Người phụ nữ miền Tây Nam Bộ và sự khai phóng khỏi những ràng buộc

Với những phân tích ở trên, có thể khẳng định rằng người phụ nữ Việt truyền thông ở miền Tây Nam Bộ được hiện lên một mặt không đứt đoạn với truyền thôrig người phụ nữ Việ[r]

NGƯỜI PHỤ Nữ MIỀN TÂY NAM BỘ

VÀ Sự KHAI PHÓNG KHỎI NHỮNG RÀNG BUỘC

NCS Phan Thị Kim Anh*

Tóm tắt

Việc nghiên cứu mẫu người phụ nữ miền Tây Nam Bộ dưói góc nhìn văn hóa giới có thể tiến hành khảo sát qua nhiều dữ liệu Tuy nhiên,

dữ liệu ca dao - một dạng thức của văn hóa truyền khẩu do nhân dân nhiều đời sáng tạo - là một chỉ sô' tiêu biểu Quan hệ giói là một vân đề có thực của tổn tại xã hội Tùy theo từng vùng văn hóa mà quan hệ giói vói những định kiến ràng buộc và sự khai phóng cởi mở sẽ được thể hiện dưói nhiều hình thức và mức độ khác nhau Vói riêng miền Tây Nam Bộ,

do nhiều nguyên nhân, quan niệm về giói ở đây thường là bộc trực, mạnh mẽ, táo bạo mà phóng khoáng, vượt ra khỏi những định kiêh của Nho giáo Nhân vật người nữ miên Tây Nam Bộ dưới cái nhìn văn hóa

giói tập trung ở hai biểu hiện chính: vẻ đẹp hình ử\ẽ, tâm hổn và vân đề

tình yêu và tính dục Vốn được kế thừa từ tín ngưỡng phồn thực tù cội nguồn, ít chịu ảnh hưởng Nho giáo hơn so với miền Bắc và miền Trung, lại trải qua hai cuộc tiếp biến vói văn hóa phương Tây, nên văn hóa giói

ở người nử nơi đây mang tính chất phóng khoáng, gần vói thiên tính tự

nhiên, gần vói nữ tính và mẫu tính Việt, nghĩa là gần vói văn hóa đầu nguồn Việt Đó chính là vẻ đẹp của nhân vật người nữ miền Tây Nam bộ truyền thông Từ đây có thế gợi dẫn đêh một sô' suy tư về sự khai phóng

từ nhũng ràng buộc của người nữ miền Tây Nam Bộ hôm nay

*

* Trường ĐH KHXHNV, ĐHQGHN.

1 Đặt vân đề

Văn hóa dân gian là một trong những bộ phận sông động và quan trọng nhất của một nền văn hóa Và trong các thành tô' của văn hóa dân gian, văn học dân gian lại là một thành tô' thiết yếu để cấu tạo văn hóa

vì nó là một phức hợp giá trị văn hoá, văn học, lịch sử, triết học, ngôn

ngữ, tôn giáo, đạo đức của mỗi dân tộc ĐÔI với mảnh đất phương

Nam, từ những buổi đẩu khai phá mở cõi, văn học dân gian gắn liền vói đời sông của người bình dân Nam Bộ, nên nó có vai trò quan trọng đặc biệt, vừa là kết quả vừa góp phần kiến tạo nền văn hóa nơi đây Trong không gian văn hóa miền Tây Nam Bộ, mẫu người phụ nữ

đã trở thành tâm điểm của vẻ đẹp văn hóa vùng Bản sắc người phụ nữ Việt Tây Nam Bộ dưói góc nhìn văn hóa giới được hiện lên với tất cả sự

sông động và phong phú vôn có Nhin nhận vấn đề này, có thể khảo sát

nhiều tư liệu phong phú thuộc các dâu chỉ văn hóa khác nhau Trong sô' các biểu hiện đó, nguồn ca dao - một di sản văn hóa truyền khẩu độc đáo sẽ giúp ta có một cái nhìn khá cụ thể xuyên suô't từ cội nguồn truyền thông đến thời kỳ sau này

Trước khi đi vào khảo sát nguồn ca dao miền Tây Nam Bộ, cẩn đặt nhân vật người nữ trong bôì cánh văn hóa vùng Tây Nam Bộ Theo nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh, văn hóa lãnh thổ hay văn hóa vùng là một dạng thức văn hóa: "Đ ể trở thành một vùng văn hóa vói tư cách là một

bộ phận của nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng, vừng văn hóa Nam Bộ phải trải qua quá trinh lịch sử nhất định mới thật sự định hình và tạo dựng nên những sắc thái riêng trên nền tảng chung của hệ giá trị văn hóa dân tộc"

Có thể nói, vùng văn hoá Tây Nam Bộ là kết quả tổng hòa các luồng văn hoá đã hội tụ nơi đây Trong cả quá trình giao thoa văn hoá,

cư dân Việt đã không tiếp thu trọn gói các nền văn ho á khác mà chỉ chọn lọc những yếu tô' đáp ứng các nhu cầu vật ehâì: và tinh thần để bố sung vào vốn liếng văn hóa của mình Vì vậy, văn hoá Việt nơi đây cùng với văn hóa gôc đã tái tạo các giá trị văn hoá do vùng đâ't này thu nạp được theo hướng làm cho nó thích ứng vói văn hoá Việt, vói nhu cầu của người Việt trên vùng đất mới Có thể nói rằng, sự tái tạo các giá trị văn hoá cũng là một bản sắc của văn hoá vùng này

Người phụ n ữ m iền Tây Nam B ộ và s ự khai ph ón g khỏi n h ữ n g

Khi nói đến văn hóa vùng miền Tây Nam Bộ, thực châ't là nói đến tọa độ văn hóa - nơi chủ thể văn hóa, trong đó có chủ thể người nữ hiện lên vừa như một kết quả vừa như một hiện thân văn hóa Tọa độ văn

hóa có thể được hình dung qua các phạm trù cơ bản như không gian văn hóa, thời gian văn hóa, chủ thể văn hóa Trong tiểu luận này, chúng tôi

không có điều kiện phân tích kỹ tọa độ văn hóa miền Tây Nam Bộ như một điều kiện lẽ ra phải thực hiện để trình bày mẫu nhân vật người nữ trong ca dao bởi thiết nghĩ vân đề này đã được đề cập tương đôì kỹ lưỡng và thuyết phục trong một số công trình của các tác giả như Trần Ngọc Thêm, Nguyễn Phương Thảo, Nguyễn Công Bình, Thạch Phương

và một SỐ tác giả khác

Trong quá trình triển khai nghiên cứu mẫu người phụ nữ miền Tây Nam bộ dưới góc nhìn văn hóa giới, chúng tôi luôn có ý thức đặt trong tọa độ văn hóa vùng để hiếu rõ hơn mối quan hệ hữu cơ giữa các thành

tố của tọa độ văn hóa nói riêng và văn hóa vùng nói chung

2 Phụ nữ Việt Tây Nam Bộ truyền thống nhìn từ văn hóa giới

2.1 Vấn đ ề quan hệ g iớ i - những ràng buộc v à k h a i phóng

Trong cách hiểu chung, nhiều người thường lẫn lộn giữa "giới" và

"giới tính", không phải ở mặt thuật ngữ mà trong thực tế Họ thường đánh đổng những khác biệt giữa nam và nữ vể vai trò giới (do học mà có) với những khác biệt về mặt sinh học (do di truyền mà có) Sai lầm phổ biến là hiểu khoa học giới như "giới tính" - chỉ những khác biệt giới thuộc về sinh học, hoặc đổng nghĩa với khái niệm "phụ nữ" - coi giới là mối quan tâm của phụ nữ và' vì lợi ích riêng của phụ nữ

Có thể nói, "giới" là một khái niệm mới xuất hiện vào cuối những năm 60 và ở nước ta vào những năm 80 của thế kỷ XX “Giới" không mang ý nghĩa là giới tính, cũng không phải mang ý nghĩa là phụ nữ Vậy giới là gì? Nói đến giới tức là nói đêh vai trò, trách nhiệm và quyền lợi mà xã hội quy định cho người nam và người nữ, gồm cả việc phân chia lao động, các kiểu phân chia nguổn lợi và tương quan về địa vị xã hội của nam giới và nữ giới trong một bối cảnh văn hoá xã hội cụ thể Thực ra thuật ngữ "giới" đề cập đến những đặc tính và cơ hội vê' mặt

800

kinh tế, xã hội, văn hoá và tâm lý gắn vói việc là phụ nữ hay nam giói Trong phần lớn các xã hội, là một người đàn ông hay là một người phụ

nữ không chỉ có các đặc điểm sinh học khác nhau mà còn phải đôi diện với những mong đợi khác nhau của xã hội về mặt ngoại hình, cách cư

xử, tính cách và những công việc được cho là thích hợp đối vói giói tính của người đó

Xét về mối quan hệ giói, nếu như với người phụ nữ Việt Bắc Bộ, ảnh hường Nho giáo đậm đà nên sự phân biệt giới tính rõ nét, thì ở Nam Bộ nói chung và Tây Nam Bộ nói riêng vói tinh thần thoáng mở,

họ không quá khắt khe khi đề cập đến những mối quan hệ khác giói Vả lại, một sô' nhà nghiên cứu văn hóa đều cho rằng ảnh hưởng của Nho giáo đốỉ với Việt Nam có tình trạng càng ngược Bắc thì càng đậm, càng xuôi Nam thì càng nhạt

Ở phía Bắc thời phong kiến, các cụ ta ngày xưa vôn chủ trương

"nam nữ thụ thụ bâ't thân", "nam nữ hữu biệt" Tuy nhiên, theo Toan

Ánh trong Phong tục Việt Nam, thì việc nam nữ "hữu biệt" hay "bất

thân" như thế chỉ có ở những gia đình trưởng giả, còn trong giói bình dân không đến nỗi quá khắt khe,vì phong tục cũng như sinh hoạt hằng ngày đã tạo nên nhiều dịp để họ có thể gặp nhau Thực ra, văn hóa Nam Bộ thuộc dòng phi chính thống dẫu sao cũng chịu bị chi phôĩ bời tinh thần Nho giáo Tuy nhiên, những biếu hiện loại này không nhiều

Vế cơ bản, quan niệm về giói, nhất là đối vói giói nữ, cuộc sông dân dã thường nhật thương thông thoáng hơn, cởi mở hơn Cũng cần giải thích thêm rằng, đô'i vói thanh niên nông thôn, tình yêu lại còn là nguồn vui

của một cuộc đòi cần lao lam lũ: Anh ngó lên trời thây mây giăng chiếu đỏ/ Anh ngó xuôhg đất thấy bông vạn thọ chiếu vàng! K ể từ ngày anh bước cẳng xuôhg thuyền/ Giả buôn với bán mà ra đàng gặp em.

Sự táo bạo trong tình yêu là một đặc điểm nổi trội của người con gái miền Tây Nam Bộ, phải chăng đây là hình ảnh của "cọc đi tìm trâu":

Anh v i em nắm vạt áo em la làng/ Phải bỏ chữ thương chữ nhớ giữa đàng cho em; Người ta chung nón chung quai/ Cho em chung lưng lại, có con trai ta bong; Bình bông khó lắm anh ơi!/ Thân em như chiếc thuyền trôi giữa vời/ Đứng xa kêu bớ anh Mười/ Thươnẹ không anh nói thiệt, đừng cười đẩy đưa.

Người phụ n ữ m iền Tây Nam Bộ và s ự khai phóng khỏi những

Trong khi các cô gái Bắc Bộ thì e ấp, kín đáo hơn nhiều: Người về ta chẳng cho vêĩ Ta níu vạt áo, ta đ ề câu thơ Quen thuộc với câu ca đầy tình

tứ của Bắc Bộ này, ta không khỏi ngỡ ngàng khi bắt gặp lối bày tỏ tình cảm ữên của cô gái Nam Bộ Táo bạo nhưng không thô thiến, táo bạo

mà vẫn đằm thắm, dịu dàng Đặc biệt, việc không quá e dè và do dự trong quan hệ về giới tính là một nét rất riêng của người phụ nữ Nam

Bộ: Khoan khoan buông áo em ra/Đ ể em đi chợ kẻo hoa em tàn/Hoa tàn thì mặc hoa tàn/Mây thưở gặp nàng, nàng biểu buông ra Ở câu ca dao trên, thực

châ't hai câu đẩu trước đây vốn của miền Bắc, qua quá trình di cư người Bắc đã đem theo vào Nam và thêm vào hai câu cuối cho phù hợp với châ't của người Nam Bộ, và bây giờ nó trở thành ca dao của miệt vườn Bến Tre

Như vậy, qua các câu ca dao trữ tình liên quan đến giới tính của vùng miền Tây Nam Bộ, chúng ta nhận thấy tuy vẫn còn chưa thoát hẳn những định kiến của lễ giáo Nho giáo, nhưng thực sự người dân Nam Bộ đã có cách nhìn phóng khoáng và cởi mở hơn đối với người phụ nữ miền Tây Nam bộ về quan hệ lứa đôi Đây là điểm có tính chầt quyết định trong cách nhìn và biếu đạt về hình ảnh người nữ miên Tây Nam Bộ trong hệ thông ca dao thuộc vùng văn hóa này

2.2 Vẻ đẹp hình th ể và tâm hồn người nữ miền Tây Nam Bộ

Như đã phân tích ở trên, do có cái nhìn thông thoáng hơn về giới, nhất là giới nữ, cho nên người dân miền Tây Nam Bộ đã không ngần ngại phô bày những vẻ đẹp về hình thê’ và tâm hồn người nữ; và qua đó thể hiện niềm tự hào cũng như sức sông của người phụ nữ nơi đầy Khảo sát hệ thông ca dao bày tỏ tiêu chuẩn lựa chọn bạn tình sẽ nói lên nhiều điều có ý nghĩa về văn hóa giới

Có nhiều yếu tô' thuộc tổng thể văn hóa vùng chi phối tình yêu lứa đôi, nhâ't là việc lựa chọn người thương

Trước nhất là quan niệm v ề vẻ đẹp hình thức bên ngoài Ở miền

Bắc, theo quan niệm truyền thông Nho giáo nên quan niệm về cái đẹp phải tuân theo những chuẩn mực nhất định và mang tính cực đoan Ở miến Nam, do tính thoáng mở và sau này tiếp biến với văn hóa phương Tây nên có cách nhìn phóng khoáng về cái đẹp Nếu như ca dao người

Việt Bắc Bộ thể hiện việc chuộng từ lơi ăn tiêng nói đến vẻ đẹp ngoại

hình cũng theo quan niệm thầm mỹ riêng: Một thương tóc bỏ đuôi gà/ Hai thương ăn nói mặn mà có duyên thì vẻ đẹp bề ngoài của người con gái

Nam Bộ không phải là yếu tố hàng đầu, thậm chí không được chú trọng

lắm: Đừng chê em xấu,, em đen/ Nước kia dù đục lóng phèn củng trong; Gió đưa mười tám lá me/ Mặt rỗ hoa mè ăn nói có duyên; Khoai lang tôĩ củ xấu dây/ Bề ngoài anh xâu nhưng lòng đầy tình thương Nếu như ca dao miền

Bắc ca ngợi nhiều về gương mặt trái xoan thanh tú, tinh tế, thì ca dao Nam Bộ lại ca ngợi những gương mặt phúc hậu, đầy đặn, hiền lành như

tính cách người Nam Bộ: Trầu vàng nhỏ lá, rau giãp cá nhai giòn/ Khéo khen phụ mẫu sanh em / mặt tròn có duyên Vơi người Việt ở phía Bắc, quan niệm về cái đẹp của thiêu nữ vói nước da trắng ngần: c ố tay em trắng như ngà /Con mắt em liếc như là dao cau ì Miệng cười như thể hoa ngẫu / Cái khãn đội đầu như thểhoa sen Người dân miền Trung cũng quan niệm làn

da phụ nữ đẹp là phải trắng mịn như đọt chuôi non: Da em như đọt chuôĩ non/ Lưng em thắt đáy như con tò vò Ca dao người Việt Tây Nam Bộ lại

chuộng những cô gái có nưóc da đen giòn, rám nắng, một hình ảnh khỏe khoắn nơi đổng ruộng Điều này phù hợp vói cuộc sông của

ngươi Nam Bộ quen đôi đầu vói nắng gió ngay từ buổi đầu khai phá: Ai trắng như bông lòng tôi không chuộng/ Người nọ đen giòn làm ruộng tôi thương! Biết rằng dạ có vấn vương! Để tôi cập môỉ tìm đường sang chơi.

Ưa chuộng nét đẹp mểm mại, đôn hậu, dịu dàng, cả ba miền Bắc, Trung và Nam đều lấy mái tóc dài làm tiêu chuẩn mang vẻ đẹp duyên dáng của người phụ nữ, đó là nét đẹp chung thể hiện dáng Việt, hổn Việt Tuy nhiên, người Nam Bộ lại ưa thích kiêu tóc dài bói sau gáy cho gọn gàng trong công việc lẫn sinh hoạt Những phụ nữ làm việc đồng áng thường có thêm cái bao lưói bên ngoài giữ cho tóc chặt và không bị

cản trở khi làm công việc: Ngó lên đầu tóc em bao/ Chéo khăn em bịt dạ nào chằng thương; Tóc ngang lưng vừa chỉmg em bới/ Để chi dài bôĩ rôĩ dạ anh.

Về ăn mặc, quan niệm thẩm mỹ về cái đẹp của người thiêu nữ tron g m ắt n g ư ờ i B ắc Bộ là cái yếm thắm - m ột h ìn h ảnh rấ t n ên thơ và mang đậm bản sắc truyền thông Người Nam Bộ nói chung và người Tây Nam Bộ nói riêng lại quan niệm hình ảnh chiếc áo bà ba kín đáo, mộc mạc, giản dị gắn liền vói cuộc sông lao động chịu thương chịu khó

Người phụ n ữ m iền Tây Nam B ộ và s ự khai phóng khỏi nh ữn g

của họ: Mỹ An bần chát mà chua/ Chẳng hay người ây có chua như bần/ Năm ngoái em còn e còn ngại/ Năm nay em kêu đại bằng mình/ Áo bà ba nút ốc chung tình ai may?! Đ ể tôi cậy môĩ tìm đường sang chơi.

Về vóc dáng thì người con gái Bắc Bộ vừa có khuôn mặt đẹp, vừa

có thân mình "ngực nờ eo thon", đẹp cả phương diện thẩm mỹ lẫn

phương diện tưóng sô': Những người thắt đáy lưng ong/ Vừa khéo chiều chong, lại khéo nuôi con Ở Trung Bộ cũng khá giông Bắc Bộ về quan

niệm vẻ đẹp người phụ nữ gọn gàng và có biểu hiện của sự phồn thực:

C ổ cao ba ngâh, tóc quân ba vòng/ Thắt đáy lưng ong, con dòng cháu giống

Còn miền Tây Nam Bộ lại chuộng những cô gái mình "dây", "anh thây

em nhỏ xíu anh thương": Khăn rằn nhỏ sọc,, khăn rằn tày! Thày em ôm ốm mình dẫy anh ưng lòng; Nước chảy re re, lục bình líu ríu / Thày dáng em ngoi nhỏ xíu anh thương.

Đây là quan niệm về cái đẹp của người bình dân miền Tây Nam Bộ Tất nhiên, quan niệm này xuất phát từ việc họ gắn bó với công việc đổng áng, ruọng vườn nên nét đẹp của người phụ nữ cũng phải tương xứng, hòa hợp vói khung cảnh lao động làng Việt Nam Bộ Chẳng hạn như ngưòi Việt Bắc bộ yêu chuộng vẻ đẹp những cô gái liễu yếu đào tơ thì các chàng trai Nam Bộ vốn bản tính thiết thực nên lại thích chọn những cô gái mặn mà, khỏe mạnh, phù họp vơi lao động hơn là những cô gái dưng

nhan yểu điệu: Mặt em má phâh anh muôn kềí Hình nhan yểu điệu khó bề có đôi; Muôh chơi chậu cúc tam hường/ Liễu huê kiêm hiệm dọc đường thiếu chi Thứ nữa là quan niệm v ề vẻ đẹp tâm hổn của/về người nữ Phụ nữ là

phái đẹp, trước hết là bởi vẻ đẹp hình thể bên ngoài Tuy nhiên, chỉ đẹp bên ngoài thôi chưa đủ, người phụ nử cần phải có một tâm hổn đẹp Bởi vì người phụ nữ có tâm hồn đẹp mới là người có sức lôi cuốn Ngươi xưa quan niệm một trong những biểu hiện của vẻ đẹp tâm hổn người phụ nữ

là sự đảm đang khéo léo, nhâ't là trong việc tề gia nội trợ, nữ công gia

chánh Ca dao Tây Nam Bộ cũng ngợi ca vẻ đẹp tâm hổn ây: Bêh Tre gái đẹp thiệt thà/ Nói năng nhỏ nhẹ mặn mà có duyên; Nước chảy xuôi, làn sóng ngược/ Sông đầy không được, don xuống Ba Tri/ Em ơi đừng sợ chuyện đó làm chi/ Anh đây chưa vợ như mì nêì na Tuy nhiên, do câu trúc "mở" điển hình của làng

xã ở miền Tây Nam Bộ dẫn đến quan hệ con người lòng lẻo nhiều hơn là

804

chặt chẽ Quan hệ trong gia đình ít điểu kiện được giám sát bởi quan hệ cộng đổng, do đó những nguyên tắc úng xử nhằm mang lại một trật tự, ổn định trong cuộc sông gia đình cũng được buông lỏng hơn Cũng như các môi quan hệ khác, quan niệm cái nết và cái đẹp giữa các lứa đôi người Việt

ở Nam Bộ nói chung và Tây Nam Bộ nói riêng tiến dần đến những biểu hiện có giá trị thiết thực đôì vói cuộc sông khẩn hoang hơn là giá trị đạờ lý truyền thông Vì vậy, ca dao Tây Nam bộ thể hiện được đầy đủ nét đẹp tâm hổn của người bình dân miền Tây Nam Bộ vói vẻ chân chất, mộc mạc

và thắm đượm nghĩa tình, đó là điều đáng quý

Thực ra, truyền thông văn hóa Việt ở vùng nào cũng vậy, đều quan tâm đên vẻ đẹp hài hòa giữa hình thức bên ngoài và tâm hổn bên trong

Điều này cũng có mặt ở ca dao Tây Nam Bộ: .Thây em đẹp nêị đẹp cười/ Đẹp người, đẹp nêl lại tươi răng vàng/ Vậy nên anh gởi thư sang/ Tinh cờ anh quyêl lâỳ nàng mà thôi Tuy nhiên, cuộc sông khẩn hoang của người dân miền Tây

Nam Bộ cũng góp phần chi phôi những tiêu chí chuẩn mực về đôi tượng Người Việt ờ Nam Bộ nói chung và miền Tây Nam Bộ nói riêng thể hiện sự cẩu thị, ưa chuộng những phẩm chất, năng lực có tính thiết thực hơn là danh

nghĩa, hình thức: Khoai lang tôĩ CU, xâu dây/ Bế ngoài anh xấu, nhưng lòng đầy tình thương Thậm chí khi phát hiện minh bị lẩm bời cái mã bề ngoài, họ cũng "buông": Ô rô tía, bạc hà củng tía! Ngọn lang giâm, ngọn mía cũng giâm/ Anh thâỳ em tôĩ mã anh lẩm/ Bây giờ rõ lại, vàng cẩm cũng buông.

Vói văn hóa trọng tình, người Việt Bắc Bộ vôn khinh miệt nghề buôn, coi việc buôn bán dễ làm mất tình cảm, thuận hòa Trái lại, người Việt ở Nam Bộ nói chung lại có tiêu chí chọn lựa xuất phát từ yêu cầu thiết thực của cuộc sông hiện tại hơn là truyền thô^ig "Giỏi bán buôn" được xem là

một tiêu chí hàng đầu trong việc chọn người yêu, người bạn đòi: Một thương em giỏi bán buôn/Hai thương bới tóc cài gương trên đầu; Trăng lên khuâì núi, bụi chuôi trăng mờ/ Tiếng em ở chợ sao khờ bán buôn.

Từ ngàn đời nay, trong quan niệm về tiêu chuẩn chọn ngươi phôi ngâu, quan hệ giữa vẻ đẹp hình thức và vẻ đẹp tâm hổn, giữa cái đẹp và cái nết bao giờ cũng là tiêu chuẩn được đặt lên hàng đầu Nhưng khác vói quan điểm có phần cực đoan của Bắc Vọ, người Tằy Nam Vộ, vói tinh thần thoáng mớ đó thường không nệ theo chuẩn mực sẵn có mà sẵn

Người phụ n ữ m iền Tây Nam B ộ và s ự khai ph ón g khỏi những

sàng thay đổi để phù hợp với hoàn cảnh sông di cư của họ Với những phân tích ở trên, có thể khẳng định rằng người phụ nữ Việt truyền thông

ở miền Tây Nam Bộ được hiện lên một mặt không đứt đoạn với truyền thôrig người phụ nữ Việt nói chung, mặt khác họ đã xác lập cho mình những nét bản sắc riêng, đặc biệt là quan niệm về giới và niềm tự hào về

vẻ đẹp của giới nữ - vẻ đẹp hình thể và vẻ đẹp tâm hồn như là một biểu hiện sống động của văn hóa vùng miền Tây Nam Bộ

3 Hình ảnh người nữ Tây Nam Bộ với tình yêu và tình dục

Trong phần này, chúng tôi tập trung tìm hiểu tín ngưỡng phổn thực gắn liền với nhân vật người nữ được thể hiện trong hệ thống ca dao miền Tây Nam Bộ Tuy nhiên, trước khi tìm hiểu về nó, chúng tôi cũng không quên đê' cập một cách khái lược vấn đề quan hệ nam nữ nhìn từ văn hóa tình dục

Có thế nói, vân đề quan hệ giữá hai giới đã có từ hàng triệu năm nay, kể từ khi xuất hiện sự phân chia đực - cái trong tiên trình phát triêh của động vật Nhung chi có ở con người, hoạt động ây mới mang

đủ ba yếu tố sinh học, tâm lý và tâm linh Chỉ có ở con người, hoạt động

ấy mới có "chẩt văn hóa" và trở thành một hoạt động thiêng liêng Nhà nghiên cứu Starowicz Z.L đã cho rằng: "không thể hiểu sâu sắc một nền văn hóa nào đó nếu ta bỏ qua lĩnh vực tình dục" Có thể nói, tính dục (sexuality) là một hiện tượng văn hóa Quan niệm về tính đục là rất đa dạng trong trục không gian và khả biến trong trục thời gian Foucault cho rằng: "Không nên nghĩ về tính dục như một cái gì đó tổn tại khách quan mà quyển lực cô' gắng kiềm chế hoặc như một lĩnh vực mờ tôi mà tri thức CỐ gắng từng bước khám phá ra Tính dục là một tạo tác mang tính lịch sử (historical construct)"

Trong văn hoá Việt Nam, ngay từ rất sớm đã xuất hiện tín ngưỡng phồn thực, gắn liền với nền văn minh nông nghiệp trồng lúa nước Nhà nghiên cứu Trần Ngọc Thêm cho rằng: "Đ ể duy trì cuộc sông, cần cho mùa màng tươi tô't Để cho phát triển cuộc sông cần cho con người sinh sôi Trí tuệ của người bình dân nhìn thấy thực tiễn đó ở một sức mạnh siêu nhiên, bời vậy mà sùng bái nó như thần thánh và kê't quả là xuất hiện tín ngưỡng phổn thực - tín ngưỡng cầu mong sự sinh sôi nảy nở

806

của tự nhiên và con người (phổn = nhiều, thực = nảy nở) Tín ngưỡng phổn thực ở Việt Nam từng tổn tại theo suốt chiều dài lịch sử, và có tới hai dạng: thờ cơ quan sinh dục và thò bản thân hành vi giao phôi" [Trần Ngọc Thêm 2006: 234] Tín ngưỡng phồn thực này là một minh chứng sông động của văn hóa giói, nhất là giới nữ Điều này thể hiện rất rõ trong thế giới ca dao vùng miền Tây Nam Bộ

Trước hết, ca dao đã trực diện vân để quan niệm về môì quan hệ giữa người nam và người nữ Do ảnh hưởng của quan niệm Nho giáo,

"tình dục" được nhắc đến một cách khéo léo, có phần dè dặt Nêu như ở miền Bắc, quan niệm chữ Trinh râ't nặng nề, thì ở miền Nam, chữ Trinh

được nhìn nhận một cách phóng khoáng hơn: Chuôĩ bảo rằng chuôỉ đong trinh / Chuôi đứng một mình sao chuôĩ có con; Nhớ khi chung chạ chiếu giường/ Bây giờ đành đoạn đứt đường tơ duyên; Đói lòng ăn trái khổ qua/ Nuôỉ vô thì đắng, nhả ra bạn cười/ Bạn cười thì mặc bạn cười /Tháng năm đi cưới tháng mười có con.

Khi đôi trai gái mói bắt đầu tiếp xúc, cảm xúc được ngồi gần, nắm

tay nhau là một cảm xúc bổi hồi thương nhớ và rạo rực khó tả: Nguyệt còn khi tỏ khi lu/Mâỳ hôm thôn thức ưu tư/Gần nhau một thuở hơn tu mười đời; Tôĩ trời đom đóm chớp giăng/Xa em một bữa mây cái khăn ướt dầm/ Mưa

sa sấm chớp ầm âm/Tuy chưa gặp cuộc ăn nằm cũng thương Nhưng ngay

sau đó nhu cầu được gần gũi, ôm hôn nhau được người miền Tây Nam

Bộ nói theo phong cách đặc trưng trong ngôn ngữ của mình: Đôi mình mới gặp ngày nay! Cho hun một cái em Hai đừng phiêh/Có hun thì hun cho liền/Đừng làm thốlộ, láng giềng cười em.

Theo tiến triển của tình cảm, lứa đôi Tây Nam Bộ lại muôn tiên xa hơn nửa trong quan hệ yêu đương của minh, mà cụ thể là gần gũi, chăn gôi Hơn thê nữa, vượt qua các nghi lễ Nho giáo, đôi trai gái muôn hòa quyện vói nhau trong đam mê yêu đương bằng việc được ôm ấp, gần

gủi vói nhau qua chuyện gổì chăn: Mẹ cha an giấc, đừng cho động đất mà

mẹ cha hay/Lén nhau ôm ấp đêm nay/Giữ sao cho nhẹm việc này xâu thay; Công thầy nghĩa mẹ chưa đêh/Sao con lại dám kéo men đắp chung.

Tác giả Trần M in h T hư ơng cũ n g cho rằng, biện p h áp tu từ trong 101 nói, đó là dùng từ đa nghĩa để chơi chữ của người phụ nữ Tây Nam Bộ: