Nông nghiệp đô thị góp phần quản lý bền vững tài nguyên và môi trường

Trong những năm qua, mặc dù giá trị sản xuất của ngành nông nghiệp chỉ chiếm khoảng 4,5% trong GDP của Thành phố, nhưng nó đã và đang đảm bảo được các nhiệm vụ kinh tế, chính trị - xã hộ[r]

Phát triển nông nghiệp đô thị trong tiến trình đô thị hóa

Quá trình đô thị hóa tương đối nhanh đã có những ảnh hưởng đáng kể đến môi trường và tài nguyên thiên nhiên, đến sự cân bằng sinh thái, làm giảm diện tích cây xanh và mặt nước, gây ra úng ngập và ô nhiễm môi trường Thực tế, tốc độ đô thị hóa của nước ta nói chung và tại Hà Nội nói riêng đang diễn ra ngày càng nhanh về cả quy mô và số lượng, làm tăng dòng người di dân từ nông thôn ra thành thị, gây nên áp lực đáng kể về nhà ở và chất lượng môi trường, do vậy việc phát triển nông nghiệp đô thị được xem là một trong các giải pháp để giải quyết các bất cập này.

1 Khái quát về nông nghiệp đô thị hiện nay

Nông nghiệp đô thị hiểu theo nghĩa chung nhất là ngành kinh tế trong và ven đô thị, sản xuất, chế biến và cung ứng cho người dân lương thực, thực phẩm tươi sống, hoa, sinh vật và thực vật cảnh; dùng phương pháp canh tác hữu cơ và công nghệ cao không cần nhiều đất đai, không gây ô nhiễm môi trường, sử dụng và tái sử dụng tài nguyên thiên nhiên và chất thải đô thị; tăng thêm không gian xanh và cơ hội thư giãn cho người dân đô thị Quá trình này được diễn ra ở các vùng xen kẽ hoặc tập trung ở đô thị bao gồm nội đô, vùng giáp ranh và cả ngoại ô Theo tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hiệp quốc (FAO-The Food and Agriculture

Organisation), Nông nghiệp đô thị là “việc trồng trọt và chăn nuôi trong hay xung quanh tỉnh/thành phố để làm thực phẩm và các mục đích khác, và những hoạt động liên quan như sản xuất và phân phối, chế biến và tiếp thị các sản phẩm” Các loại

nông sản phù hợp với nông nghiệp đô thị là các loại ngũ cốc, rau, nấm, trái cây, chăn nuôi gia cầm, thỏ, dê, cừu, lợn, cá, hoặc các loại rau thơm, cây dược liệu, hoa cảnh, bonsai…thích hợp nhất là các loại rau ăn lá, các loại cây trồng ngắn ngày Ưu điểm của nông nghiệp đô thị là diện tích sản xuất nông nghiệp nhỏ, phù hợp với điều kiện ở thành thị, các sản phẩm sản xuất ra tập trung phục vụ ngay cho nhu cầu của khu vực đô thị như: hoa, cây cảnh, cá cảnh, nuôi trồng các loại rau, củ, quả… ngoài giá trị trong sinh hoạt còn góp phần tạo mỹ quan đô thị, tạo nét văn hóa đô thị

và cải thiện môi trường sinh thái theo hướng xanh- sạch- đẹp, hài hòa giữa thiên nhiên với con người

2 Vai trò của nông nghiệp đô thị thể hiện qua những ưu điểm nổi bật

Thứ nhất, nông nghiệp đô thị góp phần cung ứng nguồn lương thực, thực

phẩm tươi sống tại chỗ cho các đô thị: An ninh lương thực và an toàn vệ sinh thực phẩm là vấn đề đã và đang rất được quan tâm hiện nay tại các đô thị, đặc biệt là

những người có thu nhập thấp tại các đô thị của các nước đang phát triển như nước

ta Trên thực tế khách quan, với quy mô dân số đô thị không ngừng gia tăng trong quá trình đô thị hóa, quá trình này cũng đồng thời đẩy các hộ dân nghèo ven đô vào tình thế mất tư liệu sản xuất chính và gia tăng các hộ khó khăn, hộ thu nhập thấp ở khu vực đô thị càng ngày càng khó kiểm soát Bản thân nguồn cung lương thực thực phẩm chất lượng cao với giá đắt đỏ chỉ hướng đến các hộ thu nhập cao vì vậy nguy cơ thiếu hụt nguồn lương thực cơ bản đáp ứng cho các hộ khó khăn ngày càng trở nên hiện hữu Để đảm bảo phát triển bền vững, giảm khoảng cách quá xa trong nhu cầu dinh dưỡng thiết yếu của người dân đô thị, phát triển nông nghiệp đô thị thực sự là một giải pháp quan trọng hiện nay - người dân nông thôn có thể tự sản xuất được các nhu cầu lương thực, thực phẩm để đáp ứng nhu cầu trong ngày còn người dân nghèo đô thị thì không thể mua được lương thực thực phẩm nếu không

có tiền Do vậy nguy cơ thiếu lương thực, dinh dưỡng ở người dân thành thị lớn hơn so với nông thôn, nhất là trong điều kiện giá cả các mặt hàng thiết yếu gia tăng mạnh như hiện nay Trong điều kiện hiện nay, khái niệm nghèo đói không chỉ dành riêng cho khu vực vùng núi, vùng sâu vùng xa mà hiện hữu ngay tại các vùng ven

đô thị, và đây là vấn đề chung, khách quan trong tiến trình đô thị hóa Nếu việc sản xuất được quy hoạch hợp lý, nông nghiệp đô thị có thể tạo ra nguồn lương thực, thực phẩm tươi sống và an toàn, tại chỗ góp phần lớn vào việc đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của cư dân đô thị

Thứ hai, nông nghiệp đô thị tạo việc làm và thu nhập cho một bộ phận dân cư ở

đô thị Quá trình mở rộng các đô thị một mặt làm cho diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp, nhưng mặt khác thúc đẩy nhiều khu vực nông nghiệp nông thôn chuyển thành khu vực nông nghiệp đô thị Sự chuyển đổi đó diễn ra bắt đầu từ sự thay đổi địa bàn sản xuất đến chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp, cơ cấu lao động nông nghiệp, cơ cấu lãnh thổ sản xuất, các loại hình và phương hướng sản xuất, hướng chuyên môn hoá Đây là một hướng tất yếu phù hợp với xu hướng chung của thế giới Trong tiến trình đô thị hóa, vì các mục tiêu chung của các đô thị mà vấn đề thu hẹp diện tích đất nông nghiệp của nông dân ven đô diễn ra phổ biến Người dân mất tư liệu sản xuất, buộc phải chuyển đổi nghề nghiệp trong điều kiện không có trình độ, vốn hạn chế, kinh nghiệm thích ứng với lối sống và tác phong công nghiệp rất thấp vì vậy vấn đề việc làm cho người lao động, nhất là những gia đình ven đô càng trở nên cấp thiết Bên cạnh đó, làn sóng di chuyển dân cư từ nông thôn về thành thị để tìm kiếm việc làm cũng gia tăng nhanh chóng Như vậy, nếu nông nghiệp đô thị được quan tâm và có quy hoạch, có chiến lược phù hợp để tận dụng

quỹ đất đô thị và sức lao động dôi dư sẽ góp phần quan trọng vào việc giải quyết việc làm và thu nhập trong tiến trình đô thị hóa

Thứ ba, nông nghiệp đô thị dễ tiếp cận các dịch vụ đô thị Trong điều kiện quỹ

đất đô thị và vùng ven bị hạn chế, việc áp dụng công nghệ mới vào sản xuất nông nghiệp để tăng sản lượng cây trồng vật nuôi là vấn đề mang tính tất yếu và có vai trò rất quan trọng Trong khi một bộ phận khá lớn nông dân ở khu vực nông thôn chưa

có điều kiện tiếp cận với các dịch vụ khoa học và công nghệ, còn tổ chức sản xuất sản xuất nông nghiệp theo lối quảng canh, truyền thống thì nông nghiệp đô thị có rất nhiều thuận lợi trong việc vận dụng những dịch vụ khoa học, công nghệ vào sản xuất Bên cạnh đó, nông nghiệp đô thị còn có khả năng phát triển theo các mô hình chuyên biệt để cung ứng nhiều dịch vụ cho đô thị như cung cấp cây xanh, hoa tươi

và thực phẩm cho khách sạn, cung ứng dịch vụ du lịch, dịch vụ an dưỡng…

Thứ tư, nông nghiệp đô thị góp phần quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên,

giảm ô nhiễm môi trường Nông nghiệp đô thị có thể tái sử dụng chất thải đô thị để làm phân bón, nước tưới cho sản xuất nông nghiệp, góp phần đáng kể trong việc làm giảm ô nhiễm môi trường Chất thải đô thị đang thực sự tạo thành áp lực ngày càng tăng cùng với sự gia tăng dân số ở đô thị Bằng công nghệ xử lý thích hợp, có thể tận dụng một phần nguồn chất thải đô thị phục vụ sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất sạch, an toàn và hiệu quả Điều này thật sự có ý nghĩa trong việc cải thiện môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống Nông nghiệp là ngành sản xuất yêu cầu một lượng nước rất lớn tuy nhiên với nông nghiệp đô thị bằng cách tái sử dụng nguồn nước thải có thể cải thiện công tác quản lý tài nguyên nước hướng tới mục tiêu phát triển bền vững cho các đô thị Tại các đô thị, tình trạng đất đai bị bẩn hóa, suy thoái, thiếu màu mỡ cũng được quan tâm không kém so với việc ô nhiễm

và thiếu nguồn nước Phần lớn đất đai kém phì nhiêu, bị nhiễm bẩn do các hóa chất công nghiệp, do bị ảnh hưởng bởi hoạt động xây dựng…Một trong những nhiệm vụ quan trọng của nông nghiệp đô thị là tái tạo chất dinh dưỡng cho đất thông qua tái

sử dụng các chất thải hữu cơ từ các hoạt động của đô thị Điều này vừa góp phần giảm ô nhiễm môi trường cho các đô thị vừa giảm các hóa chất khi đưa phân bón hóa học vào đất dễ gây ô nhiễm thêm lại vừa giảm được chi phí mua phân bón Nông nghiệp đô thị được sản xuất tại chỗ ven các đô thị nên sau thu hoạch, chi phí đóng gói, vận chuyển và bảo quản bằng kho lạnh được bỏ qua nên góp phần giảm giá thành đến mức tối đa Chất lượng các sản phẩm được đảm bảo an toàn đồng thời góp phần giảm lượng xe cộ trọng tải lớn vào ra các đô thị, giảm tai nạn và ô nhiễm đáng kể cho khu vực đô thị

Thứ năm, nông nghiệp đô thị góp phần tạo cảnh quan đô thị và cải thiện sức

khỏe cộng đồng Mục tiêu phát triển “đô thị sinh thái”, “đô thị xanh” hướng tới là quy hoạch và xây dựng các đô thị có môi trường và cảnh quan thân thiện với thiên nhiên, đảm bảo các tiêu chuẩn tốt cho sức khỏe cộng đồng Đối với mục tiêu này trong tiến trình đô thị hóa và phát triển của các đô thị, phát triển nông nghiệp đô thị thực sự là một giải pháp hiệu quả nhất Ngoài các ý nghĩa như trên, nông nghiệp đô thị sẽ tạo ra hệ thống cảnh quan, các vành đai xanh rất ý nghĩa cho các đô thị (cây xanh, công viên, mảng xanh trên các ban công, hay các vành đai xanh bao quanh ven đô…là những hình thức và sản phẩm của nông nghiệp đô thị) Sản xuất nông nghiệp đô thị một mặt vừa đảm bảo các nhu cầu về dinh dưỡng, mặt khác nó cũng chính là một hình thức lao động, giải trí góp phần nâng cao thể lực, trí lực cho cư dân đô thị

3 Một số nét khái quát về nông nghiệp Hà Nội

Thành phố Hà Nội có diện tích đất tự nhiên 3.344,7 km2, gồm 30 đơn vị hành chính cấp quận, huyện, thị xã; 584 phường, xã và thị trấn, trong đó có 386 xã; 21 thị trấn Diện tích đất nông nghiệp có 1.886,0 km2 (tương đương 188,6 nghìn ha) chiếm 56,34% tổng diện tích đất tự nhiên Năm 2014, dân số của Hà Nội là 7,2 triệu người; trong đó có khoảng 4 triệu người sống ở khu vực nông thôn (chiếm 55,6% dân số của Thành phố) và thường xuyên có khoảng 3 triệu người là học sinh, sinh viên; người lao động, cán bộ và nhân dân từ nơi khác đến học tập, làm việc, sinh sống, tham quan, du lịch và khám chữa bệnh Trong những năm qua, mặc dù giá trị sản xuất của ngành nông nghiệp chỉ chiếm khoảng 4,5% trong GDP của Thành phố, nhưng nó đã và đang đảm bảo được các nhiệm vụ kinh tế, chính trị - xã hội rất quan trọng, đó là: đảm bảo việc cung cấp lương thực, thực phẩm cho khoảng 10 triệu người dân ở Thủ đô; đảm bảo việc làm và đời sống cho trên 3 triệu người trong độ tuổi lao động ở khu vực nông thôn (chiếm khoảng 58% lực lượng lao động của Thành phố); đóng góp tích cực vào Chương trình xây dựng nông thôn mới để tạo việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho dân cư ở khu vực nông thôn

Ở thành phố Hà Nội, do nhu cầu phát triển đô thị và công nghiệp - dịch vụ, quỹ đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp; ngành nông nghiệp cũng như các hộ nông dân phải thay đổi tư duy trong sản xuất nông nghiệp, thực hiện chuyển đổi mạnh mẽ cơ cấu cây trồng - vật nuôi, mở ra hướng phát triển cho nông nghiệp đô thị Bản thân người dân ở Hà Nội, từ lâu đã trồng rau muống trên ao hồ kênh mương, nổi danh với húng Láng, rau Tây Tựu, đào Nhật Tân, cam Canh bưởi Diễn, cá rô Đầm Sét, tôm cá Hồ

Tây,… Thủ đô là địa bàn vừa sản xuất, vừa gắn với thị trường tiêu thụ lớn và có nhiều đơn vị nghiên cứu của Trung ương về nông nghiệp nên có lợi thế hơn hẳn các tỉnh, thành khác trong việc ứng dụng khoa học, kỹ thuật mới vào sản xuất Điển hình như mô hình áp dụng khoa học kỹ thuật vào trồng, chăm sóc bưởi Diễn ở thị trấn Xuân Mai (Chương Mỹ), Phương Đình (Đan Phượng) cho giá trị thu nhập đạt trên 150-200 triệu đồng/ha, mô hình trồng cam Canh ở Cao Viên (Thanh Oai) cho thu nhập 250-300 triệu đồng/ha, chăn nuôi bò sữa ở Ba Vì, Gia Lâm cho thu nhập hàng trăm triệu đồng/hộ/năm… Hà Nội còn có các doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực chăn nuôi, nhiều nhà máy chế biến thức ăn, các cơ sở sản xuất giống giải quyết đầu

ra cho nông sản

Có thể thấy rằng rất hiếm hộ gia đình ở đô thị không trồng cây, không có cây xanh Không ít gia đình ở đô thị Hà Nội đã trồng rau, hoa, trồng ngô, bầu, bí trên đất đã san lấp mặt bằng nhưng chưa xây dựng Nhiều gia đình còn nuôi cá cảnh, chim cảnh Để đáp ứng nhu cầu rau sạch, một số gia đình ở các đô thị đã tận dụng sân thượng, sân, vườn để trồng rau và thậm chí mở ra nghề mới: nghề trồng rau mầm

và phương pháp canh tác mới: thuỷ canh Ngay cả những gia đình mới chuyển đến

đô thị sinh sống thì họ cũng tìm ngay những chậu hoa, cây cảnh, cây bóng mát để trồng Nghĩa là họ mang những đối tượng của sản xuất nông nghiệp vào từng căn nhà trong đô thị, nhiều hộ gia đình đang kinh doanh chim cảnh, cá cảnh, chó cảnh, cây cảnh rất có hiệu quả Hà Nội mở rộng càng tạo điều kiện làm phong phú hơn nữa nông nghiệp đô thị Với việc mở rộng thành phố và tốc độ đô thị hóa tại Thủ đô đang diễn ra nhanh về quy mô và số lượng như hiện nay, có hàng nghìn hộ nông dân ngoại thành có đất trong diện quy hoạch đang chưa tìm được việc làm thích hợp và nông nghiệp đô thị được xác định là giải pháp hữu hiệu và thích hợp để giải quyết việc này

4 Một số giải pháp chủ yếu phát triển nông nghiệp đô thị ở Hà Nội

Hiện nay, Hà Nội đang tiếp tục rà soát điều chỉnh, bổ sung và hoàn thành quy hoạch phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn đến năm 2020, xây dựng thị trường tiêu thụ nông sản ổn định với hệ thống cơ sở thương mại đều khắp ở các vùng; các loại nông sản chất lượng cao dần thay thế các sản phẩm nhập khẩu và phục vụ xuất khẩu; nâng cao trình độ sản xuất cho nông dân Để phát triển nông nghiệp đô thị thực sự góp phần giảm ô nhiễm môi trường trong quá trình đô thị hóa cần thực hiện một số giải pháp chủ yếu sau:

Một là, cần phải ổn định địa bàn sản xuất nông nghiệp đô thị, tiếp tục nghiên cứu

và quy hoạch chi tiết các vùng sản xuất giống, các vùng sản xuất cây trồng vật nuôi chủ yếu; Công khai, phổ biến các quy hoạch, nghiên cứu khoa học về phát triển sản

xuất nông nghiệp đến các cấp chính quyền và người dân; nâng cao tính pháp lý của quy hoạch, thực hiện nghiêm minh quy hoạch được duyệt

Hai là, tiếp tục thực hiện có hiệu quả các chương trình, chính sách hỗ trợ và cho vay

ưu đãi của Trung ương và Thành phố tập trung đầu tư hạ tầng kỹ thuật nông nghiệp, nông thôn; Phát triển mạng lưới tín dụng ở nông thôn ngoại thành phục vụ cho phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn

Ba là, xây dựng các chương trình mục tiêu để tập trung phát triển thành công từng lĩnh vực: Giống cây, con chất lượng cao; Hoa-cây cảnh-cá cảnh; Phát triển rau an

toàn; Phát triển chăn nuôi; Bảo tồn và phát triển các làng nghề…

Bốn là, đào tạo, phát triển nguồn nhân lực nông nghiệp nông thôn theo các yêu cầu

về tiến bộ khoa học kỹ thuật; Tăng cường cả số lượng và chất lượng đội ngũ cán bộ, nhân viên khuyến nông cấp cơ sở và thay đổi phương pháp khuyến nông theo hướng

truyền đạt kiến thức đến nông dân bằng “ngôn ngữ nông dân”.

Năm là, xây dựng và chuyển giao công nghệ tiên tiến vào sản xuất, chế biến, bảo

quản nông sản, ứng dụng công nghệ thông tin trong xúc tiến thương mại, quản lý giống, dịch bệnh; Có chính sách khuyến khích các tổ chức, cá nhân thực hiện công tác nghiên cứu, ứng dụng khoa học kỹ thuật trong lĩnh vực lai tạo giống cây, con chủ lực với từng vùng sinh thái, đổi mới công nghệ chế biến, nâng cao chất lượng sản phẩm xuất khẩu

Sáu là, xây dựng, đăng ký các nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý cho các sản phẩm nông sản

hàng hóa; Mở rộng liên kết, hợp tác với các tỉnh thành trong phát triển sản xuất và tiêu thụ nông sản

Bảy là, lựa chọn khâu đột phá trong phát triển nông nghiệp đô thị Nông nghiệp đô

thị phải cung cấp những dịch vụ và sản phẩm cao cấp cho người dân đô thị Trong điều kiện quỹ đất hẹp, nguồn lực tự nhiên phong phú, thì khâu đột phá quan trọng nhất để phát triển nông nghiệp đô thị chính là ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp, áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ trong trồng trọt, như: giống mới, nhà kính, nhà lưới, tự động và bán tự động trong tưới tiêu, sử dụng phân bón hữu cơ… để nâng cao năng suất, chất lượng, hạ giá thành sản phẩm, thực hiện chính sách về sản phẩm nông nghiệp với những nguyên tắc nhằm đảm bảo một môi trường sản xuất an toàn, sạch sẽ, thực phẩm phải đảm bảo không chứa các tác nhân gây bệnh

Sản xuất nông nghiệp theo hướng đô thị sinh thái đang mở ra hướng đi mới với sản xuất nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa Nhưng hiện nay, sản xuất theo

mô hình này mới dừng lại ở mô hình đơn lẻ, chưa hình thành được vùng sản xuất

hàng hóa khép kín từ sản xuất đến tiêu thụ gắn với hoạt động thương mại dịch vụ, việc ứng dụng khoa học công nghệ còn hạn chế…Chính vì thế, muốn phát triển nền nông nghiệp theo hướng đô thị sinh thái, các địa phương, nhất là địa phương ven đô cần quan tâm đầu tư hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng, quy hoạch vùng sản xuất, ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ, đào tạo lao động nông nghiệp, liên kết bao tiêu sản phẩm…từ đó tạo ra sản phẩm nông nghiệp chất lượng cao, an toàn và góp phần nâng cao năng suất, chất lượng, môi trường, cảnh quan đô thị Những năm gần đây, dưới tác động của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đô thị hoá, sức ép của các vấn đề dân số, lương thực, thực phẩm, việc làm, thu nhập, môi trường chắc chắn nông nghiệp ở các đô thị nước ta sẽ có những thay đổi quan trọng cần được nghiên cứu, cần được đánh giá để tìm kiếm những giải pháp phù hợp cho phát triển loại hình nông nghiệp quan trọng này Hy vọng nông nghiệp đô thị sẽ là giải pháp và là hướng đi chiến lược của các đô thị trong tiến trình đô thị hóa hiện nay, bảo đảm sự phát triển bền vững của Thành phố./

Th.S Nguyễn Thị Vân Hương, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội.