Nữ thần Yeang Sarì trong đời sống của cộng đồng người Hrê (Nghiên cứu tại xã An Vinh, huyện An Lão, tỉnh Bình Định)

Từ hệ thống quan niệm về trật tự thế giới như trên, cho thấy người Hrê đã có một cái nhìn hệ thống tổng hòa các mối quan hệ giữa con người và thế giới xung quanh tcong mối tương[r]

(Nghiên cứu tại xã An Vinh, huyện An Lão, tỉnh Bình Định)

Nguyễn Thị Thanh Xuyên*

Người Hrê có một hệ thống thần linh đa dạng, trong đó Hồn lúaThần Lúa là một vị thần đa chức năng; được thực hành qua nghi 1

lễ thờ cúng Thần Lúa là một tập hợp các biểu tượng văn hóa, thể hiện qua quan niệm, hành vi và cách ứng xử với cộng đồng và thiên nhiên của người Hrê Nghiên cứu về thờ cúng Thần Lúa của người Hrê nhằm giải mã các giá trị văn hóa, giá trị cố kết cộng đồng và tạo thành sợi dây nối kết giữa các giá trị truyền thống và hiện đại Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, dưới tác động của hoạt động sản xuất, dịch vụ mới, sự giao lưu tiếp biển vãn hóa và sự thay đổi về cảnh quan môi trường đã tác động đến hoạt động thờ cúng Thần Lúa theo nhiều chiều hướng khác nhau

An Vinh là một xã miền núi đặc biệt khó khăn của huyện An Lão, tỉnh Bình Định Cách trung tâm huyện 21 km về hướng Tây Bắc; phía Bắc giáp

xã An Dũng, phía Nam giáp xã An Quang, phía Đông giáp xã An Trung, phía Tây giáp xã Ba Le (huyện Ba Tơ, tinh Quảng Ngãi) Địa hình chủ yểu núi non hiểm ừở, đồi cao không bằng phẳng, bị chia cắt bởi nhiều con sông, suối; đất đồi núi chiếm 91,92% điện tích toàn xã, gây khó khăn cho sản xuất nông nghiệp Diện tích tự nhiên 8.493 ha, trong đó 494 ha đất sản xuất nông nghiệp (riêng đất sản xuất lúa 98 ha), đất lâm nghiệp 143 ha, các loại đất khác 7.856 ha Mùa mưa bắt đầu từ tháng 9 đến tháng 12 và mùa khô bắt đầu

từ tháng 3 đến tháng 8 hàng năm Toàn xã có 7 thôn nằm rải rác dọc sông

’ Viện Phát triển bền vững vùng Trung Bộ

268 Van h ố a t h ờ Nữ t h â n - MẴU ở Việt NAM VÀ CHÂU Á

Đinh và sông Rấp, có 477 hộ với 1.795 khẩu, 100% là dân tộc Hrê (nam 869 người, nữ 926 người) Tỷ lệ hộ nghèo chiếm 76,52%

Canh tác nương rẫy và lúa nước của người Hrê

Người Hrê vốn là cư dân làm nương rẫy, trước khi xuất hiện lúa nước thì lúa rẫy là nguồn sinh kế quan trọng nhất Hiện nay, ờ các vùng cao, đất dốc hoặc không có đất sản xuất, đồng bào vẫn chọn phương thức canh tác nương rẫy Ở xã An Vinh, chi còn thôn 6 người dân còn duy trì hình thức nương rẫy Năng suất thu hoạch từ nương rẫy khá khiêm tốn và bấp bênh, phụ thuộc nhiều vào thời tiết Trong sản xuất nương rẫy người Hrê thường tin vào ma thuật và những nghi lễ có tính chất hỗ trợ, cầu mong mùa màng tươi tốt và thực hành nghi lễ cúng tế, điển hình nhất cho các nghi lễ này là thờ cúng Thần Lúa, một vị thần có chức năng quan trọng đối với sự no đủ của mùa màng

Người Hrê đã biết trồng lúa nước từ rất sớm, họ tận dụng những vùng đất khá màu mỡ dưới thung lũng dọc các con suối Việc canh tác và chế tạo các công cụ lao động khá thành thục, những quy trình kỹ thuật từ gieo mạ, cày bừa, cấy, làm cỏ, thu hoạch lúa cũng giống như của người Kinh ờ đồng bằng tỉnh Bình Định và Quảng Ngãi với hai vụ lúa đông xuân và hè thu Người Hrê đã du nhập kỹ thuật trồng lúa nước từ các cộng đồng tộc người xung quanh, cụ thể là người Kinh và người Chăm

Quan niệm và tín ngưỡng của người Hrê

Theo quan niệm của người Hrê thế giới bao gồm Trời, thể giới con người và thế giới âm phù (phủ nước và phù đất) Sự phân tách giữa các tầng trong cùng một thế giới không quá rạch ròi Thế giới của trời bao gồm các thần linh và những người nhà trời, trong đó Thần Trời (yavoac hay kan kiêc

ta plìng) là vị thần cai quản chung, có quyền năng vô hạn Thần sấm sét cũng ngự ở thế giới cùa trời Bên cạnh các thần tốt là các thần xấu như Thần rắn

Pa Rin, hóa thân của loài quỷ ác độc Thế giới của con người là thế giới trung gian giữa trời và âm phù Hệ thống thần linh ở trung giới cùa người Hrê rất đa dạng, các hoạt động đời sống hàng ngày từ sản xuất nương rẫy cho đến chu kỳ vòng đời, chiêm bao, điềm báo đều liên quan đến thần (yeang): thần đất (kan kiêc wèq tanih), thần núi (kan kiêc rôm), thần lửa, thần gió, thần lúa (yeang sarì), thần cửa, thần bếp Với niềm tin cổ xưa,

;.gười Hrê cho rằng các hiện tượng thiên nhiên bất lợi như bão lụt, hạn hán, dịch bệnh là do con người làm các thần giận giữ, vì vậy để làm nguôi cơn giận cùa thần thì phải hiến tế và cầu xin như một cách giao ước, thỏa hiệp

với thế giới thần thánh Tuy nhiên, bản thân họ không thể nào kết nối trực tiếp với các thần mà phải thông qua một thầy cúng (pạjàu) là người có khả năng thông ngôn, nối kết thế giới thần linh với thế giới con người Thế giới

âm phủ của người Hrê khá phức tạp, được phân chia thành phủ đất và phủ nước Phủ đất là nơi các linh hồn (mahoa) trú ngụ, nơi các linh hồn có thể đi lang thang khi ngủ Khi thành viên trong gia đình bị ốm đau, họ cho rằng hồn người đó đã rời khỏi cơ thể và phải làm lễ gọi hồn về Gần với thế giới con người là phủ nước, nơi có vua nước và hệ thống dòng dõi của ông ta, cùng với các loài tôm cá sinh sống trong hòa bình, hưng thịnh Thần Nước (kan kiêc deac), thần Sông (kan kiêc kroang) cũng ở trong thế giới này

Từ hệ thống quan niệm về trật tự thế giới như trên, cho thấy người Hrê

đã có một cái nhìn hệ thống tổng hòa các mối quan hệ giữa con người và thế giới xung quanh tcong mối tương quan đối lập: thần tốt - thần xấu; linh hồn tốt - linh hồn xấu Đối với các thần tốt, nếu con người làm các vị thần tức giận, thần sẽ giáng bất hạnh xuống con người, và do vậy, con người phải thường xuyên cúng tế và cầu khấn Mỗi vị thần và mỗi loài ma quỷ cũng đều

có những tiểu hệ thống nhỏ hơn với các phân cấp giống như thế giới con người Cả thế giới là sự gắn kết và tương tác lẫn nhau giữa các hệ thống này, con người là trung gian và đóng vai trò quan ứọng trong việc duy trì sự cố kết và tạo ra mối quan hệ giao hảo với các lực lượng thần linh, ma quỷ

1 Thực hành thờ cúng Thần Lúa truyền thống của người Hrê

1.1 Quan niệm của người H rê về Thần Lúa

Các tộc người Hrê, Ba-na, Chăm gọi Thần Lúa là Yeang Sarì, Yang Sri

và Mo Tyây Hình tượng của Bà Thần Lúa có những biểu hiện riêng biệt ở từng tộc người Dưới dạng nữ thần, Bà Thần Lúa có khi được xem như một

bà già xấu xí toàn thân ghẻ lở thường ẩn mình ừên rẫy lúa ehín (người Ba- na), hoặc là một người phụ nữ có nhan sắc lộng lẫy, thường mặc áo màu trắng, ẩn mình trong cột nhà (người Chăm) Nhóm Ca Dong quan niệm Thần Lúa - Yêng Xơri là một cô gái thân hình nhỏ nhắn, xinh đẹp và rất vui tính, đến mùa lúa trổ bông, Yêng Xơri thường vừa đi vừa ca hát, cười nói nô đùa; Yêng Xơri rất sợ tiếng động Khi gặt lúa, người Ca Dong thường dùng tay tuốt từng bông lúa bỏ vào gũi cõng về để đưa Yêng Xơri vào kho lúa [3; 12] Nhóm người Xơ Teng quan niệm hồn lúa cư ngụ trong hạt lúa và được một người phụ nữ là Chin (người phụ nữ được chọn lựa với những tiêu chí nhất định) chăm sóc

270 Van h ó a t h ờ N ữ THẤN - MẪU ở VlỆT NAM VÀ CHÂU Á

Với người Hrê, Bà Thần Lúa không có hình thù rõ ràng, Bà hay xuất hiện trong các giấc chiêm bao về mùa vụ Cũng như các tộc người Trường; Sơn -Tây Nguyên, các giấc chiêm bao đóng một vai trò quan trọng trong; cuộc sống hàng ngày, người Hrê tin rằng các giấc chiêm bao là những điềm báo mà các thần linh (Yeang) nhắn gửi để họ thực hiện các công việc liên quan đến sản xuất nương rẫy Yeang Sarì là một nữ thần cùa mùa màng, củat cây lúa, Bà có một mối quan hệ gắn kết với người phụ nữ chù nhà, cũng là: người có trách nhiệm trông coi kho lúa Yeang Sarì đi theo người phụ nữ này

và người phụ nữ ấy sẽ đại diện cho cả gia đình khi quyết định đưa thóc vào> hoặc lấy thóc từ kho lúa ra

Tùy theo mỗi giai đoạn của sản xuất nương rẫy, nơi cư trú của Yeang Sarì luôn thay đổi để phù hợp với nhiệm vụ mà cộng đồng tộc người tin tường và “gán cho” Bà Khác với các tộc người khác, Yeang Sarì của người Hrê không chì trú ẩn ờ một nơi nhất định nào đó, mà quá trình chuyển đổi này phản ánh nhận thức của cộng đồng về vai trò của Bà Thần Lúa đối với chu kỳ vòng tròn của hạt lúa Tư duy về sự gắn kết giữa các giai đoạn vòng; đời của một hạt lúa với tính chất âm sinh, nữ tính của Mẹ lúa hàm chứa một nguyên lý sâu sa về tính sản sinh, bảo dưỡng của nguyên lý âm tượng trưng cho Nữ của các dân tộc sản xuất nông nghiệp ở Đông Nam Á Sự tồn tại song song của hai hệ thống “hồn lúa” và “Thần Lúa” và sự xuất hiện sau này của khái niệm “Thần Lúa” đánh dấu một bước chuyển đổi mạnh mẽ về tư duy vạn vật hữu linh đơn giản sang quan niệm đa thần giáo Yeang Sarì còn

là thần bản mệnh, mỗi người trong gia đình đều có một Yeang Sarì đi theo

để bảo vệ hồn mình Họ tin rằng người bị ốm là do linh hồn của người đỏ đãi rời cơ thể và đi lang thang ở đâu đó, họ phải làm lễ để gọi hồn về với sự gián! tiếp tham gia của hồn lúa Nếu cây lúa mọc xấu họ tin rằng linh hồn của cây lúa đó đã rời khỏi cây lúa, nếu một đứa ữ ẻ bị ổm đau còi cọc, họ cũng tirii rằng hồn đã rời khỏi cơ thể

1.2 Thờ cúng Thần Lúa trong trồng lúa rẫy

Từ giai đoạn trỉa rẫy trờ đi, hạt lúa chính thức bắt đầu một chu kỳ vòng tròn cùa nó Trước ừìa rẫy, cũng giống các tộc người khác, đều trải qua quá trình chọn đất, phát rẫy và đốt rẫy Trong ba giai đoạn đầu tiên chưa có một nghi lễ nào dành riêng cho Yeang Sarì bởi theo quan niệm của người Hrê, lúc này Yeang Sarì còn ngủ trong kho lúa Để chọn được đất phát rẫy, họ làm phép củng gà mời Yeang về chứng kiến và giúp chọn được mảnh đất tốt,

sau đó cúng thần Đất, thần Lửa với mong muốn công việc phát rẫy, đốt rẫy tiếp theo diễn ra thuận lợi

Để đánh thức Thần Lúa dậy, người Hrê phải làm lễ lấy lúa trong chum Vài hôm trước ngày trỉa lúa, mỗi nhà đan một cái gùi nhỏ, cho những hạt lúa giống (‘mau jèch) vào đấy và làm phép với một ít máu gà và một ghè rượu nhỏ Họ nhỏ máu gà vào lúa giống với quan niệm truyền thêm sức mạnh cho hồn lúa, đây sẽ là những hạt lúa thiêng được gieo trồng đầu tiên trên rẫy Họ khấn cầu Yeang Sarì và để Bà Thần Lúa chứng kiến những hạt lúa thiêng đã được “kích hoạt” một linh hồn lúa mạnh mẽ sẵn sàng phát triển Người phụ

nữ chủ nhà sẽ là người giừ những hạt lúa thiêng và Bà Thần Lúa sẽ đi theo người phụ nữ này lên rẫy trỉa hạt Để Thần Lúa không giận dỗi bỏ đi mất, người trong nhà phải tuyệt đối tôn trọng người phụ nữ chủ nhà, tránh các hoạt động cãi vả, những lời nói xúc phạm đến người phụ nữ này Trong các hoạt động cúng tế Thần Lúa, môtip máu gà luôn lặp đi lặp lại như một nguồn cảm hứng bất tận với quan niệm máu động vật khi chan hòa vào các vật dụng sẽ làm “thức dậy” một linh hồn sống đang ngủ Cũng giống với các tộc người Nam Á khác, hiến tế máu là một lễ thức bắt buộc trong hầu hết các nghi lễ Người Hrê thường hiến tế dê (nhà giàu), trâu hoặc gà Các tộc người khác có những cách khác nhau để đánh thức hồn lúa thức dậy, như người Tày ở Cao Bằng khi mùa xuân đến lúc có tiếng sấm vang, người chủ nhà đặt một quả bí (tượng trưng cho giống đực) và bồ thóc (tượng trưng cho giống cái) rồi vỗ nhẹ để hồn lúa tinh dậy [2;49]; nhóm người Tơ Dră (tộc người Xơ-đăng) trước khi trỉa rẫy phải cúng hồn lúa để đảm bảo là hồiỊ lúa vẫn còn

Vào một ngày trong tháng 7, cả gia đình sau khi ăn cơm sáng xong, mọi người bắt đầu đi lên rẫy, khoảng 9-10 giờ thì tiến hành làm lễ Người phụ nữ chủ nhà mang gùi với các hạt giống của vụ trước và phân phát cho mọi người Họ làm lễ ở một mảnh đất giữa rẫy,mảnh đất được chọn gieo hạt giống thường cũng được xem là mảnh đất thiêng liêng Người đàn ông lớn tuổi nhất trong nhà (gộì lả ồng già) là người trực tiếp làm lễ, lấy một con gà mái lộng đen (chọn gà mái - ia kari vì gà mái không biết gáy, gà trống - ia hmòng biết gáy sẽ làm cho Yeang Sarì sợ bỏ đi; chọn gà đen vì đây là loại gà thường dùng để cúng, gà trắng chi được dùng để cúng khi bị thương) Gà mái đen bị cắt cổ ỉấy huyết, máu gà được quét lên gậy chọc lỗ (loang chôi)

và cái gùi (ro) cùng với rượu nếp và 5-6 hạt lúa gieo ở đám đất thiêng; khi máu gà hòa vào đất và hạt lúa, ông già khấn gọi Bà Thần Lúa phù hộ cho lúa mọc tự nhiên, mọc đều, không bị chim thú phá hoại Sau khi xin phép Yeang

272 Van h ó a t h ờ Nữ t h ắ n - MẪU ở VlỆT NAM VÀ CHẢU Á

Sarì trỉa rẫy, các thành viên trong gia đình bắt đầu công việc của mình: đàn ông chọc lỗ, đàn bà đi đằng sau tra hạt và lấp đất Họ trồng rau bí, rau lang ờ mảnh đất cúng tế và ăn rau bí, rau lang trồng ở chỗ ấy ừong vòng nửa năm Khi lúa mọc, khóm lúa rẫy nơi tế máu gà được xem là chỗ thiêng liêng nhất của rẫy, các hoạt động cúng tế tiếp theo đều được tiến hành ở nơi này, lúa thu hoạch ở đây được gọi là lúa thiêng Đám lúa thiêng là nơi trú ngụ của Yeang Sarì và các loại cây khác xung quanh là kẻ bảo vệ cho hồn lúa và Yeang Sarì Trong hoạt động trỉa rẫy của các tộc người khác đều trồng thêm các loại cây làm bạn cho cây lúa, người Ba-na (Kon Tum) trồng ớt, cà đắng, cây thuốc lá xung quanh một mảnh đất nhỏ (5-6m2) gần chòi rẫy, chính giữa thì họ trồng lúa, các loại cây này giúp họ bảo vệ thần lúa, tránh các lời chê bai, trù rủa của người lạ [18;311] Khác với người Hrê, Ba-na; người Khơ-

mú, Mảng trồng cây có củ như gừng, củ mài, khoai sọ trên nương với quan niệm các loại cây trồng này mang tính đực, để làm “tình nhân” cho cây lúa [11;258]

Tùy theo rẫy của từng gia đình, công việc trỉa rẫy có thể thực hiện từ

10 ngày cho đến nửa tháng Đàn ông có thể ngủ lại ở chòi để canh giữ hạt lúa vừa gieo, người phụ nữ không ngủ lại ở chòi mà trờ về nhà sau mỗi ngày trỉa lúa để ngày hôm sau gùi hạt giống lên nương, và chi người phụ nữ mới được mang hạt lúa giống lên rẫy Sau khi trỉa rẫy, các thành viên trong gia đình phải thực hiện một số kiêng kị nhất định để tránh làm bà Thần Lúa giận

dữ Trong 3 ngày 3 đêm không cho người vào rẫy và phải canh giữ cẩn thận

vì họ sợ thú rừng vào phá rẫy làm hồn lúa kinh sợ và bay mất Mỗi ngày sau khi tria xong, họ lấy lá tươi rắc lên đường đi vào rẫy để làm dấu không cho người khác vào phá rẫy Những người trong gia đinh cũng không được vi phạm, không được xáo trộn các đánh dấu trên rẫy Nếu ai vi phạm sẽ bị phạt một ghè rượu để làm phép Người này sẽ mời thầy cúng hoặc mời ông già đến rẫy làm phép bằng một ghè rượu Họ cùng nhau đến “mảnh đất thiêng” giữa rẫy làm phép gọi Yeang Sarì: "Xin Yeang Sarì phù hộ lúa lên tươi tốt, đừng để chim thú tha hạt đi, xin Yeang Sarì đừng sợ, đùng chạy đi chỗ khác ”

Khi lúa trên nương vàng óng ả và trĩu hạt, từng gia đình lên rẫy để đón

bà Thần Lúa về nhà Mỗi gia đình, ông chủ nhà và bà vợ lên rẫy giăng dây

để Thần Lúa theo về Bắt đầu từ rẫy, ông chủ nhà buộc một đầu sợi dây cố định lên một thân cây tre đóng sẵn ở đó, tiếp theo bà chủ đi theo ông ta và sợi dây nối dài mãi cho đến kho lúa Khi qua suối hoặc vũng nước, dây vẫn được tiếp tục giăng với mục đích làm cây cầu để Bà Thần Lúa đi qua không

bị ướt (trong trường hợp thiếu dây, có thể dùng thêm các loại dây lấy từ một

số cây rừng gọi chung là dây rừng-si karàng) Đen ngày hôm sau, Bà chù nhà -“Mẹ lúa” một mình đi lên rẫy mang theo một cái gùi nhỏ (sakét) để làm

lễ và xin tuốt lúa từ khóm lúa thiêng đã được đánh dấu từ khi bắt đầu trỉa rẫy Mẹ lúa đến khóm lúa thiêng và dùng tay tuốt lúa, đầu tiên bà lấy si mahoa (là một sợi dây làm từ sợi cây bông, dài vừa đủ để buộc quanh một bụi lúa, ở giữa sợi dây có một nhúm bông nhỏ đủ để đựng vài hạt lúa rẫy) cột quanh bụi lúa, sau đó lấy tay suốt lúa bỏ vào cái sakét Người Hrê quan niệm, Yeang Sarì trú ngụ ở đám lúa thiêng, si mahoa thực chất là dây cột giữ

“linh hồn”, Yeang Sarì theo người đàn bà chù nhà về kho lúa Một số tộc người khác trong vùng như người Ba-na, Xơ-đăng đều có lễ suốt lúa do người đàn bà tượng trưng cho Mẹ lúa tiến hành, song khác với người Hrê, không sử dụng si mahoa như một dụng cụ cần thiết để “thâu tóm” linh hồn lúa Si mahoa còn được sử dụng thường xuyên trong các lễ vòng đời, dây luôn được đeo bên cạnh cái sakét và trong mùa suốt lúa, chỉ có Mẹ lúa mới được sử dụng sợi dây này

Người đàn bà lên rẫy suốt một lượng lúa vừa đủ để nấu cơm làm lễ cúng lúa mới: lễ tiến hành ờ cửa giữa khoảng 7 giờ tối sau khi gia đình ăn cơm xong, các thành viên quây quần bên nhau làm lễ tạ Thần Lúa Lúc này,

họ tin rằng Bà Thần Lúa đang sống trong nhà cùng với các thành viên của gia đình, Bà đang trú ngụ ở bếp thiêng cùng với Thần Bếp Lấy lúa từ cái sakét, bà chủ nhà giã gạo, giã cốm trong cối thiêng (làm từ thân cây) và rang gạo Ông chủ nhà cắt cổ một con gà lấy huyết, rồi luộc chín Trong bếp thiêng, chi duy nhất cái nồi thiêng mới được nấu cơm làm phép, không dùng nồi thiêng cho các mục đích khác Tất cà các vật thiêng trên chi có ông bà chủ nhà được sử dụng khi làm lễ thờ cúng, cấm kị đối với những người khác

sử dụng với bất kỳ lý do nào, nếu vi phạm các thần sẽ nổi giận và gây bệnh tật, chết chóc Khi cơm bắt đầu chín lấy máu gà cho vào nồi và bôi vào chỗ bếp Khi cơm đã chín hẳn, lấy ra cho vào một cái đáp (cái nắp nồi) gồm 1 phần cơm, 1 phần cốm và một con gà để ở giữa Đốt mủ loanggagù trong cái khót để bên ghè rượu cần nhỏ, rồi hơ cái đáp có cơm, gà, cốm lên trên cái khót Sau đó họ nấu một nồi cơm to mời hàng xóm về ăn cơm, gà, cốm Lấy cốm rải trong nhà, người trong nhà giơ hai bàn tay hứng lấy cốm, nếu người nào nhận được nhiều hạt cốm thì năm đó gặp nhiều may mắn

Lễ cúng cơm mới kết thúc, cả gia đình lên rẫy tuốt lúa, họ mang theo gùi và tuốt lúa bằng tay, khoảng 2-3 hôm lúa đã về đầy kho Gia đình làm lễ

tạ ơn Thần Lúa hay còn gọi là lễ cúng lấy lúa trong kho Lễ được tiến hành

274 Van Hó a t h ờ N ữ THẢN - MẪU ở V lỆ T NAM VÀ CHAU Á

vào buổi tối, cúng ở cửa giữa Người đàn ông chủ nhà đan một giỏ nhỏ, lấy thóc từ trong kho cho vào giỏ đem vào để trong nhà Lấy một cây đót (reng rong, cây dùng làm chồi quét nhà) lớn chẻ làm 4 nhánh nhỏ, quấn lá lacazea, lấy huyết gà rải lên lá, sau đó cho vào kho thóc, đốt một cây nến và cúng tại kho lúa mới Trong các buổi cúng tế, người đàn ông chủ nhà hoặc ông già trong nhà là người đứng ra cúng tế.Với một ghè rượu, thịt gà, cơm nếp người Hrê khấn cảm tạ Thần Lúa đã cho mùa màng tươi tốt và mời Bà Thần Lúa về uống rượu, ăn thịt gà và những thức ăn khác

1.3 Thờ cúng Thần Lúa trong trồng lúa nước

Các giai đoạn trồng lúa nước không khác so với người Kinh như làm

bờ, ủ giống, gieo sạ, cấy, làm cỏ, bón phân, thu hoạch Trước đây, người Hrê không có thói quen bón phân vì vẫn giữ các thói quen của sản xuất nương rẫy, họ tin rằng nếu bón phân sẽ làm thần linh giận giữ, Thần Lúa bỏ đi vì bị

ô uế và như vậy lúa sẽ không mọc Từ khi chuyển sang sản xuất lúa nước, nguồn lương thực được đảm bảo hon, ít khi xảy ra nạn đói, kinh tế lúa nước trờ thành một phần quan trọng trong đời sống của đồng bào Tuy đời sống vật chất phát triển hơn lúc làm nương rẫy, nhưng niềm tin vào Thần Lúa, vị thần tạo ra lúa gạo và làm cây lúa sinh sôi phát triển vẫn trường tồn mạnh

mẽ Sự tồn tại dai dẳng của tục thờ cúng Thần Lúa/hồn lúa là minh chứng cho quá trình chuyển đổi chậm chạp về mặt tư duy quan niệm so với quá trinh chuyển đời của đời sống kinh tế Thực hành thờ cúng Thần Lúa không mất đi mà vẫn tiếp tục trong suốt chu kỳ trồng trọt, trong đó tập trung nhất vẫn là vào thời kỳ gieo hạt và gặt lúa bởi đồng bào cho rằng đây là hai thời điểm có tính chất quyết định đối với chu kỳ phát triển của cây lúa, cũiĩg là hai thời kỳ hình thành và biến đổi của hồn lúa Người Hrê tiến hành cúng tế, hiến sinh vào hai thời điểm quan ừọng này nhằm mục đích nắm giữ linh hồn cây lúa và tiếp cận với Bà Thần Lúa trong niềm tin mãnh liệt vào sự phù hộ của Bà về một mùa màng bội thu, lúa ừổ đầy bông và chín khắp ruộng đỏng Tính chất chu kỳ của các nghi thức cúng Thần Lúa trong lúa nước cũng lặp lại như lúa nương: trước khi làm vụ mới tiến hành cúng lấy thóc trong kho, làm lễ cúng tượng trưng với một số hạt thóc, sau khi hạt nảy mầm mới gieo trồng bình thường; tương tự đầu mùa gặt, phải làm lễ tế Thần Lúa sau

đó mới gặt lúa đại trà; sau khi gặt xong cũng phải làm lễ tạ ơn

Trước khi làm ruộng mới, mỗi gia đình làm một lễ nhỏ cúng Yeang Sarì ngay tại nhà, lễ vật bao gồm một ghè rượu, một con gà nhỏ luộc chín, ông già trong nhà khấn: “ơ Yeang Sarì, người tạo ra lúa gạo và mùa rràng

bội thu, xin Yeang Sarì cho chúng tôi chuẩn bị trâu cày, chuẩn bị lúa tốt và trồng được nhiều lúa hơn Người phụ nữ chủ nhà cũng chuẩn bị một ít hạt giống (5-6 hạt) cùng gậy chọc lỗ và một thanh tre

Vào tháng 12 âm lịch, trước khi gieo mạ, ông già và người phụ nữ chủ nhà ra đồng làm lễ tế Thần Lúa Gần mỗi thửa ruộng đều có một mảnh ruộng

“thiêng” rộng 2-3m2, ông già tế một con lợn (nhà giàu) hoặc một con gà (nhà nghèo), máu của vật hiến sinh chảy hòa vào nước ở ruộng thiêng và chảy vào ruộng chính, thông qua tế máu động vật hòa với nước để cầu một vụ mùa tươi tốt, máu tượng trưng cho sức sống và sinh lực mà con người muốn truyền sang cây lúa thay vì vẫy vào hạt lúa trước khi trỉa rẫy Cùng với hạt giống và gậy chọc lỗ, người đàn ông chọc lỗ, người phụ nữ đi sau tra hạt

và lấy thanh tre lấp đất tượng trưng khoảng 3-4 hạt giống một hốc Sau đó quay về nhà và chuẩn bị thịt lợn, thịt gà cùng với ghè rượu, mời hàng xóm sang ăn uống, nói chuyện, tâm sự và hát những bài dân ca Hrê truyền thống Nếu những hạt giống này mọc thì gia đình tiếp tục công việc gieo

mạ giống như hình thức “trỉa lúa” : kết hợp hình thức gieo mạ trên khô và gieo mạ dưới ruộng

Khi mạ đủ tuổi được nhổ lên và mang đến ruộng để kịp cấy lúa đúng thời điểm Nhiệm vụ cấy lúa được giao cho người phụ nữ trong gia đình, ngoài đặc điểm phân công lao động chung thường thấy ờ nhiều tộc người khẳc, ở người Hrê điều này có một ý nghĩa đặc biệt, người phụ nữ đi cấy lúa đảm nhận vai trò “Mẹ Lúa” là người gián tiếp mang đến sức mạnh cho cây lúa thông qua một lễ cúng nhỏ được tiến hành trước khi cấy gọi là cúng phép với một ghè rượu và một con gà

Trước khi gặt lúa, thầy cúng bói chân gà để xem ngày giờ thích hợp, nếu quẻ bói tốt, thầy cúng xin phép thần linh được gặt lúa Người phụ nữ chủ nhà mang gùi ra ruộng lấy một ít bông lúa mang về cúng cơm mới và đón Thần Lúa về nhập vào kho thóc Công việc này chi do bà đảm nhiệm và bà

“Mẹ Lúa” phải thực hiện các kiêng kị như không được cãi vã, nói to tiếng và không được dùng đũa cả để xới cơm, kiêng thổi cơm; nếu không tuân thủ các kiêng kị này sẽ bị Thần Lúa trừng phạt làm cho lúa không đầy kho, com không đủ ăn Đặc biệt, bà “Mẹ Lúa” phải đùng tay để ngắt bông lúa mang về nhà, vò bằng chân, dùng cối để giã gạo và rang khô, kiêng kị không được xay lúa, vì khi xay xát sẽ làrh hạt gạo bị vỡ tan, hồn lúa đau đớn và bỏ đi Sau khi đón Thần Lúa về nhập kho thóc, mỗi gia đình làm lễ cúng com mới tại bếp thiêng Lúc này Bà Thần Lúa được xem như đang hiện diện tại bếp

276 Van h ó a t h ờ N ữ t h A n - MẴU ở V iệ t NAM VÀ CHÂU Á

thiêng, ông già hiến tế gà, rồi luộc chín, người nhà làm xôi, làm cốm, lấy gan

gà để trên các nắm cơm, gan gà là một món ăn ưa thích của Thần Lúa Đặc biệt phải có một ghè rượu cần đã được ủ bằng gạo cũ cùa năm trước Chuẩn

bị xong tất cả các lễ vật, ông già trong nhà hoặc thầy cúng khấn mời Yeang Sarì và Thần Bếp về ăn gan gà, xôi, cốm và uống rượu Giống như trong lễ cúng cơm mới của lúa rẫy, các hạt cốm được rài trong nhà, nếu người nào nhận được nhiều hạt cốm thì nãm đấy sẽ có nhiều may mắn Sau khi cúng cơm mới mới tiến hành gặt lúa, lúa gặt được vò ngay tại chỗ rồi mang hạt đến để trong nhà ruộng Khi lúa đã được đem hết về kho trong nhiều ngày liền không ngơi nghỉ, các gia đình tiến hành làm lễ tạ om Thần linh đã mang lại một mùa gặt no đủ bằng cách mổ lợn, làm thịt gà, đặt ghè rượu cúng thần linh

Các quan niệm và thực hành cúng tế trong sản xuất nương rẫy luôn là cái khung, cái nền tảng để người Hrê chuyển sang các yếu tố mới trong trồng lúa nước Sự lặp lại các mẫu hình thờ cúng lúa rẫy xưa kia đến lượt nó cũng chi là lớp bao bọc bề ngoài mang hàm ý tượng trưng cho những tư duy quan niệm mới ẩn chứa bên trong của tục thờ cúng Thần Lúa Hiện nay, sự chuyển tiếp từ lúa nương sang lúa nước với nhiều biểu hiện thay đổi của nghi lễ như sự giản đơn, iược bớt nhiều nghi lễ cũ đã cho thấy một quá trình chuyển đổi lầu dài, đầy khó khăn không chi trong văn hóa tộc người mà còn xuất phát từ họat động kinh tế mới

2 Những biến đổi trong tín ngưỡng thờ Thần Lúa của người Hrê thời kỳ đổi mởi (từ năm 1986 đến nay)

2.1 Biến đổi trong quan niệm của người Hrê về Thần Lúa

Hiện nay, người Hrê như nhìn nhận Yeang Sarì không chi là vị Nữ thần duy nhất luôn đi theo ngưdi phụ nữ chủ nhà mà mỗi người trong gia đình đều có một Yeang Sarì Bà không chì đơn thuần là Nữ thần của nghề nông mà còn là Nữ thần bản mệnh Thần Lúa có thể theo bất kỳ một người nào ữong gia đình ra đồng hoặc về nhà sau mùa gặt, không nhất thiết phải là người nữ, tuy nhiên, trước khi thực hiện các công đoạn gieo trồng, người Hrê đều làm lễ tượng trưng và trong các lễ này nếu có người phụ nữ thực hiện nhiệm vụ chuyển giao hồn lúa là tốt nhất, trong trường hợp không tìm được người phụ nữ thì người đàn ông có thể thay thế và trực tiếp thực hiện chức năng này Hiện tượng này tuy không phổ biến song đó cũng là một biểu hiện thay đổi rất đáng ghi nhận liên quan đến vấn đề phân công lao động