Nhân cách con người Việt Nam hiện nay: Từ góc nhìn triết học

Bên cạnh đó, những vấn đề như: bản chất hay đặc điểm chưng của nhân cách con người Việt Nam là gì, các yếu tô' ảnh hưởng đến sự hình thành nhân cách con người Việt Nam hi[r]

NHÂN CÁCH CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY:

Từ GÓC NHÌN TRIẾT HỌC

ThS Phạm Thu Trang*

Tóm tắt

Nghiên cứu vê' nhân cách đã được tìm hiểu theo các mức độ, phạm

vi, mục đích khác nhau và từ nhiều góc độ khác nhau như: tâm lý học, xã hội học, đạo đức học, luật học, v.v Ở Việt Nam, vấn đề nhân cách được nghiên cứu chủ yếu từ phía các nhà tâm lý học, những tài liệu nghiên cứu từ góc độ triết học chuyên sâu về chủ để này còn ít ỏi và thiếu hệ thống Hệ quả là khi phải đôi mặt vơi những biến động về giá trị, 101 sông, quan niệm sông, chúng ta sẽ gặp nhiều khó khăn trong tìm kiếm giải pháp hợp lý, khoa học, bài bản cho những vân nạn xung quanh sự suy thoái nhân cách, bởi vậy việc tìm kiếm và xác lập nền tảng phương pháp luận và lý luận cơ sở cho nghiên cứu nhân cách qua những công trinh nghiên cứu triết học chuyên sâu càng trở nên cấp thiết hơn

Hiện nay, đất nước ta đang đẩy nhanh quá trình công nghiệp hoá,

hiện đại hoá, để đáp ứng yêu cầu đó của đất nước, cần phải có nguồn

nhân lực phát triển ờ trình độ cao Mặt khác, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật, sự phức tạp trong đòi sông xã hội khiên cho vân đề suy thoái về đạo đức, về giá trị ngày càng tăng lên Chính vì thê', nghiên cứu về vân đề nhân cách, nhất là nhân cách con người Việt Nam góp phần đem lại cách hiếu và định hương đúng đắn cho sự hình thành và phát triển nhân cách một cách hài hoà, toàn diện đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước là việc làm có ý nghĩa

* Khoa Triết học, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQGHN.

Thực trạng của những vân đề liên quan đến nhân cách con người Việt Nam hiện nay đang đặt ra nhiều vân đê' đòi hỏi cần có sự giải đáp thâu đáo Tinh hình biến đổi nhân cách con người Việt Nam hiện nay đang diễn ra theo xu hướng tích cực hay tiêu cực? Những yếu tô' nào tác động đên sự biến đổi đó? Muôn xây dựng mô hình nhân cách con người Việt Nam phát triển hài hòa, toàn diện cần phải có những yêu tô' nào? Bên cạnh việc giải đáp những vấn đề này, bài viết này cũng sẽ tập trung làm rõ vấn đề: bản chất hay đặc điểm chung của nhân cách con người Việt Nam là gì, các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành nhân cách con người Việt Nam hiện nay ra sao, một sô' biểu hiện của các vân nạn liên quan đến sự suy thoái đạo đức và nhân cách con người Việt Nam hiện nay và một sô' giải pháp có tính định hướng trong việc khắc phục các vân nạn đó

Từ khóa: Nhân cách, cá nhân, con ngưòi, con ngưòi Việt Nam, Việt Nam

*

Mở đầu

Nhân cách là khách thể nghiên cứu của nhiều khoa học xã hội và nhân văn như triết học, đạo đức học, giáo dục học, xã hội học, luật học, tâm lý học Trước những năm 1970, ở Liên Xô, các nhà khoa học chủ yêu

đã phân tích, tiếp cận nhân cách từ góc độ tâm lý học Hỉện nay, ở các nước phương Tây và ở các nước thuộc hệ thông Liên Xô cũ đã hình thành nhiều khuynh hướng, học thuyết, cách tiếp cận khác nhau về vấn đề này

Ở Việt Nam, vâh đề nhân cách được nghiên cứu chủ yếu từ phía các nhà tâm lý học, những tài liệu nghiên cứu từ góc độ triết học chuyên sâu về chủ đề này còn ít ỏi và thiêu hệ thông Hệ quả là khi phải đôì mặt với những biến động về giá trị, 101 sông, quan niệm sông, chúng ta sẽ gặp nhiều khó khăn trong tìm kiêm giải pháp hợp lý, khoa học, bài bản cho những vẩn nạn xung quanh sự suy thoái nhân cách, bởi vậy việc tìm kiếm và xác lập nền tảng phương pháp luận và lý luận

cơ sở cho nghiên cứu nhân cách qua những công trình nghiên cứu triết học chuyên sâu càng trở nên câp thiết hơn

Nhân cách con người Việt Nam hiện naỵ: Từ g ó c nhìn triết học

Ở nưóc ta, sau hơn hai mươi năm ĐÔI mới, trên các phương tiện thông

tin đại chúng, người ta có thể bắt gặp rất nhiều hiện tượng phản ánh sự thay đổi tích cực trong nhân cách con người Tuy nhiên, bên cạnh những hiện tượng tích cực đó, tại thời điểm này, nhiều hiện tượng tiêu cực liên quan đến sự suy thoái đạo đức, làm biến đổi, thậm chí, làm méo mó nhâu cách con người đang xuất hiện dường như nhiều hơn và có phẩn nghiêm trọng hơn Nhiều vẩn để như: thầy, cô giáo lợi dụng học frò, giáo viên mẩm non dùng bạo lực với trẻ, nữ sinh đánh nhau, người học chạy bằng, mua điếm sô', v.v đang trở thành vâh nạn khiến toàn xã hội phải quan tâm Thực trạng của những vâh đề liên quan đến nhân cách người Việt Nam như trên đang đặt ra nhiều vâh đề đòi hỏi cẩn có sự giải đáp thấu đáo Tinh hình biến đổi nhân cách con người Việt Nam hiện nay đang diễn

ra theo xu hướng tích cực hay tiêu cực? Những yếu tô' nào tác động đến sự biến đổi đó? Muôn xây dựng mô hình nhân cách con người Việt Nam phát triển hài hòa, toàn diện cần phải có những yếu tô' nào? Bên cạnh đó, những vấn đề như: bản chất hay đặc điểm chưng của nhân cách con người Việt Nam là gì, các yếu tô' ảnh hưởng đến sự hình thành nhân cách con người Việt Nam hiện nay ra sao, một sô' biểu hiện của các vấn nạn liên quan đến

sự suy thoái đạo đức và nhân cách con người Việt Nam hiện nay và một số giải pháp có tính định hưóng trong việc khắc phục các vân nạn đó như thê' nào, bài viết trong phạm vi của minh sẽ cố gắng tập trung giải đáp phần nào những vấn để đã đặt ra đó

Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Với tư cách là khách thể nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn, nhân cách từ lâu đã là\iề tài được các nhà tư tưởng cả

ở phương Đông và phương Tây nghiên cứu nhiều ở các khía cạnh khác nhau Đề tài về nhân cách, do vậy, không thề gọi là đề tài mói Tuy nhiên, do sự biên động của đời sông xã hội nên trong đề tài không mói này, hầu như lúc nào cũng xuất hiện những nội dung mơi, những vân

đê mới, hoặc những cách kiên giải mói

Ở nước ta, các khái niệm cá nhân, nhân cách được sử dụng khá phố biên trong các nghiên cứu lý thuyết và nghiên cứu thực tiễn Song, về cơ bàn, vấn đề nhân cách chủ yếu mói chỉ được tiếp cận dưới góc độ của

khoa học tâm lý Có thể thây nghiên cứu về nhân cách người Việt Nam ban đầu chủ yếu được thể hiện trong những công trình đầu tiên nghiên cứu về con người Việt Nam nói chung qua các tác phẩm của Đào Duy Anh, Nguyễn Văn Huyên cùng nhiều nhà khoa học khác, về sau, nghiên cứu về nhân cách người Việt Nam đã được chú ý nhiều hơn, nhâ't là trong giói tâm lý học Việt Nam, trong đó phải kể đến tên tuổi các tác giả gắn liền vói nghiên cứu tãm lý học nhân cách như Phạm Minh Hạc, Nguyễn Đức Minh, Phạm Hoàng Gia, Lê Đức Phúc, Trần Trọng Thủy, Nguyễn Quang uẩn, Đỗ Long

Nhìn chung, có thể khái quát các công trình nghiên cứu về nhân cách ở Việt Nam hiện nay của các nhà khoa học nghiên cứu về vấn đề nhân cách nói chung và nhân cách người Việt Nam nói riêng đã tập trung vào các vân đề sau:

- Thứ rihâỉ, làm rõ những vấn đề thuộc về lý luận nhân cách nói

chung như: bản chất, câu trúc của nhân cách; những nhân tô' điều kiện chủ quan và khách quan tác động đến sự hình thành nhân cách cũng như cách tiếp cậrv phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu, đó là những tác phẩm như

"Tâm lý học nhân cách: một sô'vấn đểlí luận" (Nguyễn Ngọc Bích, 1998), "Vâh

đề nhân cách trong tâm lý học ngày nay" (Đào Thị Oanh, 2007), "Một s ố vấn đề

nghiên cứu nhân cách" (Phạm Minh Hạc, Lê Đức Phúc chủ biên, 2004)

Đúng như nhan đề của các tài liệu, hệ thông các vâh đề lý luận, các quan điểm, lý thuyết về nhân cách đã được các tác giả giói thiệu và khái quát một cách tương đôi có hệ thông Trong các tác phẩm đó, nhân cách người Việt Nam hiện nay cũng đã được đề cập đêh một sô' phương diện như: nhu cẩu con người Việt Nam, mô hình nhân cách con người Việt Nam trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa, v.v

- Thứ hai, nghiên cứu những đôi tượng nhân cách cụ thể như: nhân

cách người Hà Nội, nhân cách nhà kinh doanh giỏi, nhân cách người cán

bộ, sĩ quan, nhân cách của hội thẩm nhân dân, nhân cách người cán bộ quân đội, nhân cách người lãnh đạo, quản lý, nhân cách người cán bộ khoa học Các nghiên cứu thuộc loại này tập trung làm rõ các đặc điểm, phẩm chất quan trọng, chủ yêu thuộc về nhân cách của các đối tượng được đề

A 1 A '

cập đen.

Nhăn cách con người Việt Nam hiện nay: Từ g ó c nhìn triết học

- Thứ ba, nghiên cứu thực trạng sự phát triển nhân cách của học sinh,

sinh viên Việt Nam, trên cơ sở đó đưa ra những phương hướng, biện pháp giáo dục hình thành phát triển nhân cách Theo hương nghiên cứu này, có nhiều bài viết quan tâm đến các vấn đề như sự hình thành và phát triển của hệ thông động cơ (học tập, lao động, chọn nghề, giao tiếp, động cơ thành đạt khả năng tự đánh giá; sự định hướng giá trị chung

và định hướng giá trị trong các hoạt động khác nhau; thái độ trưóc những vấn để xã hội khác nhau cũng như đôì vói những hoạt động khác nhau; tinh thần trách nhiệm; húng thú; khả năng thích ứng xã hội

- Thứ tư, nghiên cứu những yếu tô', những phẩm châ't quan trọng,

tích cực thuộc về nhân cách thông qua các biện pháp tác động tâm lý - giáo dục, dựa trên phượng pháp tiếp cận hoạt động Các bài viết, các công trình nghiên cứu theo hướng này tập trung vào các vân đề như: hình thành động cơ nhân cách của hoạt động học tập; hình thành thái

độ tích cực đối vói học tập và đối vói các vâh đề xã hội hiện nay; hình thành khả năng tự đánh giá và đánh giá khách quan, phù hợp; giáo dục tinh thân trách nhiệm, giáo dục hình thành kĩ năng sông; giáo dục hình

thành khả năng sáng tạo, giáo dục tài năng, nhân tài

- Thứ năm là các bài viết, công trình nghiên cứu những nhân cách

bệnh lí, nhân cách phát triển lệch lạc, nhân cách đang trong quá trình suy thoái, phát hiện những nguyên nhân sâu xa của sự lệch lạc để trên

cơ sở đó có những biện pháp ngăn ngừa, trị liệu, giáo dục, tư vân nhằm góp phần tạo ra một xã hội vói những con người phát triển lành mạnh, hài hòa cả về thể chất lẫn tâm lý Thuộc hương nghiên cứu này, các bài viết tập trung vào những vân đề như: đặc điếm nhân cách của người nghiện ma túy; đặc điểm nhân cách của gái mại dâm; ảnh hưởng của nhóm bạn tiêu cực đến những hành vi lệch chuẩn, hành vi vi phạm pháp luật của trẻ vị thành niên; những rối loạn hành vi và những dâu

h iệ u c ủ a c h ú n g

- Thứ sáu là các n g h iê n cứu đ ịn h lư ợng, lư ợng hóa các y ếu tô7 n h ân

cách, theo hướng này các công trình đã Việt hóa hoặc bưóc đầu thích ứng một sô' phương pháp chuẩn hóa đo đạc, đánh giá nhân cách như: thích ứng Test sáng tạo; Test đánh giá kĩ năng xã hội; Test định hướng

giá trị nhân cách; Test đánh giá các mặt nhân cách của Cattell 16 PF; Test phóng chiếu TAT

Trong những năm gần đây, việc đề xuất và đánh giá mô hình nhân cách của người Việt Nam trong tình hình hiện nay là chủ đề được quan tâm đặc biệt, đã có nhiều chương trình, đề tài nghiên cứu với quy mô lớn về chủ đề này đã được triển khai như:

- Chương trình KX07: Con người Việt Nam - Mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội (1990-1995) Trong chương trình này có

đề tài liên quan trực tiếp đên vấn đề nhân cách là "Đặc trưng và xu th ế phát triển nhân cách của con người Việt Nam trong sự phát triển kinh tế - xã hội" (KX - 07 - 04) do Nguyễn Quang Uẩn làm chủ nhiệm.

- Chương trình KHXH04: Xây dựng và phát triêh văn hóa và con

người đi vào công nghiệp hóa, hiện đại hóa (1995-2000) trong đó có đê'

tài "Mô hình nhân cách con người Việt Nam trong thời kỳ CNH - HĐH" do

Trẩh Trọng Thủy làm chủ nhiệm

- Chương trình KX 05: Phát triển văn hóa, con người và nguổn nhân lực trong thời kỳ CNH - HĐH (2001 - 2005) Trong đó có đề tài

"Xây dựng con người Việt Nam theo định hướng XHCN trong điều kiện kỉnh

tế thị trường, mờ cửa và hội nhập quôc tể', một trong những nhiệm vụ của

đề tài này là nghiên cứu sự phát triển nhân cách con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu thời đại Phương pháp chủ yếu được sử dụng trong đề tài này là Trắc nghiệm NEO - PI - R

(Về các chương trình này có thể xem thêm Vũ Thị Minh Chi, 2004: 81-128)

Bên cạnh việc ghi nhận những bước tiến ữong các công trình nghiên cứu nhân cách nói trên, vê' cơ bản chúng ta còn nhận thây một sô' vân đề còn tổn tại trong các công trình nghiên cún về nhân cách, đó là:

- Sự kết hợp giữa lý luận về nhân cách và thực tiễn khảo sát, điều tra tron g n g h iên cứ u n h ân cách n g ư ờ i V iệt N am ch ư a th ật sự ch ặt chẽ,

h ay nói cách khác " c ó th ể nói rằ n g m ô i liên quan g iữ a n g h iền cứu lý

lu ậ n và việc xác đ ịn h kh u n g n ghiên cứu h ay việc x ử lý g ó c nhìn vấn đ ề

nghiên cứu thuộc phạm vi đ ề tài ch ư a th ây nổi lên rõ ràn g và ch ặt ch ẽ "

tron g đó có n h ữ n g côn g trình m à "n h ữ n g điểu rút ra làm cơ sớ cho v iệc

Nhân cách con người Việt Nam hiện nay; T ừ gó c nhìn triêt học

nghiên cứu tiếp theo hầu như không có mà chỉ là để rút ra rằng không thề áp dụng vào Việt Nam" (Vũ Thị Minh Chi, 2004: 112-113)

- Trong các nghiên cứu lý luận về nhân cách, chưa có sự thông nhất trong việc thao tác hóa, sử dụng khái niệm "nhân cách" cũng như phân loại câu trúc "nhân cách" còn theo nhiều cơ sở chưa thống nhất vói nhau nên trong các công trình nghiên cứu nhân cách hiện nay còn nhiều quan điểm, nhiều cách hiểu đa chiều đôi khi trái ngược nhau, nhiều công trình nghiên cứu trùng lặp, thiêu tính hệ thông gây nhiều khó khàn cho người tiếp nhận

- Phương pháp chủ yếu được sử dụng trong các công trình là phương pháp định lượng để đo nhân cách như đo trí tuệ, khảo sát xã hội học, trắc nghiệm Cattell 16 PF, phương pháp NEO-PI-R,v.v những phương pháp này, có những phương pháp đã được sử dụng từ lâu đời, có những

phương pháp mới ra đời, được nhiều nước sử dụng trong nghiên cứu

nhân cách, một mặt có nhiều điểm thuận lợi như đo đạc được chính xác các con sô' các yêu tô' nhung mặt khác có thể thấy kết quả thu được "chỉ dừng ở những điểm chuẩrí trung bình cho phép có những nhận xét riêng

lẻ về các đặc trưng nhân cách mà không đi đến một hiện trạng nhân cách toàn diện của con người Việt Nam" (Vũ Thị Minh Chi, 2004:118)

Như vậy, nghiên cứu về nhân cách nói chung và nhân cách người Việt Nam nói riêng đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận Tuy nhiên hiện nay việc xác lập những nền tảng lý luận và phương pháp luận mang tính chất định hương của các công trình nghiên cứu triết học

để mang lại một cái nhìn bao quát, toàn diện về nhân cách người Việt vân còn khá ít ỏi và thiếu hệ thông Bài viết này trong phạm vi của mình sẽ phần nào tập tr u n g làm rõ nhửng vâh đề mang tính chất lý

lu ận và p h ư ơn g pháp lu ận bổ khu yết cho nhữ ng tổn tại nêu trên.

Nội dung

1 Tác động tích cực và tiêu cực của nền kinh tê'thị trường đến nhân cách người Việt Nam hiện nay

Nhân cách người Việt Nam không phải là cái tự nhiên, vôn có mà được hình thành và phát triển trong tính quy định của các điều kiện lịch

sừ - cụ ử\ẽ, trong những điều kiện kinh tế - xã hội, thông qua các môi

quan hệ xã hội và thông qua hoạt động của chính con người Việt Nam Mặc dù không phủ nhận vai trò hết sức quan trọng của các yếu tô' sinh học, các tiền đề tâm - sinh lý nhưng triết học Mác-Lênin cho rằng bản châ't và sự hình thành nhân cách phải do phức họp các nhân tô' xã hội quyết định Trong sô' phức hợp các yêu tố, nhân tô' xã hội thì các quan hệ

xã hội, bao gổm các quan hệ vật châ't và những quan hệ tư tưởng, trong

đó những quan hệ vật chất (nhâ't là các kiểu quan hệ sản xuất) giữ vai trò quyết định, cuôì cùng đô'i với ý thức và hành vi xã hội của nhân cách Hiện nay, đâ't nưóc ta đang phát triển nền kinh tế thị trường đa dạng hóa các hình thức sở hữu, đô'i xử bình đẳng vói các thành phần kinh tê' thực hiện các hình thức phân phôi theo lao động, theo vốn, theo công hiến trong quá khứ, hiện tại và chú ý cả khả năng công hiến trong tương lai, kiểu quan hệ sản xuâ't này tạo nên tác động hai mặt, một mặt

có tác động tích cực đến sự hình thành và các đặc điểm chung mang tính bản châ't của nhân cách người Việt Nam nhưng mặt khác cũng đã

có những ảnh hưởng tiêu cực đến các vâh đề đó

Trưóc đây, trong xã hội truyền thông và trong thòi kỳ thực hiện nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, lợi ích của cộng đổng, của tập thể được

đề cao đôi khi đến mức tuyệt đối hoá Chuyến sang cơ chê' thị trường, quan hệ lợi ích này đã thay đổi dần, lợi ích cá nhân được thừa nhận, khuyến khích và đảm bảo bằng pháp luật Mục tiêu của việc tham gia hoạt động thị trường là nhằm thỏa mãn tôì đa lợi ích cá nhân Tính hợp

lý và họp pháp của cá nhân kích thích tính tích cực hoạt động của nhân cách Đổng thời, cơ chế thị trường còn tạo ra các điêu kiện thuận lợi để con người tham gia vào các qu an hệ, các h o ạ t động kinh tê' xã hội đa dạng V iệc m ờ rộng p h ạm vi h o ạ t động, m ôì qu an tâm đ ế n lợi ích kh iêh con người trở nên n ăn g độn g hơn, tích cực hơn, tù đó làm cho n ă n g lự c nhân cách phát triển Tuy nhiên, cơ c h ế thị trư ờng với sự k h u y ến k h ích lợi ích cá nhân, tự nó đã bao chứ a khả n ăn g v à trên thực t ế đã d ẫn đ ê h sự phát triển nhân cách thiếu toàn diện T ro n g điêu kiện của kinh tế thị trường tự do, n gh ịch lý của sự p h át triển n h ân cách th ế h iện rõ n ét nhất

Đ ó là sự phát triển thiên lệch giữ a m ột bên là trí tuệ, sự khôn ngoan, những năng lực thực tiên với bên kia là sự xu ôh g cấp của ý thức cô n g

Nhân cách con người Việt Nam hiện nay: Từ g ó c nhìn triết học

dân, trách nhiệm và tình cảm đạo đức Bới vậy, "để khắc phục nghịch lý này, việc hoàn thiện cơ chế thị trường có điều tiết theo định hưóng xã hội chú nghĩa là tất yếu và cấp thiết" (Nguyễn Văn Phúc, 1999: 5) Vì cơ chế thị trường định hưóng xã hội chủ nghĩa sẽ giúp khắc phục được những bâ't bình đẳng trong kinh tế là cơ sở cho sự phát triển cùng chiều giữa kinh tế và nhân cách Bởi chính nó làm hài hòa từng bước tương quan giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội Khi lợi ích cá nhân không đôì lập

mà gắn vói lợi ích xã hội, thì người với người trở nên gắn bó hơn Tinh cảm đạo đức, ý thức công dân, trách nhiệm nhân cách, do vậy mà phát triển cùng với sự hoàn thiện của cơ chế thị trường

Trong cơ chế thị trường và vói sự phát triêh của công nghệ thông tin sẽ cung cấp cho con người một lượng thông tin hết sức đa dạng và phong phú Sự phong phú và đa dạng của thông tin tạo điều kiện cho con người mờ mang trí tuệ, phát triển tình cảm Nhưng mặt khác, sự phát triển như vũ bão của thông tin cũng làm nảy sinh nhiều vân đề, nhiều mô'i lo ngại cho các quốc gia và các dân tộc ở phương diện nhân cách Công nghệ hiện đại phát triển khiên cho sự tiếp xúc giữa các phương tiện công nghệ với con người ngày càng lơn, quan hệ xã hội mở rộng bởi ngoài những quan hệ phát sinh đo sự tương tác trực tiếp giữa người vói người còn có nhiều quan hệ mói nhờ sự trợ giúp của phương tiện công nghệ hiện đại Những quan hệ này làm nảy sinh nhiều vấn đề

xã hội mới ảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành và phát triển nhân cách Và khi sự tiếp xúc giữa phương tiện công nghệ hiện đại vói con người càng lớn thì sợi dây liên hệ giữa thế giới nội tâm của nhân cách vói thế giói bên ngoài trở nên hời hợt và phiên diện Điều này sẽ cản trở

sự phát triển sâu sắc và tinh tế của thế giói tinh thần con người Đồng thời, sự đa dạng, phức tạp của thông tin, trong đó xuất hiện không ít nhùng thông tin sai lệch, phản văn hóa, những văn hóa phẩm vói nhừng chuẩn mực đạo đức không lành mạnh cũng sẽ là những tác nhân xâu đối vói nhân cách

Ngày nay, kinh tế thị trường cùng vói quá trình toàn cầu hóa, công nghiệp hóa hiện đại hóa đòi hỏi mở cửa giao lưu, hợp tác, thiết ỉập các mối quan hệ trên mọi lĩnh vực hoạt động Giao lun văn hóa góp phần kích thích sự du nhập và sáng tạo các giá trị tinh thần Nó cũng là cơ hội

để các dân tộc sàng lọc, thẩm định lại các chân giá trị Nhưng mặt khác, giao lưu văn hóa làm xáo trộn bảng giá trị tinh thần của các dân tộc, thậm chí hủy hoại một sô' giá trị nền tảng của các quốc gia đang thực hiện công nghiệp hóa Trong bôi cảnh xáo trộn ây, con người dê bị rai vào trạng thái tâm lý bất an về mặt xã hội, nhân cách mất phương hưóng, không tự xác lập được những nguyên tắc bền vững cho lô'i sống, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ Quá trình làm cho con người mất đi cá tính, luôn tìm cách thích ứng vói xã hội bằng cách bắt chước người khác được các học giả gọi là sự xã hội hóa quá mức đối vơi con người Nguy

cơ bị đồng nhâ't hóa và nguy cơ đánh mâ't bản sắc dân tộc của nhân cách trong việc chạy theo lồi sông phương Tây đang là môì lo ngại của hàng loạt quốc gia, dân tộc

Khi nền kinh tế thị trường thay đổi và mở rộng thì những qưan niệm về giá trị làm người, sự đánh giá giá trị nhân cách cũng không còn như trưóc Trong các xã hội truyền thông, giá trị tinh thần của cá nhân cũng như của xã hội mang tính ổn định cao Con người yên tâm sông và hoạt động trong sự định hướng của những giá trị, chuẩn mực gần như bất di bâ't dịch, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Giá trị nhân cách trước đây vôn được xác định bải vốn hiểu biết và môì quan tâm của con người với người khác, bởi trách nhiệm và những đóng góp của họ đổi vói gia đình và cộng đồng Nhưng trong xã hội hiện đại, với sự đổi thay của những chuẩn mực, các giá trị, con người trở nên hoài nghi, mâ't lòng tin vào những gì có tính chất bền vửng Chủ nghĩa tương đôì về giá trị

và tâm lý hư vô đôi vói truyền thông tạo ra tâm ữạng bâ't an về mặt xã hội Con người mất đi cảm giác an toàn vì thiêu sự bảo đảm của các giá trị lâu dài, tự do của nhân cách, do vậy, mất đi phương hưóng hoạt động Trong điều kiện của ca chế thị trường, dưới áp lực của lợi nhuận, cạnh tranh, giá trị nhân cách không còn được biểu hiện qua những đóng góp, hy sinh của con người Nó thường được nhìn nhận, được đánh giá bằng mức độ thành đạt, quy mô thu nhập, thậm chí bằng khả năng biến người khác thành phương tiện hợp pháp để thực hiện các mục đích của một con người nhất định

Củng dưới áp lực của cạnh tranh, con người trong cơ chế thị trường luôn phải tự thể hiện, tự khẳng định, phải trội hơn người khác