Luận Văn Lý thuyết khoa học, Triết học, Điểm khởi đầu nghiên cứu, Tư bản

Trong quá trình này, C... Và ó là i"u chúng tôi quan tâm... tính quy -nh chung gi ng nhau... trình nh&n th%c.

CH NG II: I M KH I U NGHIÊN C U TRONG “T B(N” VÀ S)

V N D*NG NÓ TRONG NGHIÊN C U M T S HI N T +NG XÃ H I 312.1 Chân dung “ i#m kh!i $u nghiên c%u” 312.2 Ph ,ng th%c C Mác xác -nh differentia specifia c'a “ i#m kh!i $u nghiên c%u” 422.3 V&n d.ng ph ,ng pháp xác -nh “ i#m kh!i $u nghiên c%u” c'a C Mác trong nghiên c%u m t s hi/n t 0ng xã h i 59

C K T LU N 74DANH M*C TÀI LI U THAM KH(O 77

Tr 9c khi “c i bi n” i t 0ng trong hi/n th c, con ng i c$n ph i “hi#u” v" i t 0ng Mà c6p “hi#u” cao nh6t, chính là ph i n4m b4t i t 0ng trong tính ch7nh th# toàn v:n và nh6t quán v" lý lu&n Nhi/m v này òi h;i t duy

ph i xây d ng 0c trình t ph i thu c các ph2m trù lôgic, sao cho ph n ánh úng 0c m i quan h/ gi1a các y u t h0p thành k t c6u c'a i t 0ng i m3t v9i tình hu ng ó, nh C Mác ã t<ng nói, “ i t< tr<u t 0ng n c th#” là

ph ,ng pháp duy nh6t úng, và “duy nh6t có th#” – I V Ilenc p – b= sung thêm Tuy nhiên ph ,ng pháp này ch7 0c lu&n gi i m t cách rõ ràng khi v6n

" i m kh i u hay khái ni m xu t phát (ho3c còn g i là cái tr u t ng ban u) c'a m2ch lôgíc i t< tr<u t 0ng n c th# - 0c gi i quy t m t cách khoa h c

i v9i m t lý thuy t khoa h c xác -nh, khái ni m xu t phát là cái ch%a

ng bí m&t c'a toàn b lý thuy t, vì nh1ng n i dung khác c'a lý thuy t 6y "u

là h/ qu phái sinh t< khái ni/m xu6t phát này B n ch6t c'a lý thuy t khoa h c, hi#u nh Hêghen – là s tri#n khai khái ni/m xu6t phát thành h/ th ng

V6n " quan tr ng nh6t 3t ra ! ây là: t duy l a ch n ra khái ni/m xu6t phát và sau ó tri#n khai khái ni/m 6y nh th nào? D a vào s ng>u nhiên? S

ph;ng oán? Tr c giác hay S suy di?n t bi/n vv? Vi/c tr l i các câu h;i

nh v&y, chính là i"u ki/n # phân bi/t các nhà duy tâm và duy v&t trong -a h2t lôgíc h c

Theo quan i#m c'a C Mác, b 9c th% nh6t trong ti n trình tìm ki m câu

tr l i, ó là: c$n ph i xác -nh 0c d6u hi/u 3c thù riêng có trong n i hàm c'a khái ni/m kh!i $u - cái differentia - specifia c'a i t 0ng nghiên c%u Trong l-ch s@ t t !ng, ng i a ra nh1ng quan i#m $u tiên v" cách th%c xác -nh “ i#m kh!i $u” là nhà tri t h c v8 2i ng i %c – Hêghen Phát tri#n t t !ng ó trên tinh th$n phê phán khoa h c, C Mác và Ph ngghen ã xây d ng lý lu&n v" i#m kh!i $u m t cách hoàn b- T t !ng c'a hai ông v" kh!i i#m khoa h c ã th m th6u trong các công trình nghiên c%u c th#, mà

m t trong s ó, là b “T b n”

Có th# nói, v" ph ,ng di/n lôgic, n i dung và giá tr- n=i b&t nh6t c'a “T

b n” chính là lý lu&n v" m2ch lôgíc i “t< tr<u t 0ng n c th#” mà theo ó, vi/c xác -nh “ i#m kh!i $u c'a lý lu&n” 0c 3t ra nh m t v6n " s, kh!i

và tiên quy t – làm ti"n " cho m i thao tác lôgíc sau này

C Mác ã ch%ng minh rAng: vi/c xác -nh úng khái ni/m xu6t phát sB quy t -nh nh th nào trong ti n trình xây d ng m t lý thuy t khoa h c v" i

t 0ng nghiên c%u Có nhi"u nhà lý lu&n t s n tr 9c C Mác ã nC l c không ng<ng trong vi/c làm rõ b n ch6t, quy lu&t v&n ng c'a ph ,ng th%c s n xu6t

t b n ch' ngh8a – m t khách th# xã h i ph%c t2p nh6t, và quan tr ng nh6t,

nh ng h$u h t, các ông "u th6t b2i trong vi/c i n m.c ích cu i cùng i#m khác bi/t c'a C Mác chính là xác -nh úng i#m kh!i $u c'a lý lu&n v" ch' ngh8a t b n, xét v" ph ,ng di/n lôgíc (và d8 nhiên cDng là i#m kh!i $u c'a

b n thân i t 0ng nghiên c%u – xét t< ph ,ng di/n l-ch s@)

Vi/c nh&n th%c và lu&n gi i úng 4n v6n " “Làm th nào # xác -nh chính xác khái ni/m kh!i $u c'a m t lý thuy t khoa h c” [hay nói cách khác -

“ i#m kh!i $u c'a m t nghiên c%u khoa h c”] cDng chính là m t trong nh1ng

n i dung lý lu&n quan tr ng c'a lôgic h c bi/n ch%ng

Bên c2nh t$m quan tr ng v" m3t lý lu&n tri t h c, v6n " “ i#m kh!i $u” còn có tính th c ti?n sâu s4c trong các nghiên c%u %ng d.ng (ChEng h2n sB không th# hi#u úng b n ch6t c'a các v6n " hi/n nay ang 3t ra: nh toàn c$u hóa, kinh t tri th%c, hay s kh'ng ho ng trong giáo d.c Vi/t Nam… n u chúng

ta không xác -nh 0c i#m kh!i $u b n thân các hi/n t 0ng ó, và do ó i#m kh!i $u c'a lu&n thuy t)

H,n n1a, i v9i các sinh viên và nh1ng ng i ang trong quá trình h c t&p, nghiên c%u tri t h c, v6n " rèn luy/n t duy và cách trình bày khoa h c

m t v6n " ph%c t2p là vi/c vô cùng quan tr ng Th c t , h$u h t h "u g3p nh1ng khó khFn nh6t -nh trong vi/c nghiên c%u và trình bày v6n " Vi/c tìm hi#u “ i#m kh!i $u” sB giúp ng i vi t rèn luy/n nh1ng kG nFng quan tr ng trên

V9i t6t c lý do trên, tác gi lu&n vFn ã ch n v6n " “ i#m kh!i $u nghiên c%u trong T b n c'a C Mác” làm " tài nghiên c%u c'a mình ây ch7

là m t trong r6t nhi"u v6n " lý lu&n c'a tác ph m “T b n” mà ang c$n 0c làm rõ

v c lôgic h c, các v6n " thu$n túy lý lu&n nh ph ,ng pháp “ i t< tr<u t 0ng

n c th#”, “th ng nh6t lôgic l-ch s@”, hay “ i#m kh!i $u nghiên c%u” cDng

ã 0c nhi"u nhà nghiên c%u bàn th o v9i nhi"u công trình khoa h c ch6t

l 0ng, sâu s4c

B n thân các nhà kinh i#n C Mác, Ph ngghen ã " c&p n v6n "

“ i#m kh!i $u nghiên c%u” khi xây d ng nh1ng nguyên lý ph ,ng pháp lu&n c'a h c thuy t kinh t c'a các ông, trong tác ph m “B n th o kinh t 1857 – 1859” hay “Góp ph$n phê phán khoa kinh t chính tr-” (1859) Theo ph ,ng pháp lôgic – l-ch s@, Ph ngghen cho rAng i#m kh!i $u nghiên c%u ph i

ph n ánh m i quan h/ $u tiên và ,n gi n nh6t, %ng v" m3t l-ch s@ c'a b n thân i t 0ng l>n th c t t5n t2i c'a nó Và kh!i i#m 6y ph i là m t quan h , bao g5m hai m3t liên quan v9i nhau S xem xét riêng mCi m3t trong hai m3t ó cDng nh tính ch6t m i quan h/ qua l2i gi1a chúng sB cho th6y mâu thu>n c'a chính i t 0ng T6t nhiên, mâu thu>n 6y ã 0c gi i quy t trong hi/n th c Nhi/m v c'a t duy là dõi xem mâu thu>n ó ã 0c gi i quy t trong hi/n

th c nh th nào, và ó chính là c, s! # thi t l&p quan h/ m9i [ 13, 615] 1

Do “T b n” là s th ng nh6t gi1a ph ,ng pháp nghiên c%u và ph ,ng pháp trình bày, các nhà nghiên c%u sau này khi nghiên c%u “T b n” ã c g4ng bóc tách t< tác ph m nh1ng v6n " lý lu&n c'a lôgic h c bi/n ch%ng, trong s

ó có v6n " i#m kh!i $u nghiên c%u T&p trung nh6t, ta có th# k# n hai tác

ph m: “Lôgic h c bi/n ch%ng” c'a I V Ilenc p (b n d-ch c'a Nguy?n Anh Tu6n, nFm 2003, Nxb VFn hóa Thông tin), và “Phép bi/n ch%ng trong b T

b n c'a Mác” c'a M M Rodentan (b n d-ch xu6t b n nFm 1962, Nxb S th&t)

N u nh M M Rodentan t&p trung vào lu&n i#m: i#m kh!i $u trong nh&n th%c là “cái c th# c m tính” ch% không ph i “cái tr<u t 0ng” thì I V Ilenc p t&p trung ch%ng minh rAng: m2ch i t< tr<u t 0ng n c th# không ch7 có trong nh&n th%c mà còn có trong hi/n th c, và do ó cDng c$n ph i hi#u nh v&y v"

1 T< ây và ti p sau này: s th% nh6t ch7 tên tài li/u trong danh m.c tài li/u tham kh o, s th% hai – t&p c'a tài li/u, s cu i cùng ch7 trang c'a tài li/u ôi khi sau s th% hai, còn m t s La mã n1a ch7 ph$n c'a t&p (ví d.: [1, 46,I, 38] là C Mác & Ph nghen: Toàn t&p, t 46, ph$n I, tr 38)

i#m kh!i $u T< góc nguyên t4c i t< tr<u t 0ng n c th#, tác gi Manhc pxky t&p trung làm rõ không ch7 v6n " “kh!i i#m” c'a h/ th ng mà còn xem xét m i t ,ng quan gi1a ph2m trù kh!i $u v9i ph2m trù cu i cùng Chúng ta có th# kh o sát thêm v6n " này trong các nghiên c%u v" “T b n” c'a nhi"u h c gi Nga khác, t&p trung trong cu n “L-ch s@ phép bi/n ch%ng mácxit, T< khi xu6t hi/n ch' ngh8a Mác n giai o2n Lênin” [1986, Nxb Ti n

b , Matxc,va] Vi/t Nam, các công trình nh “Lôgic và l-ch s@”, hay “S

th ng nh6t lôgic – l-ch s@, m t nguyên t4c c'a lý lu&n nh&n th%c” c'a Lê H1u Ngh8a, Ph2m Thái Vi/t cDng " c&p ph$n nào v" v6n " này…vv

T=ng quan tình hình nghiên c%u cho th6y, tuy v6n " “ i#m kh!i $u nghiên c%u trong T b n” ã 0c quan tâm ! nhi"u m%c khác nhau, nh ng ch' y u nó v>n 0c trình bày trong s k t h0p v9i các v6n " khác nh i t< tr<u t 0ng n c th#, v9i nguyên t4c th ng nh6t lôgic – l-ch s@, ho3c trong ch7nh th# lôgic c'a “T b n”, hay trong t ,ng quan so sánh v9i dàn m.c phép bi/n ch%ng c'a Hêghen mà Lênin bút ký ra theo cách hi#u c'a ông… Còn b n thân v6n " v9i t cách m t ch7nh th# lý lu&n mang tính h/ th ng thì v>n ch a 0c trình bày

Chúng tôi hy v ng, vi/c nghiên c%u chính di/n “ i#m kh!i $u nghiên c%u” sB mang l2i m t góc m9i # nhìn nh&n các v6n " khác trong lý lu&n c'a Lôgic h c bi/n ch%ng

3 M c ích và nhi m v

- M.c ích:

Lu&n vFn 3t ra m.c ích tìm hi#u cách th%c xác -nh “ i#m kh!i $u nghiên c%u” c'a C Mác trong “T b n”, rút ra nh1ng nét c, b n trong lý lu&n c'a ông v" v6n " này Trên c, s! ó, th@ v&n d.ng nó trong nghiên c%u m t s hi/n t 0ng xã h i hi/n nay

- Nhi/m v.:

+ Kh o sát ngu5n g c th c ti?n và ngu5n g c lý lu&n c'a v6n " “ i#m kh!i $u nghiên c%u” c'a C Mác

+ Phân tích cách th%c C Mác xác -nh i#m kh!i $u nghiên c%u trong

“Góp ph$n phê phán khoa kinh t chính tr-” Ngoài ra, khi kh o sát ngu5n g c

lý lu&n c'a t t !ng C Mác v" “ i#m kh!i $u nghiên c%u”, lu&n vFn cDng gi9i h2n ! t t !ng c'a Hêghen và các nhà kinh t h c t s n c= i#n

5 C s lý lu n và ph ng pháp nghiên c u

- C, s! lý lu&n:

Lu&n vFn 0c th c hi/n trên c, s! lôgic h c bi/n ch%ng Mácxit, ngoài

ra có k th<a nh1ng thành t u, k t qu c'a các công trình nghiên c%u khác v" v6n " i#m kh!i $u nghiên c%u trong “T b n”

- Ph ,ng pháp nghiên c%u:

Lu&n vFn s@ d.ng các ph ,ng pháp phân tích – t=ng h0p, so sánh i chi u, 3c bi/t nguyên t4c i t< tr<u t 0ng n c th#, và nguyên t4c th ng nh6t lôgic – l-ch s@ trong ph ,ng pháp nghiên c%u cDng nh ph ,ng pháp trình bày

6 óng góp c a lu n v n

- V" m3t lý lu&n, nghiên c%u “ i#m kh!i $u nghiên c%u trong T b n c'a C Mác” giúp làm rõ h,n nh1ng n i dung lý lu&n trong vi/c l8nh h i và gi ng d2y v6n " này

- V" m3t th c ti?n, vi/c rút ra nh1ng 3c i#m lý lu&n c'a “ i#m kh!i $u nghiên c%u” cho phép v&n d.ng vào m t s nghiên c%u %ng d.ng

7 K t c u c a lu n v n

Ngoài ph$n m! $u, và k t lu&n, lu&n vFn g5m hai ch ,ng, nFm ti t

$u nghiên c%u”, chúng ta c$n có nh1ng hình dung t=ng quát v" hoàn c nh

xã h i cho s ra i c'a tác ph m “T b n” và t t !ng C Mác v" “ i#m kh!i $u nghiên c%u”

Vào nh1ng nFm cu i th kH XVIII, $u th kH XIX, th gi9i ch%ng

ki n s xác l&p và chi m u th hoàn toàn c'a ch' ngh8a t b n Nh1ng nFm 40 c'a th kH XIX, ch' ngh8a t b n b 9c vào giai o2n phát tri#n

$u tiên: t do c2nh tranh ó, ch' ngh8a t b n ã khEng -nh s ti n b v" ch6t so v9i các ch xã h i tr 9c, t&p trung nh6t trong l8nh v c s n xu6t v&t ch6t S phát tri#n c'a l c l 0ng s n xu6t trong ch' ngh8a t b n giai o2n này ã t2o ra m t nFng su6t lao ng cao, th# hi/n ! kh i l 0ng

s n ph m bAng t=ng kh i l 0ng s n ph m trong nhi"u th kH tr 9c c ng l2i Cùng v9i nh1ng u i#m ó, ch' ngh8a t b n cDng b c l c nh1ng m3t h2n ch không th# ph' nh&n, chEng h2n: s i l&p gi1a tình c nh b$n cùng c'a giai c6p vô s n và s giàu có c'a giai c6p t s n, s bóc l t con

ng i vô nhân 2o vì m.c ích siêu l0i nhu&n c'a nhà t b n, s phát tri#n què qu3t, phi n di/n c'a con ng i – v n ch7 0c xem nh “cái inh c”

trong cC máy s n xu6t… T6t c nh1ng u i#m và h2n ch 6y bi#u hi/n t&p trung thành mâu thu>n c, b n c'a xã h i t b n, mâu thu>n gi1a giai c6p vô s n và giai c6p t s n

S phát tri#n c'a th c ti?n xã h i kéo theo s phát tri#n t6t y u c'a khoa h c xã h i Khoa h c này ã 0c b4t $u xây d ng b!i các nhà kinh

t t s n c= i#n qua vi/c phát hi/n ra quy lu&t giá tr- và s phân chia xã

h i t s n thành các giai c6p; khoa h c này ã 0c làm phong phú thêm b!i các nhà khai sáng th kH XVIII v n c ,ng quy t ch ng ch phong

ki n và ch' ngh8a th$y tu; nó ã 0c thúc y phát tri#n b!i các nhà s@

h c $u th kH XIX, nh1ng ng i mà cho dù còn b o th' v" m3t chính tr- -

xã h i, nh ng ã nêu ra lu&n i#m sâu s4c v" 6u tranh giai c6p nh là n i dung c'a l-ch s@ toàn th gi9i; khoa h c này 0c sáng t2o ra b!i các nhà tri t h c c= i#n %c, nh1ng ng i phát tri#n ph ,ng pháp bi/n ch%ng và b4t $u áp d.ng nó vào i s ng xã h i S i nh1ng b 9c dài v" phía tr 9c theo con ng phát tri#n cao nh6t c'a toàn b tri t h c, s@ h c và kinh t châu Âu, ch' ngh8a Mác chính là k t tinh th4ng l0i r c rI c'a khoa h c xã

h i (V I Lênin)

V I Lênin g i ch' ngh8a duy v&t l-ch s@ c'a C Mác là thành t u t duy khoa h c v8 2i nh6t Vi/c áp d.ng ch' ngh8a duy v&t vào các hi/n

t 0ng xã h i ã làm sâu s4c h,n, phát tri#n h,n ch' ngh8a duy v&t Nh1ng

t t !ng $u tiên v" cách hi#u duy v&t l-ch s@ ã 0c C Mác và Ph ngghen a ra vào nh1ng nFm 40 c'a th# kH XIX V9i tính cách là lý thuy t khoa h c, cách hi#u ó ã 0c lu&n ch%ng và v2ch th o toàn di/n trong “T b n’ và m t lo2t các tác ph m khác c'a các ông Cách hi#u duy v&t v" l-ch s@ xu6t phát t< chC cho rAng, c$n ph i tìm c, s! c'a l-ch s@ xã

h i loài ng i không ph i trong nh1ng quan h/ t t !ng h/, mà ph i là

ngh8a C Mác tách ra các quan h/ s n xu6t g4n v9i s phát tri#n c'a l c

l 0ng s n xu6t, và ch7 ra rAng, chính nh1ng quan h/ s n xu6t ó là c, s! cho s phát tri#n c'a t6t c nh1ng quan h/ xã h i còn l2i khác, là h2 t$ng hi/n th c cho toàn b th 0ng t$ng chính tr-, pháp quy"n, cDng nh các hình thái ý th%c xã h i khác m c lên Ch' ngh8a Mác ch7 rõ rAng, l-ch s@ loài ng i là l-ch s@ 6u tranh giai c6p, còn các giai c6p xu6t hi/n và t5n t2i ph thu c vào các i"u ki/n v&t ch6t trong ó xã h i t2o ra nh1ng

ph ,ng ti/n thi t y u cho s t5n t2i c'a mình

V9i quan i#m duy v&t l-ch s@, C Mác cho rAng s phát tri#n xã h i loài ng i là m t ti n trình l-ch s@ - t nhiên, tuân theo nh1ng quy lu&t khách quan c'a nó Xã h i t b n do v&y không ph i là hình thái kinh t t5n t2i mãi mãi, b6t bi n, nh1ng mâu thu>n ang t5n t2i trong nó nh6t -nh

sB d>n t9i s thay th nó bAng m t hình thái khác, hình thái xã h i ch' ngh8a C$n ph i lu&n ch%ng v" m3t khoa h c cho hình thái xã h i t ,ng lai, C Mác ã xác -nh nhi/m v $u tiên là ph i “gi i ph>u xã h i t

b n”, tìm ra quy lu&t v&n ng th&t s c'a nó Trong quá trình này, C Mác

ã b4t g3p m t nhu c$u b%c thi t c'a th c ti?n lý lu&n: làm th nào # xác -nh úng “ i#m kh!i $u nghiên c%u”?

G4n li"n v9i lý lu&n v" hình thái xã h i ch' ngh8a, công vi/c lu&n ch%ng khoa h c cho nó nh6t thi t ph i b4t $u t< m t kh!i i#m lôgic Mà kh!i i#m lôgic 6y ph i là s ph n ánh cái m$m m ng, cái t bào c'a xã

h i t ,ng lai trong chính xã h i hi/n t2i – xã h i t b n i"u này qu th c

là không d? dàng m t khi nhà nghiên c%u ch a th6u hi#u th c s b n ch6t

xã h i mình ang s ng Mà b n ch6t 6y t&p trung nh6t ! nh1ng quan h/ v&t ch6t xã h i, quan h/ s n xu6t Th mà chúng ta bi t rAng, ch' ngh8a duy v&t l-ch s@ ch7 th c s 0c xác l&p vào nh1ng nFm 40 c'a th kH XIX i"u ó có ngh8a rAng, trong vi/c nghiên c%u xã h i t b n, các nhà t

t !ng tr 9c C Mác, dù %ng trên l&p tr ng nào, v9i tinh th$n khách quan, công bAng khoa h c bao nhiêu i n1a, v>n ch a th# có m t ph ,ng pháp lu&n th c s trong vi/c “gi i ph>u” xã h i t b n # tìm ra b n ch6t c'a nó i"u này có th# 0c ch%ng minh r6t rõ trong nghiên c%u c'a các nhà kinh t chính tr- h c t s n c= i#n th# kH XVII, hay c'a các nhà xã

h i ,ng th i d a trên quy"n t h1u ã c g4ng lu&n ch%ng cho tính t6t

y u c'a s! h1u xã h i và miêu t nh1ng b%c tranh xã h i lý t !ng trong

t ,ng lai Tuy v&y, lý lu&n mà h xây d ng v" hình thái ch' ngh8a xã h i

"u có m t i#m chung: tính ch t không t ng T2i sao v&y? Vì ph ,ng pháp mà h l a ch n xu6t phát i#m nghiên c%u v" lý lu&n này ã không úng ngay t< $u

H Xanhximông (1769 - 1825) là nhà t t !ng cho rAng mCi ch

xã h i "u là m t b 9c ti n trong l-ch s@, và ó là m t xu th mang tính

khách quan Nh ng ông coi ng l c c'a s phát tri#n xã h i nAm ! s

ti n b c'a tri th%c khoa h c, c'a 2o %c và tôn giáo Do ó, theo ông xã

h i t ,ng lai là xã h i xây d ng trên c, s! n"n 2i công nghi/p có t= ch%c khoa h c và có k ho2ch, nh ng v>n duy trì ch t h1u và các giai c6p Vai trò th ng tr- trong xã h i 6y thu c v" khoa h c và công nghi/p, các nhà khoa h c và các nhà công nghi/p Ông hy v ng rAng có th# 2t 0c vi/c t= ch%c i s ng con ng i m t cách h0p lý bAng cách tuyên truy"n tri t h c th c ch%ng

S Phuriê (1772 - 1837) khi ch%ng minh s c$n thi t ph i xây d ng

ch xã h i ch' ngh8a, ông xu6t phát t< lu&n i#m c'a các nhà duy v&t Pháp v" vai trò quy t -nh c'a môi tr ng và c'a giáo d.c trong vi/c ào t2o con ng i M i d.c v ng và am mê c'a con ng i t b n thân nó "u

t t :p Không ph i con ng i h h;ng, mà cái xã h i trong ó anh ta

s ng m9i là h h;ng Vì v&y c$n ph i t2o nên m t ch xã h i góp ph$n th;a mãn $y ' d.c v ng c'a con ng i T bào chính c'a xã h i t ,ng lai, nh ông phác h a, là cái pha – lFng – gi,, mà mCi thành viên trong ó trong m t ngày lao ng sB chuy#n t< hình th%c lao ng này sang hình th%c lao ng khác Nh th , lao ng sB bi n thành m t th% nhu c$u, sB tr! thành m t i t 0ng gây khoái c m

Còn R Ôoen (1771 - 1858) ch7 ra nh h !ng quy t -nh c'a ch

b 9c trong s t nh&n th%c c'a con ng i, coi g c r? c'a tai h a xã h i là

s ngu d t c'a con ng i Do ó, trong s nh1ng bi/n pháp chu n b- cho

xã h i xã h i ch' ngh8a, ông 3c bi/t coi tr ng giáo d.c Không hi#u 0c

s c$n thi t c'a m t cu c cách m2ng xã h i, ông ã 3t hy v ng vào các chính ph' t s n trong công cu c c i t2o xã h i

Có th# th6y i#m chung trong vi/c l a ch n “ i#m kh!i $u nghiên c%u” cho lý lu&n v" ch' ngh8a xã h i c'a các nhà xã h i không t !ng là xu6t phát t< hi/n th c xã h i Nh ng hi/n th c 6y ã 0c phân tích th nào? T2i sao h không nhìn th6y chính nh1ng mâu thu>n gi1a các l0i ích kinh t m9i là ng l c phát tri#n c'a xã h i ch% không ph i là tri th%c, 2o %c, tôn giáo? T< ó, h không ch7 ra m t cách chính xác con ng

th c t # c i t2o nh1ng quan h/ xã h i hi/n có, t< ch i cách m2ng bao

l c, có lòng tin th, ngây cho rAng bAng tuyên truy"n nh1ng t t !ng c'a ch' ngh8a xã h i, ng i ta có th# thay =i 0c tr&t t hi/n có T6t c v6n

" là ! chC: các nhà xã h i không t !ng ch a “gi i ph>u úng” xã h i t

b n

Nh&n th%c m t cách sâu s4c nh1ng nhi/m v c6p bách c'a th c ti?n

lý lu&n, trong ó có v6n " ph ,ng pháp xác -nh “ i#m kh!i $u nghiên c%u”, C Mác ã b4t tay vào th c hi/n nó C Mác g i “T b n” là s nghi/p c'a i mình Tác ph m ã v2ch ra m t cách xu6t s4c các quy lu&t c'a ph ,ng th%c s n xu6t t b n ch' ngh8a, qua ó ã cung c6p cho ch' ngh8a xã h i m t c, s! khoa h c C Mác b4t $u vi t b “T b n” vào gi1a nh1ng nFm 40 c'a th kH XIX và ti p t.c cho n khi ông m6t T&p I

xu6t b n sau khi C Mác m6t và 0c Ph ngghen chu n b- # a in: t&p

II – phân tích quá trình l u thông t b n - xu6t b n nFm 1885, t&p III – phân tích s n xu6t và l u thông t b n – xu6t b n nFm 1894, t&p IV – dành cho l-ch s@ và phê phán các h c thuy t kinh t

Trong “T b n”, C Mác ã phân tích tri/t # ch' ngh8a t b n v9i tính cách là m t hình thái kinh t - xã h i, ã v2ch ra quy lu&t ra i, phát tri#n và di/t vong c'a nó C Mác ch7 rõ rAng ch' ngh8a t b n là m t hi/n

t 0ng ang phát tri#n, là m t ph ,ng th%c s n xu6t có tính nh6t th i v" m3t l-ch s@ mà nh1ng bi n =i v" l 0ng c'a nó chu n b- nh1ng ti"n " c'a

s bi n =i cFn b n, v" ch6t, cho b 9c nh y sang m t ph ,ng th%c s n xu6t m9i, xã h i ch' ngh8a Toàn b s phân tích c'a C Mác v" ch' ngh8a

t b n tiêu bi#u ! chC nó ph,i bày các mâu thu>n c'a s v&n ng và phát tri#n c'a ch' ngh8a t b n t< $u n cu i, t< nh1ng bi#u hi/n $u tiên c'a

s n xu6t hàng hóa n i#m cao nh6t, khi b4t $u m t cách h0p quy lu&t giai o2n “t 9c o2t b n i t 9c o2t” C Mác ã theo dõi t7 m7 và sâu s4c các giai o2n phát tri#n c'a nh1ng mâu thu>n này, các bi n =i v" n i dung và các ph ,ng pháp gi i quy t nó, 5ng th i nêu ra m t trong nh1ng quy lu&t phát tri#n ph= bi n và quan tr ng nh6t c'a các hình thái kinh t -

xã h i: “…S phát tri#n c'a nh1ng mâu thu>n c'a m t hình th%c s n xu6t l-ch s@ nh6t -nh là con ng l-ch s@ duy nh6t làm cho nó tan rã và hình thành m t hình th%c m9i”

Có 0c k t qu nghiên c%u 6y là nh vào ph ,ng pháp khoa h c

mà C Mác ã xây d ng và áp d.ng: ph ,ng pháp i t< tr<u t 0ng n c

kh!i $u nghiên c%u Và C Mác ã xác -nh hoàn toàn úng Vi/c gi i mã chính xác i#m kh!i $u nghiên c%u ã góp ph$n quy t -nh cho vi/c xây

d ng lý lu&n v" ch' ngh8a t b n

1.2 Ti n lý lu n c a t t ng C Mác v “ i m kh i u nghiên

c u”

nghiên c u”

Nh ph$n ngu5n g c th c ti?n ã ch7 ra, trong l-ch s@ ch' ngh8a Mác v6n

" kh!i i#m xu6t hi/n l$n $u tiên tr 9c các nhà kinh i#n vào nh1ng nFm 50 c'a th kH XIX ó là giai o2n c$n lu&n ch%ng $y ' cho h c thuy t v" ch' ngh8a xã h i khoa h c, vì n th i kJ này ch' ngh8a xã h i ã 0c hi#u nh là

k t qu phát tri#n t6t y u c'a các mâu thu>n kinh t trong lòng xã h i t b n

Nh ng c$n ph i gi i thích vì sao l2i nh v&y Và # lý gi i thì vào nh1ng nFm 6y, C Mác ã chú ý n nh1ng v6n " kinh t , th# hi/n qua s phân tích các quan i#m kinh t c'a Pru ông, trong vi/c ch%ng minh s sai trái c'a h c thuy t D Ricác ô v" ti"n t/ và -a tô, trong s phê phán gay g4t các h c thuy t kinh t t$m th ng c'a Baxtria và Keri

V" m3t l-ch s@, lý lu&n v" kinh t chính tr- xu6t hi/n cùng v9i n"n kinh t

t b n ch' ngh8a, t< th i kJ tích lDy t b n, r5i tr i qua quá trình phát tri#n ban

$u c'a nó, và n giai o2n phát tri#n chính y u ó úng là h/ th ng lý lu&n theo sát hi/n th c, ph n ánh hi/n th c M.c tiêu c'a các nhà kinh t t s n chân chính không gì khác là mong mu n xây d ng m t h/ th ng lý lu&n, trong ó

ph n ánh 0c b n ch6t c'a n"n kinh t t b n, nh1ng quy lu&t khách quan, t<

ó v2ch th o ra ph ,ng th%c làm tFng ngu5n c'a c i c'a xã h i Tuy nhiên, vì nguyên m>u hi/n th c là i t 0ng ang ! trong giai o2n sinh thành, ch% không ph i là ang phát tri#n hay ã hoàn thành, cho nên lý lu&n ph n ánh i

t 0ng 6y cDng không th# là m t lý lu&n ã xong xuôi úng h,n, nó là m t lý lu&n $y s dao ng, trFn tr!, tìm tòi, c g4ng rút ra nh1ng ph2m trù kinh t tr<u t 0ng làm n"n t ng cho h/ th ng Tên tu=i c'a U Petty, A Xmith, hay D Ricác ô mãi mãi g4n li"n v9i khoa kinh t chính tr- t s n c= i#n, ! ó tinh

th$n vô t khoa h c c'a h ã giúp xây d ng nh1ng viên g2ch n"n th c s cho tòa nhà kinh t chính tr- sau này V9i m.c tiêu 6y, v6n " xem xét “ i#m kh!i

$u nghiên c%u” ! ph ,ng di/n lý lu&n không ph i là i#m chính trong t t !ng c'a các nhà kinh t chính tr- h c t s n Song b n thân lý lu&n kinh t c'a h , khi 0c soi r i d 9i ánh sáng c'a lôgic h c thì nó v>n góp ph$n quan tr ng trong vi/c t=ng k t, nh&n th%c m t ng h 9ng t duy khoa h c Và ó là i"u chúng tôi quan tâm

V6n " “ i#m kh!i $u nghiên c%u” trong giai o2n kinh t chính tr- t

s n c= i#n ch7 th c s 0c r i sáng n u chúng ta %ng trên 7nh cao c'a môn khoa h c này, ! giai o2n phát tri#n nh6t c'a nó, vì nh C Mác ã t<ng nói:

“Gi i ph>u h c v" con ng i là cái chìa khóa cho gi i ph>u h c v" con kh7

Ng 0c l2i, ng i ta ch7 có th# hi#u 0c nh1ng d6u hi/u báo tr 9c cái cao h,n trong các lo2i ng v&t c6p th6p khi ng i ta ã bi t 0c b n thân cái cao h,n ó” [1, 46, I, 71] i"u này xét n cùng là do b n thân khách th# hi/n th c quy -nh C Mác, Ph ngghen là nh1ng ng i thu c v" th i kJ ó Hai ông ã nghiên c%u, tìm hi#u l-ch s@ khoa kinh t chính tr- h c trên tinh th$n phê phán khoa h c, khách quan, trung th c, tuân theo ph ,ng pháp lu&n bi/n ch%ng duy v&t # r5i có m t cái nhìn th&t s “công tâm” v" th i kJ này

Th c ra, C Mác ã xét t9i “cái tr<u t 0ng nói chung” v9i t cách là y u

t xu6t phát i#m th c s c'a nh&n th%c khoa h c ngay t< tác ph m “Phê phán khoa kinh t chính tr-” (1859 - 1860) Trong ó ông phân bi/t hai con ng phát tri#n khoa h c c'a khoa kinh t “Con ng th% nh6t là con ng mà khoa kinh t chính tr- ã i qua trong th i kJ nó m9i xu6t hi/n ó, các nhà kinh t h c th kH 17 bao gi cDng b4t $u t< m t t=ng th# s ng ng nh : dân

s , dân t c, qu c gia, nhi"u qu c gia… # r5i bao gi h cDng k t thúc v9i vi/c, thông qua s phân tích, rút ra m t s quan h/ chung tr<u t 0ng có ý ngh8a quy t -nh nh phân công lao ng, ti"n t/, giá tr-,… M t khi nh1ng y u t cá

bi/t ó ã 0c c -nh l2i ít nhi"u và 0c tr<u t 0ng hóa, thì các h/ th ng (lý lu&n) kinh t ã b4t $u n y sinh, chúng i t< cái ,n gi n nh6t – nh lao ng, phân công lao ng, nhu c$u, giá tr- trao =i… – # lên t9i qu c gia, trao =i gi1a các dân t c và th- tr ng th gi9i… Trên con ng th% nh6t, toàn b bi#u

t 0ng bi n m t cách tinh vi thành m t tính quy -nh tr<u t 0ng; trên con ng th% hai, nh1ng tính quy -nh tr<u t 0ng l2i d>n t9i s mô t l2i cái c th# bAng con ng c'a t duy” [1, 46, I, 63]

Nh v&y, theo phân tích c'a C Mác, ti n trình nh&n th%c c$n ph i phân bi/t rõ hai con ng nh&n th%c MCi con ng 6y "u có nh1ng v- trí t6t y u c'a mình, mà nh&n th%c dù ! c6p loài hay c6p cá th# "u không th# b; qua

Nh6t quán v9i quan i#m bi/n ch%ng, C Mác luôn cho rAng l-ch s@ nh&n th%c có th# g5m nhi"u giai o2n khác nhau, có th# do nh1ng cá nhân khác nhau tham gia, song v" nguyên t4c, ó th c ch6t ch7 là m t nh&n th%c g4n li"n v9i

m t ch' th# là con ng i xã h i, ph n ánh v" m t i t 0ng ! nh1ng trình chín mu5i khác nhau c'a nó Do ó, phân bi/t “con ng th% nh6t” hay “con

ng th% hai” không bao gi nhAm # 3t lên bàn cân “khinh – tr ng”, mà # hi#u rõ 0c b n ch6t bi/n ch%ng c'a c quá trình nh&n th%c, t< ó xác -nh rõ nh1ng nhi/m v c th# trong t<ng giai o2n

Theo chúng tôi nh&n -nh, có th# nói toàn b “con ng th% nh6t” mà nh&n th%c c'a khoa kinh t chính tr- th kH XVII ã i, th c ch6t chính là con

ng phân tích, tr<u t 0ng hóa ó cDng là con ng duy nh6t úng # hình thành nh1ng khái ni/m chung nh6t, tr<u t 0ng nh6t Cách mà các nhà kinh t chính tr- h c t s n c= i#n ã làm # có nh1ng khái ni/m nh : phân công lao

ng, ti"n t/, giá tr-… chính là nh v&y H ã b4t $u t< m t t=ng th# s ng

ng, 0c em l2i trong tr c quan và bi#u t 0ng Sau ó, h so sánh, phân tích

# rút ra t< các d1 ki/n tr c quan, trong các giai o2n l-ch s@ khác nhau, nh1ng

tính quy -nh chung gi ng nhau Nh1ng i#m chung này, c nhiên không ph i

là cái chung b" ngoài, hình th%c, mà theo h , ó là cái chung có cùng c6p v9i cái “b n ch6t”, “quy lu&t”, hay “t6t y u” Dù v&y, so v9i cái ch7nh th# sinh

ng kia, nh1ng cái chung này rõ ràng là s t5n t2i h t s%c tr<u t 0ng và phi n di/n

Có th# th6y, cách làm và ph ,ng pháp t duy nh th có ngu5n g c t< ch' ngh8a duy danh – kinh nghi/m, v9i các 2i bi#u nh Gi L cc,, Becc,ly, Doninhiak, Gi X Mill Ch' ngh8a duy danh – kinh nghi/m cho rAng ch7 có nh1ng s v&t riêng lK v9i nh1ng ph m ch6t cá bi/t c'a chúng là t5n t2i th c t , 5ng th i coi kinh nghi/m c m tính là ngu5n g c duy nh6t c'a tri th%c, khEng -nh toàn b tri th%c "u d a trên kinh nghi/m Do v&y, cá th# th c là xu6t phát i#m duy nh6t trong m i v6n " T< ây, m i quan h/ gi1a “cái tr<u t 0ng” và

“cái c th#” trong quan ni/m c'a nh1ng ng i duy danh – kinh nghi/m 0c hình dung nh m t “kim t tháp” D 9i áy c'a kim t tháp ó là vô h2n các cá th#, còn trên 7nh c'a nó là “cái tr<u t 0ng ” – ph n ánh nét gi ng nhau c'a l9p

vô h2n các cá th# ó LB d8 nhiên, ó sB là cái tr<u t 0ng nghèo nàn nh6t, gi n ,n nh6t, tuân theo quy lu&t c'a lôgic hình th%c – quy lu&t quan h/ ngh-ch bi n gi1a n i hàm và ngo2i diên c'a khái ni/m

Nh v&y, xu6t phát i#m nghiên c%u trong giai o2n kinh t chính tr- h c

t s n c= i#n có 3c i#m là tính ch6t “t=ng th# trong tr c quan và bi#u t 0ng” c'a i t 0ng Trong t duy, nó hi/n ra ban $u là m t k t c6u còn hCn n,

ch a phân bi/t m t cách r2ch ròi các y u t và m i liên h/ n i t2i Nh ng ngay

c m t k t c6u nh v&y trong t duy v>n phân bi/t ranh gi9i nh6t -nh gi1a ý th%c khoa h c d a trên quan ni/m v" cái ph= bi n, v9i ý th%c thông th ng d a trên quan ni/m kinh nghi/m t phát hay tâm lý cá nhân V9i nhà nghiên c%u, t=ng th# hCn n 6y là m t ch7nh th#, dù ch7nh th# 6y còn ch a rõ ràng, dù ch7nh th# 6y m9i ch7 là cái ti"n " l, l@ng trên ý ni/m Ví d., nghiên c%u kinh

t chính tr- c'a m t n 9c, khoa kinh t chính tr- ã b4t $u t< “dân s ”, v9i ý th%c vì ó là ch' th# c'a toàn b quá trình s n xu6t xã h i

T2m d<ng ! ây, chúng ta th6y có m t v6n " c$n ph i gi i quy t d%t i#m v" m3t khái ni/m tr 9c khi i ti p N u nh&n th%c ch7 có m t ti n trình “ i t< tr<u t 0ng n c th#”, thì ph i chFng ch7 có “con ng th% hai” nh C Mác mô t m9i i úng ti n trình 6y Nói m t cách khác, ti n trình nh&n th%c

“ i t< tr<u t 0ng n c th#” bao g5m c hai con ng nh trên, hay ch7 có con ng th% hai ây rõ ràng có hai quan i#m khác nhau Quan i#m th% nh6t cho rAng, ti n trình 6y ch7 bao g5m con ng th% hai, vì v&y h 3t tên cho con ng th% nh6t là con ng “ i t< c th# c m tính n tr<u t 0ng” # phân bi/t v9i con ng th% hai là “ i t< tr<u t 0ng n c th#” Ng i i theo quan i#m này mu n nh6n m2nh hai khái ni/m “c th# c m tính” và “c th# lý lu&n trong t duy” ó th c ch6t chính là i#m $u và i#m cu i c'a quá trình

t duy, chúng là m t Cách hi#u ó v" c, b n th ng nh6t v9i cách hi#u c'a C Mác Tuy nhiên, sB có m t i#m b6t l0i n u cách hi#u ó r,i vào nh1ng ng i không phân bi/t 0c l8nh v c nh&n th%c lu&n và b n th# lu&n, không phân bi/t 0c “cái c th# hi/n th c” và “cái c th# c m tính” H sB cho rAng, trong hi/n

th c l>n trong t duy không th# tìm ra m t quá trình nào có tên “t< c th# n tr<u t 0ng” ó sB là i"u phi lý h t s%c V&y nên # tránh s l>n l n, chúng tôi 5ng ý v9i quan i#m th% hai Chúng tôi cho rAng, ngay khi “cái ch7nh th# hCn mang” 0c em l2i trong tr c quan và bi#u t 0ng thì ó cDng ã là m t s nh&n th%c, dù rAng ch7 ! trình ý ni/m MCi m t hi#u bi t m9i v" i t 0ng sB

em l2i, b= sung thêm cho cái nh&n th%c còn t ,ng i “rCng” ban $u, và làm cho nó ngày càng $y lên, c th# h,n Nh v&y, so v9i cái c th# ! k t qu , s hi#u bi t ban $u ch7 là m t cái “tr<u t 0ng” B6t c% ti n trình t duy nào cDng

sB di?n ra nh v&y Theo cách hi#u này, i#m kh!i $u c'a quá trình nh&n th%c,

dù ! c6p loài hay cá th#, luôn luôn là “ch7nh th# i t 0ng trong tr c quan và bi#u t 0ng”

Nhìn t< giai o2n phát tri#n cao c'a lý lu&n kinh t chính tr-, chúng ta có th# nh&n ra nh1ng giá tr- nh6t -nh c'a “con ng th% nh6t” Có th# nói, do

m i ti n trình nh&n th%c luôn b4t $u m t cách t6t y u t< t=ng th# sinh ng trong tr c quan và bi#u t 0ng, nên ch' th# nh&n th%c, dù ! c6p loài hay cá th#, "u không th# nói n v6n " “l a ch n i#m kh!i $u nghiên c%u” ! ây Thành qu c'a nh&n th%c ! “con ng th% nh6t” chính là nh1ng ph2m trù kinh

t tr<u t 0ng mà các nhà kinh t h c t s n ã rút ra trên c, s! tr<u t 0ng hóa các d1 ki/n hi/n th c Nh1ng ph2m trù kinh t tr<u t 0ng 6y - nh “l u thông”,

“th ,ng m2i”, “lao ng”…vv - t6t nhiên ch7 ! m t t$ng b&c th6p, ,n gi n, và còn xa m9i 2t n tính “tr<u t 0ng chung”, nh ng không ph i vì th mà nó tr! nên không có giá tr- Chính ! t$ng b&c th6p ó, nh1ng ph2m trù 6y ã t2o c, s! cho s nh&n th%c c th# h,n, sâu s4c h,n, 3c thù h,n sau này ! các nhà kinh i#n ch' ngh8a Mác

Chúng ta l6y v6n " “l u thông” làm ví d V6n " “l u thông” ã 0c nêu lên ngay t< phái tr ng th ,ng, quan ni/m cho rAng “l0i nhu&n sinh ra trong

l u thông” Nh ng ó t6t nhiên là cái nhìn ch7 g4n v9i l9p v; b" ngoài c'a hi/n

t 0ng Các nhà tr ng th ,ng nhìn th6y rAng l0i nhu&n th ,ng nghi/p là k t qu c'a s trao =i không ngang giá, là l<a g2t, chi n tranh, h ch a th<a nh&n quy lu&t kinh t khách quan i"u ó t6t ph i d>n n t t !ng ph' -nh nó ,tlây

N t (1641 - 1695), trái v9i quan i#m trên c'a ch' ngh8a tr ng th ,ng, cho rAng

“th ,ng m2i” c$n 0c nhìn theo tính quy lu&t khách quan h,n RAng ó ph i là

“s trao =i” giá tr- s@ d.ng này l6y giá tr- s@ d.ng khác Quan i#m này n C Mác ã giúp ông có 0c s suy lu&n khoa h c: ng i ta trao =i nh1ng hàng hóa v9i nh1ng hàng hóa khác, hay nh1ng hàng hóa v9i ti"n t/ có cùng giá tr- v9i hàng hóa ó, t%c là trao =i nh1ng v&t ngang giá, rõ ràng là không ai rút ra

0c t< trong l u thông nhi"u giá tr- h,n s giá tr- ã b; vào trong ó V&y giá tr- th3ng d tuy/t nhiên không th# hình thành ra 0c T< quan i#m này nhìn

ng 0c l2i, không th# ánh giá nguyên nhân s h2n ch trong lý lu&n c'a phái

tr ng th ,ng là hoàn toàn do tính ch' quan Nguyên nhân c'a h2n ch ó cDng

có m t ph$n c, s! t< hi/n th c, b!i theo C Mác, th c s t b n th ,ng nghi/p chính là hình thái t5n t2i t do $u tiên c'a t b n nói chung

M t ví d khác v" ph2m trù “lao ng” Các nhà tr ng nông là nh1ng

ng i $u tiên chuy#n vi/c nghiên c%u ngu5n g c c'a giá tr- th3ng d t< l8nh

v c l u thông vào l8nh v c s n xu6t tr c ti p v9i quan i#m cho rAng “lao ng

là ngu5n g c c'a c'a c i” C nhiên, “lao ng” ó m9i ch7 d<ng l2i ! vi/c 5ng nh6t v9i m t d2ng c th# c'a nó là “lao ng nông nghi/p”, nh ng v" c,

b n, quan i#m ó ã “ 3t c, s! cho vi/c phân tích n"n s n xu6t t b n ch' ngh8a” (C.Mác) Thành t u to l9n c'a A Xmit, nh C Mác ánh giá, là ông ã g2t b; t6t c m i tính xác -nh c'a ho2t ng sáng t2o ra c'a c i ông, ch7 có khái ni/m “lao ng” mà thôi, nó không ph i lao ng công nghi/p, cDng không ph i lao ng th ,ng nghi/p hay lao ng nông nghi/p, mà là c cái n l>n cái kia Và cùng v9i tính ph= bi n tr<u t 0ng c'a ho2t ng sáng t2o ra c'a

c i, ng i ta i n th<a nh&n tính ph= bi n c'a c'a c i, ó là “s n ph m nói chung” Ph2m trù “lao ng nói chung” r6t lâu sau n C Mác tr! thành ph2m trù “lao ng tr<u t 0ng”, là ngu5n g c c'a giá tr- và giá tr- th3ng d

Khi quá trình tích lDy nguyên th'y k t thúc, n"n kinh t t b n ch' ngh8a

b 9c vào giai o2n phát tri#n ban $u c'a nó Lý lu&n c'a U Petty, A Xmith,

D Ricác ô ã cho th6y s phát tri#n 5ng nh-p c'a t duy v9i hi/n th c Nh1ng ph2m trù kinh t nh “giá tr-”, “lao ng”, “ti"n t/”, “hàng hóa” 0c a vào h/ th ng và mang t$m khái quát cao h,n, ph n ánh s ng ng h,n b n ch6t v n

có c'a i t 0ng, nh1ng ph2m trù 6y tr! nên tr<u t 0ng h,n nh ng 5ng th i cDng c th# h,n Song “cái c th#” 6y m9i ch7 là k t qu ánh d6u s k t thúc

giai o2n $u c'a quá trình nh&n th%c Trong quá trình v&n ng lên phía tr 9c,

nó l2i tr! thành “cái tr<u t 0ng xu6t phát” cho giai o2n nh&n th%c ti p theo

Rõ ràng, không th# ph' nh&n công lao c'a các nhà kinh t chính tr- h c t

s n c= i#n cDng nh giá tr- c'a “con ng th% nh6t” mà h ã i Các nhà kinh t t s n c= i#n ã %ng trên l&p tr ng duy v&t # xây d ng lý lu&n kinh

t Nh1ng khái ni/m c'a h tuy ch7 2t t9i tính ph= bi n, n i hàm còn t ,ng i nghèo nàn, có chC còn ch a chính xác, song t6t c chúng là k t qu c'a quá trình tr<u t 0ng hóa t< hi/n th c, ch% không ph i là th% K ra hi/n th c (nh Hêghen sau này quan ni/m) H2n ch c'a các nhà kinh t chính tr- h c t s n c= i#n là ! chC, v9i con ng th% nh6t, h ch7 có 0c nh1ng khái ni/m tr<u

t 0ng ph= bi n v" hi/n th c, ch% không ph i nh1ng khái ni/m 3c thù, trong khi ó m9i là m.c ích cu i cùng mà nh&n th%c ph i 2t n H ã d<ng l2i v9i vô h2n các tr<u t 0ng mà không bi t ph i i ti p th nào B n thân h cDng không hài lòng v9i chính ph ,ng pháp c'a mình Ricác ô t nh&n: “Tôi không hài lòng…v9i s trình bày c'a tôi v" v6n " giá tr-…Tôi hoàn toàn tin rAng khi d<ng l2i ! s l 0ng lao ng 0c th# hi/n trong hàng hóa, xem nh quy lu&t i"u ch7nh giá tr- t ,ng i c'a chúng, chúng ta ã i úng ng…Ví th@ có th# t an 'i mình bAng hy v ng rAng n u suy ngh8 lâu dài, tôi sB i n 0c nh1ng k t lu&n th;a áng h,n thì hay bi t m6y, nh ng tôi tin rAng tôi sB không làm n=i vi/c ó: tôi ã suy ngh8 quá nhi"u v" v6n " này t9i m%c tôi không còn hy v ng nhìn th6y i t 0ng này m t cách rõ ràng h,n bAng s%c riêng c'a mình mà không c$n có s giúp I c'a ng i khác”[3, 356]

Có th# nói, nh1ng t t !ng $u tiên v" v6n " “ i#m kh!i $u nghiên c%u” ã xu6t hi/n ngay t< tri t h c Hy L2p c= 2i, ti p t.c phát tri#n qua dòng

tri t h c duy lý th kH XVII, XVIII và 2t t9i 7nh cao trong giai o2n tri t h c c= i#n %c, 3c bi/t ! nhà tri t h c v8 2i Hêghen V" 2i th#, có th# hình dung ti n trình l-ch s@ c'a v6n " “ i#m kh!i $u nghiên c%u” nh sau: xu6t phát t< nhu c$u lý gi i ngu5n g c, b n ch6t c'a th gi9i thoát ly kh;i t t !ng c'a th$n tho2i và tôn giáo, các nhà t t !ng th i kJ Hy L2p c= 2i ã 3t ra câu h;i “Th gi9i kh!i $u t< âu?” Câu h;i t< ph2m vi b n th# lu&n, theo ti n trình phát tri#n c'a nh&n th%c nhân lo2i, d$n b 9c vào ph2m vi nh&n th%c lu&n MCi nhà tri t h c khi xây d ng h c thuy t c'a mình, ban $u "u tr i qua s

“phê phán” nh1ng h c thuy t cD, quá trình ó 5ng th i cDng là quá trình lu&n ch%ng v" xu6t phát i#m cho h/ th ng c'a mình Nh ng ch7 n Hêghen, toàn

b ng h 9ng, ti n trình phát tri#n c'a t duy nhân lo2i m9i 0c hình dung

m t cách t=ng th# c th# trên c, s! phép bi/n ch%ng Theo ó các h/ th ng tri t

h c trong l-ch s@ hi/n ra không ph i nh nh1ng th% cô l&p, tách r i, mà nh nh1ng “vòng khâu”, nh1ng thang b&c n y sinh k ti p nhau m t cách t6t y u t< cái n n cái kia V9i phép bi/n ch%ng trong tay, Hêghen ã nâng toàn b kh i tri th%c nhân lo2i tr 9c ó lên m t t$m cao v" ch6t, c v" ph ,ng di/n lý lu&n l>n ph ,ng di/n ph ,ng pháp lu&n T2i ây, “ i#m kh!i $u nghiên c%u” v9i tính cách m t v6n " lý lu&n m9i 0c 3t ra và gi i quy t V&y là, xét v" th i i#m, nh1ng t t !ng v" i#m kh!i $u có th# ã có t< r6t s9m, nh ng v9i tính cách m t v6n " lý lu&n – i#m kh!i $u cho nghiên c%u - thì n ây nó m9i 0c 3t ra Vì th , có th# nói các t t !ng c'a Hêghen là ngu5n g c lý lu&n

tr c ti p c'a t t !ng C Mác v" v6n " này

SB không th# hi#u vì sao ch7 n Hêghen, “ i#m kh!i $u” m9i 0c 3t ra

nh m t v6n " lý lu&n n u không hi#u nguyên lý phát tri#n cDng nh phép bi/n ch%ng c'a ông V6n " $u tiên v9i ông không ph i là c g4ng i tìm ngay m t xu6t phát i#m riêng cho h/ th ng tri t h c c'a mình nh bao nhà tri t h c khác, mà tr 9c h t là v6n " xây d ng các nguyên t4c ph ,ng pháp lu&n ây là

i#m khác bi/t v" ch6t c'a Hêghen so v9i các nhà t t !ng tr 9c ông v" v6n " tìm ki m i#m xu6t phát B!i lB, m t xu6t phát i#m th c s ch7 0c hi#u úng khi 3t trong t=ng th# Do ó, c$n ph i hình dung v" t=ng th# ! ph ,ng di/n lôgic tr 9c khi tr 9c khi hình dung v" xu6t phát i#m Và Hêghen ã làm công vi/c ó trên c, s! kho tài li/u 5 s c'a l-ch s@ nh&n th%c nhân lo2i V9i nFng

l c t=ng h0p và khái quát mà phép bi/n ch%ng mang l2i, tri t h c Hêghen không nh1ng là s t=ng k t nh1ng gì tinh túy nh6t c'a l-ch s@ nh&n th%c nhân lo2i, mà còn thâu tóm m t cách xu6t s4c lôgic phát tri#n c'a l-ch s@ Theo ó, l-ch s@ tri t h c 0c hình dung nh m t ti n trình có i#m kh!i $u, tr i qua nh1ng thang b&c k ti p nhau Tri t h c Hêghen chEng qua là l-ch s@ tri t h c 0c “d5n nén” l2i, cho nên nó ph i tái hi/n trong k t c6u lôgic chính cái l-ch s@ c'a b n thân nó V9i k t lu&n này, Hêghen ã hoàn toàn hi#u th6u nh1ng gì mình ph i làm, và ông b4t tay vào xây d ng h/ th ng tri t h c c'a mình H/

th ng 6y sB b4t $u t< m t kh!i i#m, mà v" nguyên t4c, nó ph i th;a mãn 0c yêu c$u “Cái gì t2o thành b 9c ti n $u tiên trong khoa h c, c$n ph i th# hi/n mình là cái $u tiên v" ph ,ng di/n l-ch s@”[10, 448] Khi ã xác -nh 0c i#m kh!i $u lôgic và l-ch s@, thì v6n " tính tu$n t c'a các ph2m trù lôgic trong h/ th ng cDng sB 0c gi i quy t m t cách úng 4n theo nguyên t4c ó Hêghen gi i thích i"u này r6t rõ: “tính tu$n t c'a các h/ th ng tri t h c trong l-ch s@ cDng chính là tính tu$n t c'a các tính quy -nh lôgic c'a ý ni/m ã 0c tách bi/t Và n u chúng ta gi i phóng các khái ni/m c, b n ã th# hi/n trong l-ch s@ c'a các h/ th ng tri t h c kh;i t6t c nh1ng gì có quan h/ v9i hình th%c bên ngoài c'a chúng, có quan h/ v9i s áp d.ng chúng vào các tr ng h0p riêng bi/t… n u chúng ta xem xét chúng d 9i d2ng thu$n túy, thì chúng ta sB nh&n 0c các thang b&c quy -nh khác nhau c'a b n thân ý ni/m trong khái ni/m lôgic c'a nó Ng 0c l2i, n u chúng ta xem xét s v&n ng lôgic mang tính tu$n t t thân, thì chúng ta sB tìm th6y trong ó s v&n ng mang tính

tu$n t c'a nh1ng hi/n t 0ng l-ch s@ trong các vòng khâu c, b n c'a chúng; ,ng nhiên ch7 c$n bi t cách nh&n th%c các khái ni/m thu$n túy 6y trong n i dung c'a hình th%c l-ch s@ Có th# ngh8 rAng tr&t t c'a tri t h c trong các thang b&c c'a ý ni/m khác v9i cái tr&t t mà trong ó các khái ni/m này ra i theo

th i gian Tuy nhiên, nhìn chung và nhìn t=ng th#, tr&t t này là nh nhau”[ trích theo 6, 131]

Tr&t t trình bày các h c thuy t trong “Khoa h c lôgic” c'a Hêghen chính

là minh ch%ng rõ nét cho cách suy t trên c'a ông Tr&t t ó 0c chia làm ba ph$n Ph$n m t có tên “H c thuy t v" t5n t2i”, ph$n hai mang tên “H c thuy t v" b n ch6t”, ph$n ba là “H c thuy t v" Khái ni/m” V6n " là t2i sao trong m i

t ,ng quan gi1a ba h c thuy t, Hêghen l2i b4t $u t< “H c thuy t v" t5n t2i” Ông phân tích nh sau: “N u nh chúng ta coi khái ni m là i#m xu6t phát c'a lôgic ( i"u ó v" n i dung là hoàn toàn úng) và coi khái ni/m là s th ng nh6t c'a t5n t2i và b n ch6t, thì hãy 3t câu h;i t5n t2i là gì và b n ch6t là gì và làm

th nào # chúng th ng nh6t trong khái ni/m? Khi ó, té ra chúng ta b4t $u t< khái ni/m ch7 trên danh ngh8a, ch% không ph i là th c ch6t” [trích theo 15] V" m3t lôgic, d? hi#u là ta không bao gi có th# hình thành m t khái ni/m nào ngay ! i#m $u c'a quá trình nh&n th%c MCi quá trình nh&n th%c "u b4t $u t< t5n t2i – m t t=ng th# sinh ng, trong tr c quan và bi#u t 0ng, vì v&y ! ó còn ch a có s phân tích Nh v&y, s hi#u c'a ta v" i t 0ng ch7 ! m%c r6t ,n gi n, s, l 0c Ch7 sau ó, khi tích lDy thêm nh1ng hi#u bi t khác, cái hi#u

bi t ,n gi n ban $u 0c b= xung, làm cho $y ' h,n, c th# h,n ó là lúc

ta ã i sâu h,n vào b n ch6t c'a i t 0ng, phát hi/n ra nh1ng quy lu&t n i t2i c'a nó Khái ni/m ch7 có th# là k t qu cu i cùng c'a quá trình nh&n th%c, nó sB

là cái c th# nh6t, ph n ánh i t 0ng trong t duy v9i t cách m t ch7nh th

th ng nh6t trong a d2ng i#m kh!i $u lôgic c'a Hêghen – t n t i - cDng 5ng th i là ph2m trù có tr 9c v" m3t l-ch s@ Hêghen lý gi i: ph2m trù t n t i

trong tri t h c Pácmênít mang tính khái quát cao, ã mang cái d6u 6n, 3c tr ng riêng c'a tri t h c Ông vi t: “C, s! c'a tri t h c chúng ta tìm th6y trong tri t

h c c'a phái Êlê, ch' y u là c'a Pácmênít, ng i ã hi#u cái tuy/t i là t5n t2i

và nói rAng: Ch7 có t5n t2i là có, còn không t5n t2i là không có” [13, 219] Nh v&y, t5n t2i – i#m xu6t phát trong dàn m.c phép bi/n ch%ng c'a Hêghen ã th;a mãn nh1ng 3c i#m lôgic và l-ch s@ T< nó, tr&t t các ph2m trù ã 0c tri#n khai m t cách h/ th ng, bám sát m2ch l-ch s@ tri t h c

V9i nguyên t4c th ng nh6t lôgic – l-ch s@, Hêghen hi#u rAng i#m kh!i $u

th c s ph i là i#m mà t< ó l-ch s@ th&t s c'a i t 0ng b4t $u Nh ng ông cDng hi#u rAng, m t i#m kh!i $u ch7 có ý ngh8a khi xét nó trong chính h/

th ng các ph2m trù bao ch%a nó ch% không ph i h/ th ng nào khác Vì v&y, c$n

ph i quan tâm n m i quan h/ gi1a i#m kh!i $u v9i các ph2m trù khác trong h/ th ng

V9i Hêghen, khái ni/m “ i#m kh!i $u”, “n"n t ng” hay “chân lý” là nh1ng khái ni/m có cùng c6p , hay ôi khi ông v>n nói v" tính hai ngh8a c'a ph2m trù “cái tr c ti p” thì cDng t ,ng t nh v&y Ông nêu lên m t ngh-ch lý c'a s phát tri#n: “s v&n ng lên phía tr 9c cDng là s quay tr! l2i v9i n"n

t ng, v9i i#m kh!i $u và chân lý” T2i sao trong cùng m t lúc, “ i#m kh!i

$u” l2i v<a có th# là “n"n t ng”, là “chân lý”, hay t2i sao cái tr c ti p v<a là i#m xu6t phát, v<a là i#m cu i cùng Qu th c, n u không n4m 0c nguyên t4c i t< tr<u t 0ng n c th# thì không th# hi#u 0c nh1ng ngh-ch lý này Hêghen ã lu&n ch%ng nh sau: trong tri t h c “có lu&n i#m tr c ti p $u tiên không 0c ch%ng minh, không là k t qu , vì nói chung tri t h c c$n ph i b4t

$u t< cái gì ó Nh ng cái, mà t< ó tri t h c b4t $u, ch7 m t cách t ,ng i

là cái tr c ti p, vì nó còn c$n ph i hi/n ra thành k t qu ! i#m k t thúc Tri t

h c là chuCi m4t xích không ph i l, l@ng trong h vô, 0c b4t $u không ph i

tr c ti p, mà là chuCi các vòng tròn khép kín” MCi m t vòng tròn nh&n th%c tri t

h c "u k t thúc bAng s quay tr! d ng nh cái cD, vì “trong tri t h c v&n ng v" phía tr 9c cDng là s quay ng 0c tr! l2i và lu&n ch%ng” Nh v&y, theo Hêghen, quá trình nh&n th%c ã 0c hình dung nh sau: nh&n th%c là m t quá trình v&n ng ti/m

ti n, nó có 3c tr ng là bao gi cDng b4t $u t< nh1ng tính quy -nh ,n gi n, chung nh6t, nh1ng tính quy -nh ti p theo khi n nó ngày càng phong phú và c th# h,n mCi giai o2n k ti p c'a nh&n th%c, cái k t qu nâng toàn b kh i n i dung tr 9c kia c'a nó lên cao h,n, nó không nh1ng vì s v&n ng ti/m ti n lên bi/n ch%ng c'a mình mà m6t m t cái gì, không # l2i cái gì sau nó c , mà nó mang theo mình t6t

c cái ã thu ho2ch 0c và làm cho n i b c'a nó không ng<ng phong phú h,n

và cô 3c thêm [ trích theo 3, 384] Nh v&y, theo nguyên t4c “ i t< tr<u t 0ng

n c th#”, i#m kh!i $u 0c hi#u là cái t ,ng i ,n gi n nh6t, ch%a ng nh1ng tính quy -nh chung nh6t

Minh ch%ng cho nguyên t4c trên, 3c bi/t là là v" tính t ,ng i ,n gi n c'a i#m kh!i $u, chúng ta ti p t.c kh o sát h/ th ng các ph2m trù trình bày trong “Khoa h c lôgic” c'a Hêghen Trong “H c thuy t v" t5n t2i”, trình t các ph2m trù 0c tri#n khai l$n l 0t là: Ch6t – L 0ng – S! d8 Ch6t 0c kh o sát tr 9c, vì nhìn chung m i t duy, dù ! c6p loài hay cá th#, t2i i#m xu6t phát "u nhAm t9i cái ích là xác -nh rõ “Ch6t” c'a i t 0ng là gì Tuy nhiên

ó ch7 là cái “Ch6t” c m tính, ' # ng i nghiên c%u có th# khu bi/t nó, phân bi/t nó v9i các i t 0ng khác Mà ã là c m tính, thì ch a c$n gì nhi"u n nh1ng hình th%c cDng nh ph ,ng ti/n t duy ph%c t2p Ch7 c$n n s ph n ánh bAng c m giác là ' B!i c m giác, ó là “nh1ng n t ng xu t hi n thoáng qua”, “xu6t hi/n v9i chúng ta nh là nh1ng cái gì nguyên th'y nh6t, và tr 9c tiên nh6t, nh ng ! c m giác, t6t nhiên ã có ch6t r5i” [2, 29, 359] Khi ã rõ Ch6t, t duy m9i chuy#n sang L 0ng L 0ng là s ph' -nh c'a Ch6t, là s tìm

ra cái chung trong cái riêng, b6t c$n Ch6t ó là lúc các Ch6t chuy#n t< tr2ng thái “t nó” sang tr2ng thái “cho cái khác” Nh L 0ng, các Ch6t riêng bi/t

0c 3t trong quan h/ v9i nhau, th ng nh6t v9i nhau Nh v&y L 0ng ch7 có th# x y ra trên c, s! ã rõ Ch6t Và cu i cùng, là s th ng nh6t Ch6t –

L 0ng, t duy hi#u 0c i t 0ng là gì, không ph i là ! trình c m tính ban

$u, mà ! m t trình khác cao h,n, sâu h,n, c th# h,n T< c m giác v" Ch6t, Hêghen v2ch ra phép ph' -nh bi/n ch%ng v n có ! ý th%c, và dõi theo s phát tri#n c'a nó t< hình th%c kh!i i#m cho n k t qu cu i cùng là B n ch6t Trong ph2m trù B n ch6t, i t 0ng không còn quan h/ v9i nó nh cái gi ng nó theo ki#u 5ng nh6t tr<u t 0ng, mà nh cái khác v9i b n thân nó, do ó tri th%c v" b n ch6t i t 0ng ã là tri th%c mang tính gián ti p Nh ng ó là tri th%c gián ti p bao ch%a trong lòng nó tri th%c tr c ti p ban $u hay nói m t cách khác tri th%c tr c ti p ban $u t “v 0t b;” mình qua các khâu trung gian # tr! nên giàu có, phong phú $y ', tr! thành tri th%c gián ti p Ch7 sau khi ã rõ

B n ch6t là gì, Hi/n t 0ng m9i 0c tri#n khai S! d8 nh th vì ch7 có th# nói

n Hi/n t 0ng sau khi ã hi#u B n ch6t là gì, vì Hi/n t 0ng luôn là hi/n t 0ng c'a cái gì ó Và B n ch6t là cái soi sáng cho Hi/n t 0ng Khi Hi/n t 0ng 0c soi sáng b!i b n ch6t thì nó không còn là cái ,n gi n, tr c ti p, ng>u nhiên thu$n túy n1a mà ó là hi/n t 0ng 0c xuyên th6u b!i b n ch6t Trong s

th ng nh6t 6y, i t 0ng tr! thành Hi/n th c Trong Hi/n th c, i t 0ng hi/n

ra là cái 5ng nh6t c th#, t%c là s th ng nh6t trong cái khác bi/t

Nguyên t4c t< tr<u t 0ng n c th# cDng 0c Hêghen áp d.ng khi xác -nh xu6t phát i#m cho h/ th ng tri t h c c'a ông, qua các công trình nh

“Hi/n t 0ng h c tinh th$n”, “Tri t h c tinh th$n”, “Tri t h c t nhiên”, “Tri t

h c l-ch s@” Ông g i “Ý ni/m tuy/t i” là xu6t phát i#m, 5ng th i là n"n

t ng c'a h/ th ng tri t h c mà ông xây d ng, và ông mô t nó trong “Hi/n

t 0ng h c tinh th$n” V9i “Ý ni/m tuy/t i”, Hêghen quan ni/m nó nh m t 6ng t i cao, sáng t2o ra gi9i t nhiên và con ng i M i s v&t, hi/n t 0ng xung quanh ta, t< nh1ng s v&t t nhiên cho n nh1ng s n ph m ho2t ng c'a

con ng i, "u ch7 là hi/n thân c'a ý ni/m tuy/t i Con ng i chính là s n

ph m, và cDng là giai o2n phát tri#n cao nh6t c'a nó Ho2t ng nh&n th%c và

c i t2o th gi9i c'a con ng i chính là công c # ý ni/m tuy/t i nh&n th%c

b n thân mình Hêghen ã mô t quá trình tri#n khai c'a ý ni/m tuy/t i theo úng ti n trình “t< tr<u t 0ng n c th#” Xu6t phát t< ý ni/m tuy/t i, ta c$n h;i: v&y nó là cái gì? Th&t “không may”, câu tr l i là: không th# bi t i"u ó cDng úng v9i t duy c'a cá th# khi ti p xúc l$n $u v9i i t 0ng l$n ti p xúc ó, n u ta h;i i t 0ng là gì, ta không th# có ngay m t câu tr l i xác -nh

Ý ni/m tuy/t i theo l i gi i thích hài h 9c c'a Ph ngghen thì có th# hi#u

th này: vì ý ni/m là tuy/t i cho nên chúng ta tuy/t i không bi t gì v" nó, vì v&y nó ph i t tri#n khai mình, trong t nhiên và trong xã h i… ó cDng chính

là quá trình t ph n t S t tri#n khai mình trong th gi9i hi/n th c c'a ý ni/m tuy/t i th c ch6t là hành vi thi t l&p m i quan h/ v9i cái ngoài mình, v9i cái i l&p v9i mình, # hi#u b n ch6t c'a mình Vì b n ch6t, theo nguyên lý

m i liên h/ ph= bi n, ch7 b c l ra trong quan h/ ó cDng chính là ti n trình cái tr<u t 0ng ngày càng c th#, càng phong phú, và cô 3c Tuy nhiên, chính !

ây, Hêghen ã v6p ph i s l>n l n gi1a l8nh v c b n th# lu&n và nh&n th%c lu&n C Mác ã phê phán không khoan nh 0ng s l>n l n này Theo C Mác, “ Hêghen ã r,i vào o t !ng khi cho rAng hi/n th c là k t qu c'a t duy t=ng h0p l2i trong b n thân nó, t i sâu vào b n thân, t< b n thân nó phát tri#n lên, trong khi ó thì ph ,ng pháp i t< tr<u t 0ng n c th# ch7 là cái ph ,ng pháp

nh ó mà t duy quán tri/t cái c th# và tái t2o ra nó v9i t cách là m t cái c th# trong t duy Nh ng ó quy t không ph i là quá trình phát sinh ra b n thân cái c th#”[1, 46, I, 64]

Tóm l2i, m t i#m kh!i $u nghiên c%u, theo Hêghen, ph i là cái ,n gi n nh6t, ch%a ng nh1ng tính quy -nh chung nh6t, 5ng th i ph i th;a mãn 3c i#m th ng nh6t lôgic và l-ch s@

V9i nguyên lý phát tri#n, Hêghen là nhà t t !ng $u tiên v2ch th o nh1ng 3c i#m lý lu&n c'a “ i#m kh!i $u nghiên c%u”: ó là cái tr c ti p ,n gi n nh6t, không có cái gì làm ti"n ", v&n ng qua các m4t khâu trung gian thông qua vi/c gi i quy t mâu thu>n n i t2i # r5i t giàu có lên, $y ' h,n, b n ch6t h,n, tr! thành cái gián ti p L trình 6y c'a t duy ã 0c xây d ng m t cách hoàn toàn h0p lý tuân theo quy lu&t c'a t5n t2i, nh ng l2i b- Hêghen 3t l n

$u Cái m>n c m to l9n v" l-ch s@ cùng v9i nguyên lý phát tri#n ã khi n cho Hêghen, dù trong khuôn kh= c'a ch' ngh8a duy tâm, thì v>n gi i quy t khá úng 4n v6n " i#m kh!i $u nghiên c%u Có i"u, n u d<ng l2i ! ó, t duy nhân lo2i sB không bao gi th;a mãn “c,n khát” 2t t9i chân lý, nó c$n l4m m t

m nh 6t giàu th c ti?n # ki#m nghi/m, # ch7nh s@a, # hoàn thi/n thêm h/

th ng lý lu&n c'a mình Và ó là nhi/m v l-ch s@ to l9n mà C Mác và Ph ngghen ã gánh l6y v9i t6t c tinh th$n và nhi/t huy t, tr 9c h t, c'a nh1ng nhà khoa h c

T< ngu5n g c lý lu&n và ngu5n g c th c ti?n, C Mác ã b4t tay vào xây

d ng lý lu&n v" v6n " “ i#m kh!i $u nghiên c%u” và áp d.ng nó vào trong

“T b n” C Mác ã làm nh th nào, và i"u ó quy t -nh vi/c hi#u úng b n ch6t c'a i t 0ng ra sao, chúng ta sB tìm hi#u ! ch ,ng ti p theo

CH NG II: I M KH I U NGHIÊN C U TRONG

“T B N” VÀ S V N D NG NÓ TRONG NGHIÊN

2.1 Chân dung “ i m kh i u nghiên c u”

2.1.1 Phân bi t “ i m kh i u nghiên c u” v i “ i m kh i u c a quá trình

nh n th c”

M3c dù không th# ph' nh&n nh1ng giá tr- nh6t -nh c'a i#m kh!i $u 0c cho trong tr c quan và bi#u t 0ng, nh ng nh chúng ta th6y, nó tuy/t i không 5ng nh6t v9i i#m kh!i $u th c s trong nghiên c%u – là cái mà chúng

ta ang i tìm V6n " kh!i i#m ch7 0c 3t ra khi nghiên c%u lý thuy t khoa

h c Và nó g4n li"n v9i ph ,ng pháp i t< tr<u t 0nng n c th# M t lý lu&n khoa h c c$n ph i xu6t phát t< cái gì? i#m kh!i $u nghiên c%u ph i th;a mãn nh1ng tiêu chí nào? Mu n tr l i úng 4n câu h;i này, t duy nh6t thi t ph i

d a trên nh1ng nguyên t4c khách quan, nh1ng nguyên t4c úc rút t< hi/n th c Liên quan n v6n " này, chúng ta tr 9c h t c$n hi#u úng các khái ni/m “cái tr<u t 0ng”, “cái c th#” và th c ch6t c'a con ng “t< tr<u t 0ng n c th#”

nh C Mác ã hi#u

V9i C Mác, b6t kJ m t ph2m trù, khái ni/m nào cDng có l-ch s@ c'a riêng mình, các ph2m trù “cái tr<u t 0ng”, “cái c th#” cDng không ph i là ngo2i l/ Trong giai o2n th kH XVII, g4n v9i ch' ngh8a duy danh – kinh nghi/m, “cái c th#” 0c hi#u theo ngh8a 5ng nh6t v9i cá th# th c, còn “cái tr<u t 0ng” 0c hi#u nh cái chung gi ng nhau c'a các l9p cá th# Theo hình dung ó, “cái tr<u t 0ng” là k t qu khái quát t< “cái c th#”, “cái c th#” là nguyên nhân, là c, s! c'a “cái tr<u t 0ng”, và là xu6t phát i#m c'a m i quá

trình nh&n th%c Lôgic h c duy danh kinh nghi/m v9i l i gi i thích nh v&y v"

“cái tr<u t 0ng” và “cái c th#” ã v6p ph i khó khFn th&t s khi nó b4t g3p trong hi/n th c nh1ng khách th# “tr<u t 0ng”, chEng h2n nh giá tr Khái ni/m giá tr ã tr! thành hòn á c n tr! toàn b kinh t chính tr- h c t s n c= i#n Vì không th# gi i thích giá tr theo l i nh&n th%c lu&n c'a Lôcc,, các nhà kinh t t s n c= i#n ã chuy#n sang l i bi/n h theo ki#u Hêghen H coi giá

tr là m t “khách th# tr<u t 0ng” th$n bí, i"u khi#n s v&n ng c'a s v&t và con ng i Hàng hóa ,n nh6t và con ng i ,n nh6t ch7 có ý ngh8a trong ch<ng m c mà quá trình t tFng tr !ng và t khu bi/t c'a giá tr mang l2i cho

nó

B%c màn th$n bí ch7 tu t kh;i giá tr khi ng i ta b4t $u hi#u cái c th# không ph i nh nh1ng tr ng h0p riêng lK 0c tri giác c m tính, mà là m t h/

th ng quan h/ các y u t - h/ th ng này ã 0c phát tri#n v" m3t l-ch s@ và do

ó ã 0c phân chia m t cách h1u c, trong b n thân nó C Mác khEng -nh:

“Cái c th# s! d8 là c th# vì nó là s t=ng h0p c'a nhi"u tính quy -nh, do ó,

nó là s th ng nh6t c'a cái a d2ng Cho nên trong t duy, nó bi#u hi/n ra là

m t quá trình t=ng h0p, là k t qu , ch% không ph i là i#m xu6t phát, m3c dù nó

là i#m xu6t phát th c s và do ó cDng là i#m xu6t phát c'a tr c quan và bi#u

t 0ng” [1, 46, I, 63] Theo ó, “cái tr<u t 0ng” 0c hi#u nh là m t trong nh1ng y u t &m nét c'a “cái c th#”, nh là s th# hi/n ph$n nào, phi n di/n không $y ' c'a cái c th# Trên c, s! hai khái ni/m này, chúng ta sB hi#u sâu h,n v6n " i t< tr<u t 0ng n c th#

Tr 9c h t, c$n nh6n m2nh rAng các ph2m trù “cái tr<u t 0ng” và “cái c th#” – ó là nh1ng ph2m trù lôgic i#n hình, nh1ng ph2m trù c'a phép bi/n ch%ng v9i tính cách là lôgic h c i"u ó có ngh8a, 6y là nh1ng ph2m trù ph=

bi n, ph n ánh nh1ng hình th%c phát tri#n ph= bi n c'a c t nhiên, xã h i và t duy ó là nh1ng khái ni/m, mà ! ó, ghi l2i không ph i nét 3c thù c'a t duy

so v9i hi/n th c, cDng không ph i nét 3c thù c'a hi/n th c so v9i t duy, mà trái l2i, chúng ghi l2i y u t th ng nh6t trong s v&n ng c'a các m3t i l&p này (I V Ilenc p) Do ó, v6n " quan h/ c'a “cái tr<u t 0ng” v9i “cái c th#”

th c ch6t bi#u hi/n v6n " phân chia n i t2i c'a khách th# nghiên c%u l>n hình

nh c'a nó trong t duy (d 9i hình th%c m t h/ th ng 0c nghiên c%u và xây

d ng m t cách lôgic c'a các khái ni/m) Nói cách khác, ! ây c cái tr<u t 0ng l>n cái c th# ph i 0c hi#u nh là nh1ng hình th%c v&n ng c'a t t !ng nhAm tái hi/n m t ch7nh th# b- phân c4t m t cách khách quan M t cách nhìn

nh th v" quan h/ c'a “cái c th#” và “cái tr<u t 0ng” rõ ràng g4n li"n v9i cách hi#u c'a C Mác v" v6n " quan h/ gi1a t duy và t5n t2i Theo ó, chúng

ta hi#u rAng, ti n trình i t< tr<u t 0ng n c th# là m t ti n trình khách quan, không ch7 thu c v" t duy mà còn thu c v" t5n t2i Th&t v&y, b6t kJ m t khách th# hi/n th c nào, dù là trong t nhiên hay trong xã h i, cDng "u có th# ch%ng minh rAng: ti n trình l-ch s@ c'a b n thân chúng cDng chính là ti n trình i t< tr<u t 0ng – cái “t bào” m$m m ng - lên t9i cái c th# - t%c c, th# ã phát tri#n, tr !ng thành Trong t duy, ti n trình i t< tr<u t 0ng cDng 0c th c thi v9i m t t6t y u gang thép nh v&y, nh ng sB có nh1ng 3c thù riêng

Quá trình nh&n th%c, nh chúng ta "u bi t, xét n cùng th ng kh!i

$u t< vi/c xem xét tr c quan v" i t 0ng M i lý thuy t khoa h c "u i t<

ó T ng th - trong tr c quan và bi#u t 0ng - là xu6t phát i#m, 5ng th i là c, s! c'a m i chu trình nh&n th%c T< t ng th này, t duy sB ti n hành quá trình phân tích, chia nh; # xem xét t<ng m3t, t<ng chi"u c2nh khác nhau c'a i

t 0ng Theo ngh8a ó, mCi k t qu mà nh&n th%c thu 0c sB là s ph n ánh tr<u t 0ng, phi n di/n v" cái ch7nh th# ban $u MCi cái tr<u t 0ng nh th ch7 mang l2i n m t m%c tr n v:n nào ó nh1ng m3t xác -nh c'a i t 0ng ch% không th# thay th 0c cái ch7nh th# Nh ng t2i ây, trong nh&n th%c sB di?n

ra m t quá trình bi/n ch%ng Phân tích 5ng th i là t=ng h0p, di?n d-ch 5ng

th i là quy n2p, nh Hêghen ã nói: “Ph ,ng pháp c'a tri t h c v<a là t=ng h0p, v<a là phân tích; nh ng quy t không ph i theo ngh8a là c hai ph ,ng pháp 6y c'a s nh&n th%c có h2n nAm bên c2nh nhau, hay là k ti p nhau m t cách ,n gi n; mà chính là c hai "u 0c bao hàm trong ph ,ng pháp tri t

h c d 9i d2ng 0c l t b;, trong mCi b 9c i c'a nó, ph ,ng pháp c'a tri t h c hành ng v<a theo l i phân tích v<a theo l i t=ng h0p T duy tri t h c dùng phân tích vì nó ch7 tri giác v" i t 0ng c'a nó,…, và t a h5 ch7 theo dõi s v&n

ng và s phát tri#n c'a nó mà thôi Cho nên s tri t lý là hoàn toàn b- ng

Nh ng t duy tri t h c 5ng th i và th# hi/n nh là ho2t ng c'a b n thân khái ni/m…” [2, 29, 258] Cho nên, mCi cái tr<u t 0ng thu 0c d ng nh không bao gi nAm trong tr2ng thái “ch t c%ng” Ngay khi t duy phân xu6t ra m t chi"u c2nh nào ó c'a ch7nh th# ban $u # nghiên c%u và thu 0c k t qu , thì

k t qu 6y sB l&p t%c “quay tr! l2i” b= sung, làm $y h,n cho cái hi#u bi t ban

$u v n còn r6t nghèo nàn và tr<u t 0ng v" i t 0ng S hi#u bi t, vì th bao

gi cDng ch7 có m t chi"u h 9ng là giàu có h,n, $y ' h,n, c th# h,n ch% không th# ng 0c l2i Trong quá trình nh&n th%c, chúng ta “ <ng hòng” làm 0c cái vi/c dùng ý chí ch' quan # xóa s= nh1ng hi#u bi t ban $u d>u còn r6t ,n gi n, tr<u t 0ng, th&m chí sai l$m Ti n trình nh&n th%c, dù có nh1ng

“quanh co, khúc khuHu”, ch7 di?n ra theo m t chi"u h 9ng duy nh6t: t< ,n

gi n n ph%c t2p, i t< sai l$m n chân lý mà thôi, nh Lênin ã khEng -nh:

“T duy, khi ti n lên t< cái c th# n cái tr<u t 0ng, không xa r i chân lý, mà

n g$n chân lý Nh1ng s tr<u t 0ng v" v t ch t, v" quy lu t t nhiên, s tr<u

t 0ng v" giá tr …vv, tóm l2i, t6t c nh1ng s tr<u t 0ng khoa h c ( úng 4n, nghiêm túc, không tùy ti/n) ph n ánh gi9i t nhiên sâu s4c h,n, chính xác h,n,

$y ' h,n…, ó là con ng bi/n ch%ng c'a s nh&n th%c chân lý” [2, 29, 179]

S phân tích trên cho th6y ti n trình “ i t< tr<u t 0ng n c th#” là m t

ti n trình hoàn toàn khách quan, c trong hi/n th c l>n trong t duy T< ây, v6n " 3t ra v9i C Mác chính là: xây d ng m t ph ,ng pháp khoa h c nh th nào # có th# tái t2o i t 0ng th c d 9i d2ng lý lu&n hay xây d ng lý thuy t Chính ! chC này, v6n " tìm ki m, hay l a ch n kh!i $u nào cho nghiên c%u m9i 0c 3t ra Nh C Mác khEng -nh: “ph ,ng pháp i t< tr<u t 0ng n

c th# ch7 là cái ph ,ng pháp mà nh nó t duy quán tri/t 0c cái c th# và tái t2o ra nó v9i t cách là m t cái c th# trong t duy” [1, 46, I, 64] Ph ,ng pháp

ó, th c ch6t, chính là s c th# hóa c'a nguyên t4c khách quan i t< tr<u t 0ng

n c th# D 9i d2ng ph ,ng pháp, t duy th# hi/n s “t ý th%c”, “s ch' ng” c'a mình trong v6n " nghiên c%u i t 0ng ó là m t ph ,ng pháp nghiên c%u 0c xây d ng trên c, s! khách quan, do v&y nó là ph ,ng pháp khoa h c G4n li"n v9i ph ,ng pháp này, chân dung c'a i#m kh!i $u nghiên c%u m9i 0c hi#u úng Và nh v&y, s l>n l n, s bFn khoFn, s tranh cãi i#m kh!i $u nghiên c%u là “cái tr<u t 0ng” hay “cái c th#” sB không còn -a bàn

Ph ,ng pháp i t< tr<u t 0ng n c th# sB xu6t phát t< “cái tr<u t 0ng”, kh!i i#m 6y có th# 0c hình dung nh Ph ngghen ã tóm t4t trong phê bình tác ph m “Góp ph$n phê phán khoa kinh t chính tr-”: “V9i ph ,ng pháp ó, chúng ta xu6t phát t< m i quan h/ $u tiên và ,n gi n nh6t, t%c là m i quan

h , %ng v" m3t l-ch s@ và v" m3t th c t mà nói thì ang ! tr 9c m3t chúng ta;

do ó, ! ây, chúng ta xu6t phát t< m i quan h/ kinh t $u tiên mà chúng ta tìm th6y 0c Chúng ta phân tích quan h/ ó Ngay b n thân cái s ki/n là ó

là m t quan h , cDng bi#u th- rAng nó bao g5m hai m3t liên quan v i nhau Chúng ta xem xét riêng mCi m3t trong hai m3t ó; do ó mà rút ra tính ch6t c'a

m i quan h/ qua l2i và tác ng l>n nhau gi1a hai m3t ó 5ng th i, ! ây cDng b c l nh1ng mâu thu>n c$n gi i quy t Nh ng vì ! ây, cái chúng ta xem

xét không ph i là quá trình t duy tr<u t 0ng ch7 di?n ra trong $u óc chúng ta,

mà là quá trình hi/n th c lúc nào ó ã di?n ra ho3c hi/n v>n còn ang di?n ra, nên nh1ng mâu thu>n ó cDng ang phát tri#n trong th c ti?n và ch4c ch4n là ã 0c gi i quy t r5i Chúng ta theo dõi xem nh1ng mâu thu>n ó ã 0c gi i quy t nh th nào, và chúng ta sB th6y rAng chúng 0c gi i quy t bAng cách thi t l&p m t quan h/ m9i, và chúng ta sB ph i phát tri#n hai m3t i l&p c'a

m i quan h/ m9i ó…vv” [1, 13, 615]

V&y i#m kh!i $u nghiên c%u mà chúng ta l a ch n, ph n ánh úng nguyên t4c khách quan i t< tr<u t 0ng n c th#, ph i là i#m ph n ánh quan h/ $u tiên và gi n ,n nh6t c'a i t 0ng, cái quan h/ ch%a ng m$m m ng mâu thu>n c'a h/ th ng, mà s tri#n khai nó sB a n toàn b h/ th ng

i v9i ph ,ng pháp “ i t< tr<u t 0ng n c th#” hay còn g i là

ph ,ng pháp lôgic, v6n " không ph i ! chC có bao nhiêu cái tr<u t 0ng, mà ch' y u là ph i t=ng h0p nh1ng tr<u t 0ng ra sao # có 0c hình nh toàn v:n, ch7nh th# v" i t 0ng Ph ,ng th%c t=ng h0p không gi n ,n là s g4n k t chúng m t cách máy móc, mà ph i là s ph i thu c lôgic chúng m t cách h0p

lý, tuân theo úng hi/n th c Trái l2i thì không th# có 0c s h/ th ng hóa các tr<u t 0ng nh m t ch7nh th#, mà ch7 là m t k t c6u hCn n cho th6y vK ph%c h0p gi t2o v" i t 0ng, do ó không th# v2ch ra 0c b n ch6t th&t s c'a i

t 0ng B 9c tiên quy t, s, kh!i tr 9c khi ph i thu c các ph2m trù chính là ph i tìm ra i#m kh!i $u, ph2m trù xu6t phát, t bào c'a h/ th ng

Vì “kh!i i#m” 5ng ngh8a v9i “n"n t ng” và “chân lý” nên nó vô cùng quan tr ng “Kh!i i#m” th c s sB cho th6y s chuy#n hóa l>n nhau gi1a các khái ni/m nh th nào # d>n n ch7nh th# cu i cùng “Kh!i i#m” th c s sB

lý gi i vì sao trong mCi khái ni/m c th# h,n luôn bao ch%a khái ni/m gi n ,n h,n “Kh!i i#m” th c s ch7 ra rAng trong k t c6u hCn n “các tr<u t 0ng” kia, m i y u t t !ng ch<ng nh cô l&p, tách bi/t nhau th c ra không ph i nh

v&y “Kh!i i#m” th c s “ ánh th%c” tính quy -nh l>n nhau v n ang nAm im, ti"m n trong nh1ng ph2m trù 6y Và “kh!i i#m” th c s ch7 ra m t s th&t là: các y u t ang nAm c2nh nhau kia, th c ra v n k t n i v9i nhau theo m t trình

t nh6t -nh, có tính l-ch s@ nghiêm ng3t v" m3t th i gian, trong ó: ti"n ", i"u ki/n, k t qu , h/ qu cùng nAm bên nhau, cùng t5n t2i “Kh!i i#m” th c

s cDng chính là “ i#m cu i” c'a quá trình lý lu&n Do ó, vi/c xác -nh và xác -nh úng i#m kh!i $u lôgic, v n ang nAm l>n âu ó trong vô h2n các tr<u

t 0ng sB là chìa khóa # gi i mã toàn b các m i liên h/ gi1a các y u t còn l2i Ch<ng nào cái tr<u t 0ng xu6t phát 0c xác -nh thì lúc ó, cái t=ng th# c th#, v9i tính cách là cái c th# trong t duy m9i 0c hi#u úng

S khác bi/t c'a C Mác so v9i A Xmith và Ricác ô trong v6n " l a

ch n “ i#m kh!i $u nghiên c%u” # hi#u rõ b n ch6t c'a ph ,ng th%c s n xu6t

t b n ch' ngh8a chính là ! chC: ông ã ch n úng “Hàng hóa”, ch% không

ph i “Lao ng”, hay “Giá tr-” m9i là i#m xu6t phát th c s # hi#u úng t

b n Vi/c l a ch n “Hàng hóa” là i#m kh!i $u cho phép d>n d4t s0i dây lôgic

n vi/c hi#u “giá tr-”, và t< “giá tr-” m9i hi#u 0c “ti"n”, t< “ti"n” m9i hi#u 0c “t b n” Lôgic 6y sB không th# 0c tìm ra n u b4t $u v9i b6t kJ m t ph2m trù nào khác ngoài “Hàng hóa” Trong quan h/ gi1a i#m $u v9i i#m

cu i, hàng hóa chính là t b n ! d2ng m$m m ng, phôi thai, còn t b n chính là hàng hóa ã phát tri#n $y ' Trình t lôgic 6y cDng hoàn toàn trùng kh9p v9i tr&t t các ph2m trù ó trong l-ch s@

2.1.2 i m kh i u nghiên c u – cái tr u t ng ph bi n hay cái tr u t ng

c thù

T< vi/c phân tích trên, ta ã rút ra k t lu&n: m t i#m kh!i $u nghiên c%u ph i là cái tr<u t 0ng nh6t Nh ng c$n hi#u th nào v" cái tr<u t 0ng nh6t 6y Th c t ! ây ã có nhi"u ng i không phân -nh 0c v6n " s tr<u

t 0ng hóa khoa h c và b n tính c'a cái tr<u t 0ng nh là quan h/ gi n ,n,

phi n di/n so v9i cái c th# i"u ó d>n n vi/c nh&n th%c h i h0t v" vai trò c'a c'a nh1ng tr<u t 0ng khoa h c, m3t khác xem nh: cái i#m kh!i $u nghiên c%u b!i tính “gi n ,n” c'a nó Làm rõ v6n " trên 5ng ngh8a v9i vi/c

ph i xác -nh: i#m kh!i $u nghiên c%u là cái tr<u t 0ng ph= bi n hay cái tr<u

t 0ng 3c thù

Có th# nói, v6n " xác -nh và phân t$ng hai l9p ch6t c'a các ph2m trù lôgic nói chung, c'a ph2m trù kh!i $u trong “T b n” nói riêng là m t trong nh1ng i#m m9i c'a C Mác so v9i các v- ti"n b i trong v6n " nh&n th%c khoa

h c Th&t v&y, mCi ph2m trù theo quan ni/m c'a C Mác "u có hai l9p ch6t cùng t5n t2i: ph= bi n và 3c thù S! d8 ph i phân l9p nh v&y là vì s l>n l n chúng ã gây nên nh1ng khó khFn, nh1ng sai l$m nh6t -nh trong nh&n th%c, không ch7 ! Hêghen nh chúng ta ã ch7 ra, mà còn ! các nhà kinh t chính tr-

h c t s n c= i#n ChEng h2n, C Mác ã phê phán Ricác ô, A Xmit, Gi X Mill, Gi B Xay và các nhà kinh t h c t s n khác vì h ã b; qua vi/c nghiên c%u các hi/n t 0ng m t cách l-ch s@, không nghiên c%u nét 3c thù v" ch6t c'a các quan h/ kinh t t s n, khi gi thi t chúng v8nh vi?n và b6t bi n Thí d i#n hình là h không hi#u tính ch6t hai m3t c'a lao ng và c, ch t2o thành giá tr- c'a hàng hóa; h l>n l n hai lo2i s! h1u t nhân (d a trên lao ng riêng c'a

ng i s n xu6t và trên s bóc l t lao ng c'a ng i khác); hay 5ng nh6t hóa

s l u thông hàng hóa v9i s trao =i s n ph m tr c ti p… Ho3c C Mác ã phê phán nh1ng nhà kinh t h c t s n t$m th ng ! chC khi phân tích quá trình s n xu6t t b n ch' ngh8a h ch7 bó h:p vào chC v2ch ra nh1ng ch6t ph= bi n C Mác vi t: “S n xu6t hàng hóa và l u thông hàng hóa là nh1ng hi/n t 0ng thu c v" nhi"u ph ,ng th%c s n xu6t h t s%c khác nhau, tuy rAng quy mô và t$m quan

tr ng c'a chúng không gi ng nhau Vì v&y chúng ta hoàn toàn ch a bi t m t tí

gì v" nh1ng differentia specifia c'a nh1ng ph ,ng th%c s n xu6t 6y và chúng ta

ch a th# nói gì v" nh1ng ph ,ng th%c 6y, n u nh chúng ta ch7 bi t có nh1ng