Nguồn sử liệu chữ viết ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX

[r]

ĐẠI H Ợ C T Ồ N G H Ợ P HÀ NỘI

T ẠP C H Í K H O A H Ọ C No 3 - 1993

N G U Ồ N S Ử LIỆU C H Ữ VIẾT

T R Ầ N KIM Đ Ỉ N H ♦

ĩ N ử a đâu t h ế kỷ X X là i h ờ ỉ kỳ phát triền rất đa dạ ng và p h o n g phú của lịch s ử Vỉệt

N am S ự g i a o t ỉế p, hịa nhập v ớ i c á c nẽn văn hĩa trong khu v ự c và V<Vi p h ư ư n g Tâ y, đả

t ạ o ra n h ử n g c h u y ề n đ ộ n g lớn t r o n g qua n hệ kỉnh tế, xả hội và t ư tưỏrng.

M ột nỄn s ử h ọ c n hi êu khuynh h ư ớ n g nhi ẽu thề loại đả hình thành C h ữ H án c h ữ

N ơ m vân c ồ n đ ư ợ c s ử dụng, n h ư n g ít dăn C h ữ Pháp đ ư ợ c dạy t ro ng c á c t r ư ờ n g học

C h ữ V i ệ t c ú n g ngày c à n g phát triẽn Kỹ nghệ in đ ư ợ c mỏr rộng, đả n â ng c a o c h ẫ t l ư ợ n g

và làm p h o n g phủ đa d ạ n g hộ t h ố n g văn bản trong xá hộỉ N g u ồ n s ử l iệu hình t hà nh t ro ng tiỄn t r ì nh đ ĩ rất đ a d ạ n g Ở đ â y c h ú n g t ơ i c h ủ y ế u c u n g c ấ p n h ử n g t h ơ n g (ỉn b ư ớ c đ â u VẾ

s ử l iệu c h ử viỄt và phâ n l oại t h e o n g u ồ n hình thành cùa nỏ.

II.1 Nguồn sứ liệu hình Ihành Irong hệ thống chính quyền các cấp.

Sau ngày 1 7 1 0 1 8 8 7 - ( n gà y P h á p thiết lập c h ế độ tồn quy ẽ n ờ Đ ơ n g Dưcrng) - 11>

c h ứ c bộ máy cai trị hành c h í nh c ủa P h áp ở Viột Na m đ ư ợ c c ủ n g cố.

Đ ứ n g đău bộ máy cai tri ờ B ấ c k ỳ là vi ên T h ố n g s ứ và c ố Phủ T h ố n g sứ, H ộ i đ ồ n g

B ả o h ộ Bâ c kỳ D ư ớ i "Kỳ” là c ố c tỉnh, t hành p hố , Đ ạ o quan binh

Ở T ru n g kỳ, hai hệ t h ố n g c h í n h q u y ỉ n s o n g s o n g tồn tại: N a m I r i ỉ u d o nhà vua đ ừ n g

đầ u, T ị a khâm s ứ d o mộc vi ên K h âm s ứ n g ư ờ i Phá p đ ứ n g đău Hộ thrtng c h í n h q u y ĩ n

N a m TriỄu vẫn đ ư ợ c g ỉ ữ về hình t h ứ c t ừ trung ưorng đ ế n tinh, phủ, huyộn, t ồ n g xá Khâm

s ứ n g ư ờ i P h á p ở d ây c ĩ q uy ề n duyỆt tón b ộ mọi vân b i n của nhà vua của c á c c ơ qua n

t r o n g t riều đỉ nh t r ư ớ c khi c hí nh q u y ỉ n N a m t r l ỉ u c ổ n g b ồ

N a m kỳ, là đất t h u ộ c d| a, k b d n g c ị n phụ t h u ộ c vào Nam t r i ỉ u Hộ thrtng c h í n h q u y ỉ n (V đâ y hồn t o àn c h o Phá p quả n lý, đ ứ n g đầu là mộl viên Thrtng đ ố c , d ư ớ i thftng đ ổ c là

hộ t h ố n g hành c h í n h c á c tinh, t h à n h p h ố , huyện, phủ, t ịng, xả.

V ớ ỉ hộ t h ổ n g c h í n h quyỈB í y , n g u ồ n s ử liộu đă đ ư ợ c bình thành d ư ớ i hlnh t h ứ c c ác vân bản, l úc d í u n ố là n h ữ n g p h ư ơ n g tlộn nhâ m đạt đ ư ợ c n h ữ n g mục đí ch nhất đị nh

n h ầm đá p ứ n g c á c nhu cẳu của xả hội , đ ồ n g t hời nố c h ứ a đ ự n g n h ử n g nộỉ d u n g t h ỏ n g tin

( + ) Khoa Lịch sử ĐHTH Hà Nội

35

v ỉ c o n n g ư ờ ỉ và xâ hộỉ Việt Na m nửa đău thỄ kỷ X X

II 1.1 N g u ồ n tài liệu bằ ng c h ữ H á n - N ô m bao g ồ m Dụ, Chi, s á c , C h i í u cử* c hí nh

q u y ĩ n p h o n g kiỂn khá p h o n g phủ và đa dạng Ng uồ n tài liộu này h i ( n nay c ò n giiY d ư ự c

một phân ở kho lưu trữ Tr un g ư ơ n g I ( H à Nội ) Mộ t srt tài liộu c ồ n g ỉừ đ ư ự c m ộ c b i n

( ván g ỗ khắc c h ữ đê in) - hi ện nay đ ư ợ c bả o quản tạỉ Đ à Lạt.

T h í kỷ X I X triều N g u y ẻ n đả s oạn D ạ i N a m Hội đ i ền s ự i f Đ â y là bộ s á c h ghi c h é p

t oà n b ộ c h ế độ c h í nh sách, t h ỉ lộ, và c ác h tồ c hức c á c ngành hoạt đ ộ n g của b ộ má) t h í n h

quy ền N g u y ẽ n Đ ă u t h ế kỷ X X , nhà NguyỄn t iế p tục s o ạ n D ạ i N a m hột đ i i n s ự lệ t ụ c biên

tập h ợ p c á c ng uồ n tài ỉiộu từ năm 1890 đế n 1914.

N g u ồ n tài l iệ u bầng c h ử H á n - N ô m còn phải đ ư ợ c chú ý đ ẽ n hệ t h ố n g đ ị a b ạ , hệ

t h ố n g s ồ đ i n h đ i ì n , g i a p h d c á c d ồ n g họ và đặ c biệt n g u ồ n tàỉ liệu ở c á c thôn xả: n h ư sác

p h o n g , bia ký, c á c bài minh NhỉỄu bản dậ p bỉa đã đ ư ợ c tập h ợ p vê c á c c ơ quan n ghỉ ẽ n

c ứ u c á c t hư v i ện q u ố c gỉa và địa p h ư ơ n g

Đ ầ u t h ế kỷ X X , V ỉ ệ n V i ễ n Đ ô n g bá c c ồ đả tồ c h ứ c t huê dậ p văn bỉa <v p h ạ m vi 36 tinh thành p h ố t ro ng cả n ư ớ c g ồ m 11.651 tấm bỉa ( v ớ i 2 0 9 79 mật bia đả đ ư ự c d ậ p ) Ná m

1976 Ba n H á n N ô m (nay là V i ệ n nghiên c ứu Hân N ô m ) đả hộ t h ố n g văn bỉa c ủa n ư ớ c ta

t r o n g 29 t ập "Thư m ụ c vãn bia" (tài liệu đánh máy) "TuyÈn tập văn bia Hà N ộ i’1 cGng đố

đ ư ợ c c ô n g b ố năm 1978 ( N X B Khoa họ c xã hội ) v.v

N h ữ n g bàỉ ký, bài minh khần trẽn bia đá, c h u ô n g d ồ n g là n h ử n g n g uồ n s ử l iộu vA

c ù n g quý gỉá g ó p phăn qu an t rọ ng v à o v i ệ c chỉnh lý, g iá m định c á c n g u ồ n s ử liệu khố c.

I I 1.2 N g u ồ n ỉài l iệ u bằ ng c h ử Pháp đ ư ợ c hình thành trong quá (rình h oạ t đ ộ n g của

c h í n h q u yề n t h ự c dân Ph áp ở Vi ệ t Nam.

N g u ồ n tài l iệu này hi ện hả o quản ỏr Trung tâm lưu trữ q u ố c gia I ( H à N ộ ỉ ) g ồ m c ố

p h ổ n g phủ T o à n q u ố c Đ ô n g D ư ơ n g , p hô n g Phủ t h ố ng s ứ Bá c kỳ, p b ỏ n g của 13 tỉnh t hành

p h ố ( t r o n g s ổ 23 đ ơ n vị hành chí nh của Bắc kỳ lúc d ó )

Tạ i T ru n g tâm lưu t rử q u ố c gỉa II ( thành phố Hft Chí Mi nh) lưu g i ữ n h ữ n g tài ỉỉộu

c ủa c á c c ơ quan t h u ộ c T h ố n g đ ố c Na m kỳ và Khâm sú T r u n g ky.

Khối l ư ợ n g tài l iệu này c ũ n g đã l ập h ợ p trong hộ thỏnv? c ồ n g b á o , tập han đ i n h kỳ của t o à n xứ Đ ô n g D ư ơ n g và t ừ n g khu v ự c riêng blột C h á n g hạn như:

- T ô n g ni ên giám hành c hí nh, t h ư ơ n g mạỉ và c ô n g nghệ Đ ô n g D ư ư n g ( A n n u a i r e

g é n é r a l a d m in l st ra t if , C o m m é c l a ỉ et Industrie! de L ’I n d o c h i n e )

- T ậ p san hành chí nh T ru n g kỳ ( B ul le t in a dm ỉn i s t r a t ỉ í dc L ’A n n a m )

- T ậ p san hành chí nh N a m kỳ ( B u l l e t i n a d m ỉ n ỉs t ra t ỉí de ỉa C o c h i n c h ỉ n c )

- T ậ p san hành chí nh Bầ c kỳ ( B ul l e t i n a d m i n i s t r a t e du T o n k i n )

- C ô n g b á o x ứ Đ ô n g D ư ơ n g (Jo ur na l O f f lcicl d c L ’l n d o i hỉ nc)

- Ni ê n g i ám kinh t í Đ ô n g D ư ơ n g ( A n n u a i r c E c o n o m l q u e dc L ' l n d o c Mne).

v.v

N g u ồ n s ử liộu này c u n g c ẫ p c h o nhà sử học v í hệ t h ố n g và quá (rình hoạt đ ộ n g củtt

c h í nh quyÊn t h u ộ c đ| a ở n ư ớ c Vi ệt Nam đằu thế kỷ X X , đ ồ n g ( hờ i c ũ n g phản ánh quá

trình phát triền của xã hội V i ệ t Na m thời kỳ này

I I 2 N g u ồ n s ử l i ệu h ì n h t h à n h t ro n g quá t rì nh h o ạ t đ ộ n g

của c ác tồ c h ứ c , p h o n g t r ả o đ ấ u t r a n h yẽu n ư ớ c 11.2.1 Đ ầ u t hể kỷ X X , c ác p h o n g trào dẫu tranh yêu n ư ớ c c h ố n g đ ế q u ố c Pháp và

c h ố n g p h o n g kiến đả liên t i ế p n ò ra, d ư ớ i nhi ẽu hình t h ứ c khác nhau, trên nhi ều địa bàn khác nha u T r o n g quá trình hoạt đ ộ n g , c ác c h ứ c và p ho ng trào đó đả biên s oạn và phát hành n h i ỉ u t à ỉ lỉộu đề tuyên truyền c h o đ ư ờ n g lối cứu nưíVc của mình.

Phan Bộ ỉ C h âu ( 1 8 6 7 - 1 9 4 0 ) - m ộ t trong nhữn g nhân vật lịch s ử t iêu b i ẽu của p h o n g trào đấ u t ranh yêu n ư ớ c , gi ành đ ộ c lập dân tộc - nh ữn g nâm đầu thế kỷ X X , ỏ n g vi ết nhi êu tác p h à m , t h u ộ c nhi ều thề l oại khác nhau N h ữ n g lác phầm của Phan Bộ ỉ Ch âu đã

đ ư ợ c N X B T h u ậ n H ó a tập h ợ p t ro n g "P h a n B ộ i Châu toàn tập* (10 tập nám 1990).

P ha n C h âu Tri nh ( 1 8 7 2 - 1 9 2 6 ) c ù n g với Trần Q uý Cáp, Huỳnh T h ú c K h á n g kh<Vi

x ư ở n g p h o n g trào D u y Tân ( 1 9 0 6 - 1 9 0 8 ) T r o n g t hờỉ gian hoạt độ ng , ô n g đả vi ết Đ ầ u

P h á p c h í n h p h ủ t h ư (bản đ i ều trăn gửi chí nh phủ Phá p) , Tr u n g kỳ d ân biều thủy m ạ t k ý

( viẽt vẽ vụ đ àn áp nhân dân T r u n g kỳ năm 1908) (Sài G ò n dị ch và xuất bản 1973), v.v

N h ử n g n g ư ờ i tham gia s áng lập Đ ô n g kinh nghĩa thục đã lập Ban t r ư ớ c tác Ban này

đả bi ên s o ạ n đ ư ợ c nhi ẽu sách đỄ c u n g c ấp c h o họ c vỉ ện như: Văn m i n h tân h ọ c s á c h t

V i ệ l N a m q u ố c s ử l ư ợ c , N a m q u ố c đ ị a dư, v.v

N h i ề u bản in khác g ố của n h ữ n g tàỉ liệu này hiện còn lưu g ỉ ữ tạỉ t hư v ỉ ện khoa h ọ c

xã hộỉ N h ữ n g tài l iệu cùa Đ ô n g kinh nghĩa thục đả đ ư ợ c dịch và g ì ớỉ t hiệ u t ro ng nhi êu

c ô n g trình n g hi ê n c ứ u , nh ư D à o T r i nh N h ấ t , Đ ô n g kinh n ghĩ a t hục N X B Ma i Li nh - H à

N ộ i 1938; N g u y ề n H i ê n Lê Đ ô n g k ỉ nh n g h ĩ a (hục N X B Lá Bồi - Sài G ò n , 1968; Chưcrng

T h â u ' D ồ n g k inh n g h ĩ a t hục , H à N ộ i 1982, v.v

Tài l iệu c ủa c ác p h o n g trào đ ấ u tranh yêu n ư ớ c của nhân dân ta n h ữ n g nầm đău chế

kỷ X X , đã c ó n hi ề u c ô n g trình n g h i ê n cứu, dịch và g i ới thiệu Ng ay từ n h ữ n g năm 20

nh i ê u t h ư xã đã tập trung xuất bản n h ữ n g (ác phằm của Phan Bội Ch â u và Phan Chu

Tr inh - n h ư D u y T ân ( hư x ã của T ô Chân, Ciỉác quầ n t h ư x ầ của N g ô Đ ứ c Kế, v.v

H ệ t h ô n g tài liệu VỄ c á c p h o n g trào yêu n ư ớ c của nhân dân ta giai đ o ạ n này c ũ ng đá

d ư ợ c l ậ p h ợ p , đị ch và gi(VỈ t hiệu t ro ng sách: Tà i liệu (ham k h á o L ị c h s ứ cách m ạ n g cận

đ ạ t Vi ệt N a m ( 1 2 t ậ p) N X B Văn S ử Đ ị a - H à Nộỉ 1956 - 1957.

11.2.2 T ê n tuồi và s ự n g h i ệ p của lánh tụ N g u yẽ n Áỉ Q u ố c - H ồ Chí M in h g ắn liẽn

v ớ ỉ quá trình phát triên của tư t ư ở n g vỏ sản và s ự ra đờ i của Đ ả n g C ộ n g sàn V i ộ l N am

N h ử n g tác p hằ m của N g ư ờ ỉ đả lân l ư ợ t đ ư ợ c c ô n g b ổ và găn đây tập h ợ p t r o n g H ồ CHÍ

M i n h t o àn t ậ p - N X B K H X H , 1 9 8 0- 1 99 0

NhỉỄu bút t íc h của N g ư ờ ỉ t ro n g giai đ oạ n này hiện c ồn lưu g i ữ tại V ỉ ệ n B ả o càng H ồ

Ch í Minh, V ỉ ệ n bả o tàng c á c h m ạ ng V i ệ t Nam.

Sự hì nh t hành và phát t riền của c á c tồ c h ứ c vô sản (V Việt Nam t r ư ớ c 1930, đả xuất

hỉ ộn nhỉẾu n g u ồ n tàỉ liệu: n h ư C ư ơ n g linh, bỉên bản hội nghị, truyỄn đ ơ n , v.v, và cả

n h ữ n g tài l iệu c ó tính chất t ồng kết VỄ quá trình hoạt độ ng của t ừ n g cò c h ứ c , t ừ n g p h o n g

t rà o N h ữ n g tàỉ liệu này hiộn c ồ n lưu g i ữ tạỉ Bả o tàng cách mạng và một s ố đã đ ư ợ c c ô n g

b ố t r o n g c á c c ô n g trình hiên khảo, đ ặ c biệt t rong tập: Cá c tồ c hứ c t i ỉ n (hân c ủa D d n g -

Ban N C L S Đ ả n g T W xuất bản 1977.

N h ữ n g văn kiện chủ y ếu c ủa Đ à n g C ộ n g sản Vỉệt Nam n h ữ n g nám 1 9 3 0 - 1 9 45 đ ư ợ c

t ập h ợ p trong: Vâ n kiện D à n g ( 1 9 3 0 - 1 9 4 5 ) Ban N C Lịch s ử Đ à n g T W xuăt bản T ậ p 1

3 7

( 1 9 3 0 - 1 9 3 5 ) H N 1977 T ậ p II ( 1 9 3 5 - 1 9 3 9 ) H N 1977 T ậ p II! ( 1 9 3 9 - 1 9 4 5 ) H N 19

N h ữ n g tài liệu lịch sử từ chính b l í n tháng Ba ( 9 3 1 9 4 5 ) đốn c ác h ni^ng t h á n g Tám

1945, c ủa T ò n g bộ Vi ệ t Minh, c ỏ a ủ y ban quân sự, ủ y han khiVl ng hĩ a , V.V đả đu

N X B S ự thật in t ro ng c u ố n *Chãt x i ỉ n g * năm 1946.

M ộ t n gu ồn tàl liệu quan trọng khác là nhửng hồỉ ký của n h ũ n g c h i ế n si c á c h mạng

đả h o ạ t đ ộ n g t ro ng thời kỳ này Đ ồ n g t hờ i nguồn tàỉ liệu g ồ m n h ữ n g văn kỉ ệ n c ủ a c á c c ấ p

b ộ Đ à n g đia p h ư ơ n g hỉện đang lưu g ỉữ tạỉ Ban nghi ên c ứu lịch siV D á n g T r u n g ư ơ n g và <v

c ác địa p h ư ơ n g N h i ê u tập hòi ký cách mạng đả đ ư ợ c c ô n g bố, n h i ỉ u b i ê n b ả n t ọ a đàm,

hồi ký ( v iế t tay, h o ặ c đánh máy) c ồn đ ư ợ c lưu g i ữ tạỉ nhi ẽu c ơ quan n g hi ê n c ứ u và ờ cá c

đia p h ư ơ n g

II.3 Hệ thống báo, chí, tác phầm sử học.

I I 3.1 T ừ n h ữ n g năm đău t hế kỷ X X , do s ự phát trỉSn của nhu c ău xả hội và kỹ nghệ

ẵn loát b á o c hí V i ệ t N a m phát triền mạnh, VỚI nhièu chẽ loại và b á o ỉn bằ ng c h ử Hán,

c h ử P h á p và c h ử Vi ệt.

T ờ b á o đầ u tiên ờ B ắ c kỳ bầ ng Há n văn 1890 là t ờ Đ ậ i Na m đ ồ n g văn.

B á o c h ữ Vỉ ệ t ra đ ờ i s ớ m ờ N a m kỳ NAin 1865 chí nh quyền Nam kỳ c h o ra t<v c ỏ n g

b á o V ỉ ộ t N a m đầu tiên ỉn bầng c h ữ Vi ệt Đ6 chi nh là t ờ G i a định há o ( 1 8 6 5 - 1 9 0 0 )

T ờ b á o c h ử Vi ệt ờ Bắ c kỳ đâu tiên là tờ Đ á n g cfi l ù n g bá o s ổ đầu nqày 2 0 3 1 9 0 7 do

N g u y é n V ă n Vĩ n h chủ bút N g u y ê n Vă n Vĩnh c ỏn lặp nhà ỉn Vi ệt N a m đâu l i ê n tạỉ Hà

N ộ i , in s ác h c h ữ Vi ệ t (vì ít n g ư ờ i b i ế t c h ữ Vi ệ t nên Đ ă n g c ồ tùng bá o đ ế n 1909 phải đ ỏ n g

c ử a )

Sa u đ ố N g u y ẻ n V ă n Vĩ nh đ ư ợ c s ự giúp đ ỡ của Phá p đả làm c hủ bút hai tờ: ĐAng

D ư ơ n g tạp c hí ( 1 9 1 3 - 1 9 1 7 ) và Tr un g h á c (ân văn ( 1 9 1 3 - 1 9 3 5 ) - ỉn b ầ n g c h ữ V i ệ t Nă m

1 917 c ũ n g v ớ i s ự gi úp đ ở của Ph áp Ph^m Ouỳ nh ra t ờ N a m P ho n g ( 1 9 1 7 - 1 9 3 4 ) ( l ú c đằu

ỉn b ằ n g c h ữ V i ệ t , c ó phụ t r ư ơ n g , c h ữ Pháp và c h ữ Há n)

B á o c hí c ủa n g ư ờ i Ph áp và của n g ư ờ i V iet In bằng c h ở Pháp t ro n g t h ờ i kỳ này c ù n g rất da d ạ n g và p h o n g phú.

N h i í u tạp c hí bằ ng t i ế n g Ph áp d o các c ơ quan n ghi ê n c ứu của P h á p xuăt Hản tạỉ

V i ệ t N a m , c ố s ự tham gia của nhỉỄu trí t h ứ c Vỉột Nam.

T ậ p san T r ư ờ n g V i ê n đ ô n g Bác c ồ ( B u l l e t i n de L ’Hcol e F r a n c a s e d ’E x t r c m c -

O r l c c n t B E F E O ) T ậ p san H ộ i n g hi ê n c ứ u Đ ỏ n g D ư ư n g ( B u l l e t i n d e la S o c l é t é de

E t u d e s I n d o c h i n e ( B E S E I ) )

V ỉ t ạp chí, ỉn bằng c h ữ Vỉ ệt, sau này còn c ố Đ ỏ n g T h a n h, Trí Tri, T h a n h N gh ị , Tri

T â n , v.v

T r ê n n h ữ n g Cạp c h í này, nhỉ èu nhà nghi ên cứ u, nhà s ử họ c Việt N a m đả c ò n g bỏ

n h i ỉ u c ô n g trình c ủa mình VẾ lịch s ử Vỉột Nam (tỏng thcVI dịch, g i ớ i t hỉ ộu n h ử n g (ác

p h ầ m s ử h ọ c c ủa Vi ệ t N a m bầ ng c h ử Hán.

Đ ặ c bỉ ệt trên tạp c hí Tri i ân ( 1 9 4 1 - 1 9 4 5 ) tạp chí in bàng c h ừ V i ệ t , d o H o a B â n g

H o à n g T h ú c Tr âm làm chủ bút, đả tập hựp nhiẻu nhà s ử học t hờ i đ ó " t hu yê n l â m k h ả o

c ứ u VÉ lịch sử" từ vi ộc s ưu tăm s ử lỉộu đ í n v iệc phô phán, đính c hí nh s ử lỉệu, g ỏ p p hă n

n gh i ê n c ứu lịch s ử dân t ộc T ạ p chi này đả thu hú! n h i ỉ u nhà s ử họ c Vi ệ t Na m c ó tâm

b u y í t v ớ ỉ nẽn s ử h ọ c dân t ộ c như: N g u y ễ n Văn T ố , Đ à o D u y A n h , Chu T h i ê n , Tr ần Van

G i á p , v.v

T r o n g s ự phát t r i ỉ n c h u n g cùa bá o chí thời kỳ này, B á o chí cách mạng c ùng đã g ó p

t i ế n g nố i q u a n t r ọ n g c ủa mình, và c ỏ v| trí x ứ n g đáng, đố c ũng là n g u ồ n s ử liệu q uí gỉá

B á o c h í c á c h m ạ n g VỈỆt N am bát đău hình thành từ n hữ ng năm 20 và t ro n g quá trình phát

t ri ền đ ế n năm 1945 c ố 256 t ờ b á o do c ác cấp bộ hay ngành chỉ đạ o ( T h e o s ố ỉỉộu đ ỉ ê u tra,

x ốc minh c ủ a t á c giả: N g u y ỉ n T h à n h - B á o c hí c ác h m ạ n g Vi ệt N a m 1 9 2 5 - 19 4 5 N X B

K H X H 1 9 84)

Đá o c h í c á c h m ạ n g đ ư ợ c viết tay, ỉn đá, đánh máy và in tỉpô , đả p hả n ánh n h ữ n g

h o ạ t đ ộ n g c ủ a nhân d â n ta và n h ữ n g chủ trirung d ư ờ n g lối của Đ ả n g C ộ n g sản VỈỆỈ N a m

t r o n g g ỉ aỉ đ o ạ n c á c h m ạng này.

N g u ồ n b á o c hí này một s ố đã đ ư ợ c c ô n g b ổ t rong n hi ê u c ô n g trình n g h i ê n c ứ u và

h ỉ ệ n nay đ a n g đ ư ợ c b ả o quả n, t rư ng bày tại c ác c o rqua n C ụ c lưu trữ, V i ệ n b ả o t àng c á c h

m ạ n g và c á c t h ư viện.

II 3 2 H ộ t h ố n g ấn phẵm bằng c h ữ H á n c h ữ V i ệt , c h ữ P h á p t h ờ i kỳ này p hả n ánh

n h i ề u q u a n đ ỉ ẽ m t ư tưỏrng khác nhau, c h ứ a đ ự n g n h ữ n g t h ôn g tin k há c n ha u v ĩ c á c

n g u ồ n s ử liệu.

II 3 2 1 M ộ t s ố t ác p h ẫ m s ử họ c in bằng c h ữ H á n t ro ng thờ i kỳ này c hủ y ế u d o Q u ố c

s ử q uá n triỄu N g u y ễ n và c á c nhà nho bỉ ên s oạ n ( n h ữ n g tác p hằ m c ủa Phan B ộ ỉ Ch â u đă

trình bày ở t r ên )

Q u ố c s ử q uá n t ri ề u N g u y ẽ n v à o n hữ ng năm dầu t hế kỷ X X bi ên s o ạ n và c h o k hắ c in

nố t n h ử n g p h ầ n t i í p t h e o của c ác b ộ sách: D ạ i N a m (hực lục ( d ệ N g ữ kỷ in x o n g năm

1902, độ l ục kỷ ỉn x o n g năm 1 9 09) Đ ạ i N a m liệt t r u y ệ n , D ạ i N a m h ộ i đ i ĩ n s o ạ n lại và c h o

ỉn b ộ Đ ạ i N a m n h ấ ỉ ỉ h ố n g c bí (ỈD năm Ỉ 9 Ỉ 0 ) b ộ sách này chỉ g i ớ i hạn t ro n g p h ạ m vỉ c á c tỉnh T r u n g kỳ.

T r o n g n h ữ n g n g ư ờ i tham gi a Q u ố c s ử q uá n trièu N g u y ẽ n đ ă t r t h ế kỷ X X phả i k í đ ế n

T ồ n g tài C a o X u â n D ụ c Ổ n g đả nhi ều năm g i ữ c h ứ c T ồ n g tài q u ố c s ử q u á n và đã b i ê n

s o ạ n hal b ộ s á c h đ á n g quý là Q u ố c t r ừ u k h o a b d n g lục ( t h ố n g kê n h ữ n g n g ư ờ i đ ỗ t iế n si

c ủ a Vi ệt N a m t ừ năm 1822 đ ế n 1919) và Q u ố c t r i ì u h ư ơ n g k h o a lục ( t h ố n g kê n h ữ n g

n g ư ờ i đ ỗ đ ă u t ro n g c á c kỳ thi h ư ơ n g t ừ 1807 đ ế n 1918) T h ờ i kỳ này c ù n g x uấ t h i ệ n một

SỐ t ác p h ầ m s ử h ọ c c ủ a c ác nhà nh o như: Đ ặ n g Xu â n Bả n g viết: 5ỉ> h ọ c bi k h d o , V i ệ t s ử

c ư ơ n g m ụ c t i ế t y ế u .

H o à n g Đ ạ o T h à n h v iết V i ệ t s ử (ân ư ớ c t o à n biên (In năm 1906).

L ê T r ọ n g H à m và n h ố m N a m Vi ệt đ ồ n g thi ên hội ở G i a o thủy N a m Đ ị n h năm 1922

c ó s o ạ n M i n h đ ố s ử

M ộ t s ố t ác p h ằ m s ử h ọ c k há c ca ng ợ i s ự xâm l ư ợ c của Phá p , c o i đ ó là s ự khai hóa

văn minh , n h ư N g ô G ỉ á p Đ ậ u v iết T r u ng h ọ c V ỉ ệ t s ử t o á t y ế u H o à n g C a o Khải v i ết

G ư ơ n g s ử N a m ( 1 9 1 0 )

T á c p h ẵ r < s ử h ọ c viỂt b âng c h ữ Vlột đău tiên ỉn năm 1920 là c u ố n Vi ột N a m s ử l ư ợ c của Tr ăn T r ọ n g Kim Ổ n g viết lịch s ử dân t ộ c t ừ buôl đầu d ự n g n ư ớ c đ ế n n h ữ n g năm đàu Chế kỷ X X

T ừ n h ữ n g năm 20, n hi ẽ u t h ư xã và n h i í u t ác giả đá xuất bản n h ữ n g c ô n g (rình

n g h ỉ ô n c ứ u , b ỉ ẻ n k h ả o v ĩ lịch s ử cận đạỉ Vi ệt N a m

39

Đ à o Tr inh N h í t v i í l : V i ệ t N a m T â y t huộ c s ử ( 1 9 3 7 ) , D ờ i c á c h m ọ n g P h a n B ội Ch âí ( 1 9 3 8 ) , P h a n Đ ì n h P h ù n g ( 1 9 37 ).

Tr ăn H u y Li ệ u đá bi ê n s oạn n h i ỉ u sách: C ư ờ n g Đ ĩ v ớ i V i ệ t N a m Q u a n g p h ụ c hộÀ

1935 M ộ t bầ u t â m s ự ( C ư ờ n g h ọ c t h ư xẵ Sài G ồ n 1927); N g ụ c t ru ng k ý s ự t ( C ư ở n g họ<

I hư xả S G 1 9 29 ), T h á i N g u y i n k h ớ i n g hĩ a Hà N ộ i 1935; G ư ơ n g hy s i n h ( C ư ờ n g họị

t h ư x i S G 1928); H ộ i k í n , Vi ệ c b ỉ i u tình x i n t h u i ở T r un g k ỳ ; V i ệ c d i u đ ộ c & H à Nộ t ị

N h ữ n g c u ộ c â m m ư u ớ L ạ n g S ơ n ỉ M ó n g Cái; G i ặ c M á n , G i ặ c K h á c h & T h ư ợ n g D u vi

b i ên g i ớ i B ắ c K ỳ , S G 1935 Qua Ni nh - V â n Đ ì n h V ă n đ ì dân c ày 1937; Lô V ă n H i ỉ á

N g ụ c K o n t u m 1938; C ự u Kim Sơ n V ư ợ t n g ục 1939 v.v

N h à s ử h ọ c Đ à o D u y A nh, đá c ố n h i ỉ u c ô n g lao s ưu tầm, hệ t h ố n g t h ư t ịc h cồ ổD{

đả c ùn g Ph an Đ ả n g L ưu , V ỗ Lỉ ẽ m S ơ n lập ra Q u a n hài từng t h ư ờ H u ế v à o c u ổ i n h ữn ị

năm 20 và đả xuất bản đ ư ợ c nhi ều sách tiến bộ N ă m 1938 ô n g vi ết c u ố n V i ệ t N a m văi

h ỏ a s ử c ư ơ n g V ậ n d ụ n g qu an đi ềm duy vật, ô n g trỉnh bày t iến trình phát t ri ền của dâi

t ộ c ta và nhỮDg b ỉ ề u hi ện p h o n g phú đa dạ ng của văn hó a dân t ộc.

Ph an KỄ B í nh đả s ư u tăm n ghỉ ê n c ứ u p h o n g tục tập quán và bi ên s o ạn c u ố n mV i ệ

N a m phrong t ụ c " ( 1 9 1 5 ) , ô n g c òn lầ n g ư ờ ỉ đi l iê n p h o n g trong c ô n g c u ộ c d ị c h n h ữ n g tá<

p h ă m s ử h ọ c t ừ c h ữ H á n N ô m ra c h ữ Vỉ ệt ,

D ư ơ n g Q u ả n g H à m vi ết "V i ệ t N a m văn h o c s ử y ế u * ( 1 9 4 2 ) c u ố n g i á o trình lịch s i

vă n h ọ c V i ệ t N a m đâ u tiên đ ư ợ c soạn bằ ng t iế ng Vi ệt

H o à n g T h ú c T r â m vi ết Q u a n g Trung ( 1944)

v.v

11.3,2.2 M ộ t s ố s ác h của c ác vi ên c h ứ c , h o ặ c sĩ qua n Pháp đã t ừ n g tham g ia t r on g bi

má y c ai trị ờ V i ệ t N a m c ũ n g là nguồn tài liộu tham khảo.

V ứ ơ n g q u ố c A n n a m của S á c l ơ G o t s t a n g ( C h a r l e s G os s c t i n : L ’E m p i r e d ’ A n n a m )

Parl 1904; X ứ D ô n g D ư ơ n g Pôn D u m e ( L ’ ỉ n d o c h i n e ( S o u v e n i r s ) Paris 1 905 - Pau

D o u m e r ) ) ; L ị c h s ử q u ân s ự D ô n g D ư ơ n g t ừ kh&i t hủy đ ế n n g à y n a y ( 1 , 1 9 2 2 ) c ủ a t ập chi

c á c sĩ q ua n T ha m m ư u ( H i s t o i r e militaire de P i n d o c h i n e de s d e b u t a BOS j o u r s 1.1922

H N 1922 - O f i i c i e r s d e L ’E t a t - M a j o r ) v.v

III CÔNG TRÌNH NGHIÊN c ứ u

N g h i ê n c ứ u lịch s ử V i ệ t Nam giai đo ạ n nửa đău t h ế kỷ X X c h o đế n nay đá c ố nhỉỄi

c ô n g trình t ồ n g h ợ p và c h uy ê n đề, của n g ư ờ i Viột N a m và n g ư ờ i ni rớc ngoài.

Vì g i ớ i hạn của bàỉ báo; vấn đề này, c húng tôi sỗ trình bày t ro ng một luận vần khác.

IV M Ộ T V À I N H Ậ N X É T

1 N g u ồ n s ử l ỉệu thành văn gỉaỉ đoạn này khá p h o n g phú, c h ứ a d ự n g n h ữ n g nộỉ dun

t h ô n g tin t o à n di ệ n VỄ mọi linh v ự c đ ờ ỉ s ố n g xã hội Vi ột Na m nửa đả u t h í kỷ X X

2 V ỉ c ơ bản ng uồ n s ử liệu d ó c òn đ ư ợ c lưu g i ữ trong c á c c ơ quan c h ứ c năng, c

đ i ỉ u kiện b ả o qu ản và t iện khaỉ thác, s ứ dụng.

3 N g u ồ n s ử l iệ u đ ố đả đ ư ợ c s ưu tầm, hệ t h ố n g và c ô n g bỗ t r on g cắc cftng trìn Dghỉên c ứ u S o n g đề c ó đ ư ợ c một hộ t h ố ng s ử l iệu VỄ t h ời kỳ này, cOiig ỉ

trinh n g h i ê n c ứ u VỄ Đ i Ề U K I Ệ N K I N H T Ể X Ả H Ộ I V I Ệ T N A M N Ử A Đ Ấ Ư 1

X X , đ ò ỉ hổl phải tập trung một đội ngủ cán bộ lỉên n gà nh và phải c ố d ỉ u t ư thích