu hỏi chính là trọng tâm của sự giao tiếp và trao đổi thông tin giữa giáoviên và học sinh trong các giờ học Để đạt được mục đích sư phạm của mìnhtrong các giờ học thì kĩ thuật đặt câu hỏi cần phải khéo léo, đảm bảo các nguyêntắc như đã nêu Có như vậy mới góp phần tạo nên thành công của một khâu họctập hoặc một tiết học

2 Kĩ thuật Chia nhóm và tổ chức hoạt động nhóm:

Đây là một trong những phương pháp được sử dụng rộng rãi trong tiết Tựnhiên và Xã hội Bởi việc tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm là đặc biệtquan trọng Trước hết nó cho phép học sinh có nhiều cơ hội hơn để diễn đạt vàkhám phá ý tưởng của các em, mở rộng suy nghĩ, hiểu biết đồng thời rèn luyện

kĩ năng nói Nó cũng cho phép học sinh có cơ hội để học hỏi từ các bạn cùngnhóm Nó phát huy vai trò trách nhiệm của các thành viên trong nhóm, điều đólàm phát triển kĩ năng xã hội và hình thành tính cách trẻ thơ…

Tùy từng bài học, tùy từng hoạt động dạy học ta có thể tổ chức hoạt độngnhóm ở ngoài lớp học hay trong lớp học cho phù hợp Thường xuyên thay đổicác hình thức chia nhóm, để mỗi học sinh có thể được lập nhóm với các bạnkhác nhau trong lớp :

+ Chia nhóm theo cặp

+ Chia nhóm theo bàn

+ Chia nhóm theo tổ

+ Chia nhóm theo sở thích của học sinh.

+ Chia nhóm theo trình độ học sinh

+ Chia nhóm theo thứ tự trong sổ lớp

Tuy nhiên dù thảo luận nhóm trong bất kỳ hình thức nào (ở ngoài lớp học hay ởtrong lớp học) đều phải tiến hành theo các bước sau:

- Bước 1: Chia nhóm chuẩn bị thảo luận

- Bước 2: Giao nhiệm vụ rõ ràng cụ thể cho từng nhóm

- Bước 3: Làm việc theo nhóm

- Bước 4: Tổng kết thảo luận chung cả lớp

* Ví dụ minh họa:

a Hoạt động nhóm trong lớp học:

Ví dụ: Bài 4: Làm gì để xương và cơ thể bạn phát triển tốt?- Lớp 2

Thảo luận: Hoạt động 1:Làm gì để xương và cơ thể phát triển tốt?

Mục tiêu:

- Nêu được những việc cần làm để xương và cơ thể phát triển tốt

- Giải thích tại sao không nên mang những vật quá nặng

Bước 1: Chia nhóm chuẩn bị thảo luận:

- Chia nhóm: Ở hoạt động này giáo viên chia theo cặp: 2 học sinh ngồi cạnhnhau tạo thành 1 cặp (mỗi bàn 2 học sinh/1 cặp)

Chia nhóm theo cặp không cần thiết phải cử nhóm trưởng và thư ký nhóm.-Nêu thời gian thảo luận: 7 phút

Bước 2:Giao nhiệm vụ rõ ràng cụ thể cho từng nhóm:

- Mỗi cặp thảo luận 2 vấn đề sau:

+ Quan sát 1, 2, 3, 4, 5 trong sách giáo khoa trang 10, 11 nói với nhau về nộidung các hình đó (giáo viên treo tranh vẽ lên bảng để học sinh quan sát).

+ Thảo luận: "Nên và không nên làm gì để cơ và xương phát triển tốt?"

- Gọi 3 - 4 học sinh nhắc lại nhiệm vụ thảo luận ( 2 vấn đề trên)

- Hướng dẫn cách làm việc: Các em quan sát kỹ lần lượt từng hình: bạn số 1 nói

về nội dung hình 1, bạn số 2 nghe và bổ sung thêm Bạn số 2 nói về nội dunghình 2, bạn số 1 nghe và bổ sung … cứ như thế tiếp tục thay đổi người nói vàngười nghe đến hình 5

- Sau khi thảo luận xong vấn đề 1, chuyển sang thảo luận vấn đề 2: "Nên vàkhông nên làm gì để cơ và xương phát triển tốt?" Các em lần lượt đưa ra ý kiếnthảo luận một cách sôi nổi nhẹ nhàng nhưng không được cãi cọ gây mất trật tự

Bước 3: Làm việc theo nhóm:

- Các cặp tự thảo luận, bạn số 1 nêu ý kiến, bạn số 2 nghe để cùng traođổi, bàn bạc phân tích …

- Trong quá trình các cặp thảo luận giáo viên theo dõi uốn nắn cho họcsinh Có cặp chỉ nhận ra hình 2 là một bạn đang ngồi học Giáo viên hướng dẫnhọc sinh quan sát tư thế ngồi học của bạn đó như thế nào? … Hình 4 là một bạnđang xách thùng, hình 5 là một bạn đang xách thùng nước Giáo viên cần hướngdẫn cho học sinh so sánh bạn ở hình 4 và bạn ở hình 5 để nhận ra bạn nào đangsách nặng? Tại sao ta không nên xách vật nặng?

Một số cặp còn lúng túng khi thảo luận vấn đề 2: "Nên và không nênlàm gì để cơ và xương phát trển tốt?" Giáo viên hướng dẫn học sinh và việcquan sát kỹ các hình vừa thảo luận để tìm ra đáp án

Bước 4: Tổng kết thảo luận chung cả lớp:

- Gọi đại diện 5 cặp lên trình bày những điều các em vừa thảo luận (mỗi

cắp nói về một hình)