skkn tổ chức dạy học theo dự án (DHTDA) chuyên đề di truyền phân tử và ứng dụng di truyền trong chọn giống – sinh học 12

Khoản 2, điều 28, luật giáo dục năm 2005 qui định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh HS; phù hợp với đặc điểm củ

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến : Tổ chức dạy học theo dự án (DHTDA) chuyên đề Di truyền phân tử và ứng dụng di truyền trong chọn giống – Sinh học 12 - THPT

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến : Lý luận và phương pháp dạy học –

Chức vụ công tác : Giáo viên

Nơi làm việc : Trường THPT Trần Hưng Đạo

Địa chỉ liên hệ : 63 Chu Văn An – Khu đô thị Hòa Vượng - TP Nam Định, tỉnh Nam Định

Điện thoại : 0942.882.616

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến

Tên đơn vị : Trường THPT Trần Hưng Đạo

Địa chỉ : 75/203 Đường Trần Thái Tông - Phường Lộc Vượng –

TP Nam Định

Điện thoại : 0350.3847 042

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- 2 -

MỤC LỤC

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- 4 -

I ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN

1 Xuất phát từ mục tiêu giáo dục

Trong công cuộc đổi mới toàn diện nền giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) ở trường phổ thông là một trong những vấn đề trọng tâm của nền giáo dục thế giới trong nhiều năm gần đây và cũng là một trong những chủ trương quan trọng của Đảng

và Nhà nước ta Khoản 2, điều 28, luật giáo dục năm 2005 qui định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS); phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh” [3]

2 Xuất phát từ ưu điểm của dạy học theo dự án

Trong quá tình đổi mới PPDH, có nhiều PPDH tích cực đang được nghiên cứu và sử dụng như: PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học theo góc, dạy học theo hợp đồng, bàn tay nặn bột, dạy học theo dự án (DHTDA)… đã góp phần tích cực trong việc đổi mới giáo dục nước ta từ tiếp cận nội dung nghiêng về trang bị kiến thức sang chú trọng phát triển các năng lực cần thiết trong xã hội hiện đại cho HS, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực hoạt động xã hội… Trong nhóm các PPDH tích cực thì PPDHTDA là PPDH có khả năng phát triển được các năng lực chung, cần thiết để HS sống và phát triển trong thế giới hội nhập của xã hội hiện đại Cách học này giúp HS nắm vững kiến thức và kỹ năng đồng thời phát triển được các năng lực xã hội thông qua những hoạt động thực tiễn, đòi hỏi HS phải khảo sát và thể hiện một cách rõ ràng qua sản phẩm của dự án học tập DHTDA có những ưu điểm vượt trội so với các PPDH khác về khả năng phát triển năng lực sáng tạo, hợp tác, giải quyết vấn đề, nghiên cứu khoa học, rèn luyện tinh thần trách nhiệm

3 Xuất phát từ đặc điểm môn sinh học và đặc điểm nội dung phần Di truyền học – Sinh học 12 – THPT

Sinh học là một môn khoa học thực nghiệm và ngày này đang tiến dần lên sinh học

lý thuyết, kiến thức sinh học xuất phát từ đời sống sản xuất và được ứng dụng mạnh mẽ vào sản xuất và đời sống Phần Di truyền học – Sinh học 12 theo chương trình hiện

hành được bổ sung rất nhiều kiến thức mới và hiện đại, có nhiều kiến thức liên quan đến thực tiễn Tuy nhiên, đây là phần kiến thức tương đối khó, học sinh thường khó tiếp thu và lưu giữ những kiến thức này.Vì vậy, khi dạy học phần này đòi hỏi phải lựa chọn phải lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp để giúp học sinh hình thành, khắc sâu kiến thức một cách chủ động, nâng cao hiệu quả học tập Hơn nữa, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu cơ sở lý thuyết cũng như các biện pháp phát triển năng lực học tập chuyên đề chuyên

đề Di truyền phân tử và ứng dụng di truyền trong chọn giống – Sinh học 12 thông qua phương pháp DHTDA Do đó, việc tìm hiểu về cơ sở lý luận về tổ chức DHTDA phần Di truyền học nhằm phát triển năng lực học tập cho HS là rất cần thiết

Với ba lý do trên, tôi đã lựa chọn đề tài: “Tổ chức dạy học theo dự án (DHTDA) chuyên đề Di truyền phân tử và ứng dụng di truyền trong chọn giống – Sinh học 12 - THPT”

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- 6 -

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP

1 Thực trạng việc dạy và học sinh học ở một số trường THPT trước khi áp dụng sáng kiến (Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến)

1.1 Thực trạng việc vận dụng phương pháp DHTDA trong dạy học sinh học ở một số trường THPT

Chúng tôi thực hiện khảo sát việc vận dụng phương pháp DHTDA trong dạy học sinh học ở một số trường THPT Kết quả được trình bày ở bảng 1.1

Bảng 1.1 Kết quả điều tra việc vận dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học

2 Vì sao các Thầy, Cô chưa vận dụng phương pháp DHTDA trong giảng dạy môn học của

mình (Các Thầy, Cô khoanh vào các lý do phù hợp)

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

6% a Chưa biết đến phương pháp này

15% b Đã nghĩ tới việc áp dụng nhưng tìm ra đề tài đúng tiêu chuẩn của

DHTDA trong môn học quá khó

47% c Phương pháp không phù hợp với chương trình môn học hiện hành 22% d Quá mất thời gian khi tiến hành DHTDA

3 Thầy, cô biết đến phương pháp dạy học theo dự án từ nguồn nào?

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

20 % a Từ tập huấn chuyên môn

51 % b Từ tài liệu hướng dẫn thực hiện chương trình, SGK

62 % c Từ Internet, sách, báo, tài liệu tham khảo

59 % d Từ đồng nghiệp

4 Mức độ quan tâm của thầy ( cô) đối với phương pháp dạy học theo dự án:

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

24 % a Rất quan tâm

76 % b Có quan tâm

0% c Không quan tâm

5 Dự định của thầy cô trong vận dụng phương pháp dự án vào trong dạy học:

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

93 % a Sẽ vận dụng

7 % b Chưa rõ

0% c Không vận dụng

6 Trong quá trình vận dụng DHTDA, có những khó khăn thuận lợi như thế nào?

Nôi dung Mức độ thuận lợi

Thuận lợi Ít thuận lợi Khó khăn Lựa chọn được DA phù hợp với hình

thức thi cử và phát triển kỹ năng 18 % 39 % 43 %

Thời gian để tiến hành DA 17 % 40 % 43 %

Xác định bô câu hỏi khung 38 % 56 % 6 %

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

8 Theo thầy cô, để nâng cao chất lượng của DHTDA trong dạy học, cần phải

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

71 % a tập huấn chương trình DHTDA cho giáo viên

46 % b phố biến tài liệu về DHTDA cho giáo viên

54 % c tố chức cho giáo viên tham quan, học tập các mô

hình DHTDA

Qua kết quả tổng hợp được có thể nhận thấy:

- Kết quả khảo sát cho thấy, GV vẫn chủ yếu sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống là thuyết trình và vấn đáp, các phương pháp dạy học tích cực vẫn chưa được áp dụng nhiều Phương pháp DHTDA chưa được GV sử dụng rộng rãi trong dạy học Sinh học 12 Phương pháp DHTDA cũng chưa được tổ chức tập huấn nhiều cho toàn thể GV

- Trong quá trình vận dụng phương pháp DHTDA, các GV đã phát hiện những khó khăn, thuận lợi của các khâu trong qui trình thực hiện, của các phần kiến thức khác nhau trong Sinh học 12

- Phần Di truyền học – Sinh học 12 theo chương trình cải cách được bổ sung rất nhiều kiến thức mới và hiện đại, có nhiều kiến thức liên quan đến thực tiễn nên GV đánh giá khá cao (30%) khả năng vận dụng DHTDA

1.2 Thực trạng về năng lực học tập của học sinh ở một số trường THPT của Nam Định hiện nay

Chúng tôi đã tìm hiểu thực trạng về năng lực học tập của học sinh bằng phương pháp điều tra bảng hỏi bằng các phiếu điều tra Kết quả được trình bày ở bảng 1.2

Bảng 1.2 Kết quả việc điều tra năng lực học tập của HS và nhận thức của HS về

xuyên

Thỉnh thoảng

Hiếm khi Không bao giờ

Hệ thống hóa kiến thức sau

Trao đổi về bài học với GV,

2 Em đã được các Thầy cô hướng dẫn học theo dự án chưa?

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

3 Nếu học rồi em có cảm nhận thế nào?

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

60% Học theo dự án rất hứng thú

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

65% Nghe giảng lý thuyết và làm bài tập 23% Thảo luận và làm việc nhóm

10% Thuyết trình và trả lời các câu hỏi 12% Thực hành vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn

6 Em thấy việc học môn Sinh học như hiện nay em giúp em phát triển những kĩ năng học tâp nào?

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

48% Kĩ năng hình thành khái niệm 29% Kĩ năng tư duy tích cực và sáng tạo 12% Kĩ năng lập kế hoạch học tập 22% Kĩ năng thu thập và xử lí thông tin 10% Kĩ năng giao tiếp xã hội

32% Kĩ năng giải quyết vấn đề 25% Kĩ năng suy nghĩ phán đoán

Qua kết quả tổng hợp được có thể nhận thấy:

- Hiện nay môn Sinh học chưa thực sự được HS yêu thích (tỉ lệ phần trăm HS thích và rất thích môn học này là 30%)

- Thời lượng HS dành cho môn học này còn ít Năng lực học tập của HS còn nhiều hạn chế Đa số các em chỉ nhận thấy mình được phát triển một số kĩ năng học tập như: kĩ năng tự học (45%), hình thành khái niệm (48%) Trong khi đó rất nhiều kĩ năng quan trọng khác như: Kĩ năng tư duy tích cực và sáng tạo (29%), kĩ năng thu thập và xử lí thông

tin (22%), kĩ năng trình bày (chỉ có 8% HS được hỏi cảm thấy dễ dàng khi trình bày một vấn đề trước đám đông) lại chưa thực sự được chú ý phát triển

- Trong các giờ học môn Sinh hiện nay, HS chủ yếu nghe giảng lý thuyết và làm bài tập (65%), việc các em thuyết trình vấn đề và thực hành vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn còn thấp HS có những biểu hiện khá tích cực với phương pháp Dạy học theo dự

án Tuy nhiên, mức độ hiệu quả của các giờ học còn hạn chế (32% HS cảm thấy vất vả khi học theo dự án, 6% HS cảm thấy học theo dự án khó tiếp thu)

2 Các giải pháp trọng tâm trong sáng kiến

Sáng kiến tôi đề xuất là Tổ chức dạy học theo dự án (DHTDA) chuyên đề Di truyền phân tử và ứng dụng di truyền trong chọn giống – Sinh học 12 - THPT nên phần

giải pháp trọng tâm tôi xin trình bày lại quy trình tôi đã tiến hành dạy học theo dự án

chuyên đề Di truyền phân tử và ứng dụng di truyền trong chọn giống – Sinh học 12

2.1 Xác định phương pháp dạy học

Dạy học DA là một trong những PPDH tiêu chuẩn ( Apel &Knoll) , được coi là một phương tiện qua đó người học có thể phát triển khả năng tự lập và trách nhiệm, khả năng thực hành các hoạt động xã hội và dân chủ [6, 14]

Với những ưu điểm vượt trội, DHTDA đã đang thu hút nhiều nhà nghiên cứu và DHTDA được đề cập nhiều hơn trong các tài liệu tiếng Việt Với sự tăng cường hợp tác quốc tế, DHTDA đã được tăng cường giới thiệu và sử dụng ở Việt Nam thông qua các DA đào tạo bồi dưỡng GV như các chương trình : “Dạy học cho tương lai” của Intel (Intel Teach to the Future), “Đưa kĩ năng CNTT vào dạy học” (Partner in leaning) của Microsoft hoặc “Ứng dụng CNTT trong dạy học” (ICT in Education) do UNESCO tổ chức đã đề ra mục đích chính là giúp GV biết sử dụng máy vi tính, tài liệu trên internet để phát triển trí tưởng tượng của HS, dẫn dắt HS tới phương pháp học tập hiệu quả trên cơ sở của DHTDA [1, 2]

Vận dụng dạy học theo dự án trong các giờ học kiến thức mới cho phép học sinh được tiếp thu đồng thời lý thuyết và thực tiễn; lý thuyết được minh chứng, kiểm nghiệm qua thực tiễn; thực tiễn làm rõ ràng hơn các nội dung lý thuyết

2.2 Nguyên tắc, quy trình xây dựng các dự án học tập

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- 12 -

Sinh học không chỉ là môn học trên sách vở, Sinh học xuất hiện trong nhiều vấn đề gần gũi của cuộc sống và cũng có thể là những vấn đề mang tính thiết thực như: môi trường; kinh tế - tài chính…Gắn kết được các nội dung này trong trường học sẽ giúp học sinh có ý thức rõ hơn về cái mình đang học Hay đơn giản đó là những dự án mang ý nghĩa giúp đỡ nhau trong học tập cũng đóng góp vào việc dạy tốt - học tốt của nhà trường…

Nguyên tắc 2: Đề tài DAHT có tính khả thi trong việc phát huy ứng dụng CNTT

Việc hình thành cho HS kĩ năng sử dụng CNTT trong khai thác và xử lý thông tin hay rút ngắn khoảng cách địa lý là một điều hết sức quan trọng hay việc sử dụng mạng xã hội để thực hiện những điều tra, khảo sát đều là những phương pháp tuyệt vời cho kết quả nhanh nhất và tốn kém ít tiền bạc nhất Những kĩ năng đó đều rất cần thiết cho các công việc của các em trong tương lai và cần được thực hành và hướng dẫn từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường

Nguyên tắc 3: Sử dụng nội dung bài học để giải quyết các nhiệm vụ của DA

Dự án được thiết kế phải gắn với các chuẩn kiến thức, dùng kiến thức của bài học để giải quyết các dự án Phạm vi của dự án không vượt quá mục tiêu kiến thức học sinh cần đạt trong chương trình

Nguyên tắc 4: DAHT phát huy tối đa khả năng tự lực nghiên cứu của người học

HS là trung tâm của quá trình thực hiện dự án GV chỉ đóng vai trò là người hướng dẫn, định hướng HS khi cần thiết HS tự lên kế hoạch, thực hiện dự án, báo cáo sản phẩm, đánh giá lẫn nhau

Nguyên tắc 5: DAHT phải đảm bảo tính khả thi

Giáo viên cần xem xét tâm lý và khả năng làm việc của học sinh một cách cẩn thận Học sinh lớp 12 đang ở giai đoạn cuối cấp thường tương đối bận rộn với các kế hoạch ôn luyện cho các kỳ thi cuối cấp, do vậy các dự án đề ra cần vừa sức, phù hợp với thời điểm, tránh gây ảnh hưởng đến các hoạt động học tập khác

Để đảm bảo tính khả thi, ngay từ khi lên ý tưởng dự án, giáo viên và học sinh cần thảo luận và tính toán các điều kiện để thực hiện dự án đó trong trường, trong lớp Trong quá trình thiết kế, giáo viên cần xây dựng các công cụ hỗ trợ làm việc và kiểm soát quá trình làm việc của học sinh

Nguyên tắc 6: DAHT phải có độ mở về thời gian thực hiện dự án

Dự án có thể kéo dài 1 giờ học, 1 tuần, 1 tháng hay lâu hơn tùy thuộc phạm vi dự

án Thời gian cho DHTDA có thể thực hiện cả ngoài giờ lên lớp, trong hoạt động ngoại khóa không bắt buộc các tiết dạy phải theo đúng phân phối chương trình Tuy nhiên, các

dự án vẫn bắt buộc phải đảm bảo đầy đủ nội dung, mục tiêu của chương trình học [6]

2.2.2 Quy trình xây dựng các dự án học tập

Trên cơ sở quy trình chung, tôi đã xây dựng dự án và tiến trình DHTDA cho

chuyên đề Di truyền phân tử và ứng dụng di truyền trong chọn giống – Sinh học 12

như sau:

Giai đoạn tiền dự án: Làm quen với phương pháp học tập bằng dự án

GV giới thiệu cho người học PPDHTDA, một số kĩ thuật dạy học tích cực sử dụng trong DHTDA

Giai đoạn xây dựng dự án Bao gồm 4 giai đoạn:

Giai đoạn 1: xây dựng ý tưởng về dự án:

Giai đoạn 2: Thiết kế dự án

Giai đoạn 3: Thực hiện dự án

Giai đoạn 4: Thu thập kết quả và công bố sản phẩm học sinh

Giai đoạn 5: Đánh giá dự án

2.3 Các dự án học tập được xây dựng

2.3.1 Dự án 1

Tên dự án: Xây dựng hệ thống học liệu online hỗ trợ việc học phần cơ chế di truyền

và biến dị ở cấp độ phân tử - Sinh học 12

Xác định các dự án nhỏ bằng sơ đồ tư duy

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- 14 -

Dự án nhỏ 1: Xây dựng hệ thống lý thuyết phần cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử bằng sơ đồ tư duy

- Tìm hiểu phần mềm vẽ sơ đồ tư duy Mindmap

- Trả lời hệ thống những câu hỏi định hướng để xác định mục tiêu, chủ đề trọng tâm của sơ đồ tư duy

- Xác định mạch logic của nội dung kiến thức của các bài liên quan trong chương I phần Di truyền học

- Trả lời những câu hỏi trọng tâm mà sơ đồ tư duy cần thể hiện

- Thu thập, xử lý và vận dụng thông tin để xác định mối liên hệ giữa các kiến thức

- Xây dựng hệ thống sơ đồ tư duy

Dự án nhỏ 2: Xây dựng, tìm kiếm hệ thống công thức và bài tập phần cơ chế di truyền

“Tìm hiểu thực trạng ứng dụng di truyền học trong chọn giống ở địa phương”

Xác định các dự án nhỏ bằng sơ đồ tư duy

Dự án nhỏ 1: Tìm hiểu kĩ thuật tạo giống mới dựa trên nguồn biến dị tổ hợp

- Tìm hiểu cơ sở khoa học, nguồn nguyên liệu, quy trình, ưu thế của kĩ thuật tạo giống mới dựa trên nguồn biến dị tổ hợp

- Tìm hiểu các thành tựu tạo giống mới dựa trên nguồn biến dị tổ hợp ở địa phương

Dự án nhỏ 2: Tìm hiểu kĩ thuật tạo giống bằng phương pháp gây đột biến

- Tìm hiểu cơ sở khoa học, nguồn nguyên liệu, quy trình, ưu thế của kĩ thuật tạo giống bằng phương pháp gây đột biến

- Tìm hiểu các thành tựu tạo giống bằng phương pháp gây đột biến ở địa phương

Dự án nhỏ 3: Tìm hiểu kĩ thuật tạo giống bằng công nghệ tế bào

- Tìm hiểu cơ sở khoa học, nguồn nguyên liệu, quy trình, ưu thế của kĩ thuật tạo giống bằng công nghệ tế bào

- Tìm hiểu các thành tựu tạo giống bằng bằng công nghệ tế bào ở địa phương

Dự án nhỏ 4: Tìm hiểu kĩ thuật tạo giống nhờ công nghệ gen

- Tìm hiểu cơ sở khoa học, nguồn nguyên liệu, quy trình, ưu thế của kĩ thuật tạo giống nhờ công nghệ gen

- Tìm hiểu các thành tựu tạo giống nhờ công nghệ gen ở địa phương

2.4 Tổ chức DHTDA chuyên đề Di truyền phân tử và ứng dụng di truyền trong chọn giống – Sinh học 12 - THPT

Trong phần Di truyền học, tôi chọn chương I – Di truyền học 12 “Cơ chế di truyền

và biến dị” và chương IV ”Ứng dụng di truyền học” để thực hiện việc dạy học theo dự án Phần Di truyền học 12 kế thừa chương trình sinh học 9- THPT theo hướng đồng tâm mở rộng nhưng nâng cao, khái quát hóa, đi sâu vào bản chất, cơ chế của các hiện tượng di truyền Điều đó rất thuận tiện cho việc triển khai học tập theo dự án ở chương này

Dự án 1: Xây dựng hệ thống học liệu online hỗ trợ việc học phần cơ chế di truyền

và biến dị ở cấp độ phân tử - Sinh học 12

Phần cơ chế biến dị và di truyền là phần kiến thức tương đối khó, học sinh thường

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- 16 -

và lớp 12 Đa số học sinh đều gặp khó khăn trong việc ghi nhớ, hiểu và vận dụng kiến thức và các công thức làm bài tập Xuất phát từ suy nghĩ làm sao để các kiến thức phần Di truyền trở nên gần gũi hơn và dễ học dễ nhớ hơn đối với học sinh phổ thông dẫn tới ý tưởng xây dựng một hệ thống các học liệu từ đơn giản đến nâng cao để nhằm giúp đỡ

người học tiếp cận với phần Di truyền học dễ dàng và đơn giản hơn Vì vậy, chúng tôi hướng dẫn học sinh thảo luận và lựa chọn dự án “ Xây dựng hệ thống học liệu online hỗ

trợ việc học phần cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử - Sinh học 12”

Với việc thực hiện DAHT này sẽ nâng cao khả năng tìm hiểu thực tế, khả năng tự học, khả năng sử dụng công nghệ thông tin của người học Khi thực hiện dự án, tất cả tri thức tri thức HS tự tìm hiểu qua tài liệu (SGK, sách tham khảo), qua mạng internet Từ

đó HS tiếp thu một cách chủ động kiến thức mới, chuyển tải ý đồ của HS vào trang mạng để tạo nên sản phẩm phục vụ cộng đồng, ít nhất là trong nhà trường, trong lớp học

Kế hoạch triển khai DAHT

Người soạn

Tổng quan về bài dạy

Tiêu đề DAHT

Xây dựng hệ thống học liệu online hỗ trợ việc học phần cơ chế di truyền và biến dị ở cấp

độ phân tử - Sinh học 12

Tóm tắt bài dạy

Chương I Cơ chế di truyền và biến dị gồm 7 bài Chương này cho thấy bản chất

của hiện tượng di truyền và biến dị là sự vận động của các cấu trúc vật chất trong tế bào

Đó là các NST trong nhân, phân tử ADN trên NST , các gen trên ADN Cấu trúc này vận động theo những cơ chế xác định, tác động với nhau và với các cấu trúc khác trong tế bào trong những mối liên hệ thống nhất Chương này cũng cho thấy những nguyên nhân gây ra các biến đổi về vật chất di truyền, cơ chế phát sinh các biến dị và hậu quả của chúng; chính

cơ chế phát sinh và tích lũy biến dị là cơ sở cho quá trình tiến hóa của sinh giới

Việc nghiên cứu xây dựng hệ thống học liệu online hỗ trợ việc học phần di truyền sẽ giúp cho học sinh tìm hiểu được các vấn đề liên quan đến bài học đặc biệt là phần cơ chế di truyền và biến di ở mức độ phân tử (gen là gì, cơ chế của quá trình nhân đôi ADN, phiên

mã, dịch mã, quá trình điều hòa hoạt động của gen)

Lĩnh vực bài dạy

Di truyền học

Cấp / lớp

Cấp THPT / lớp sẽ áp dụng bài dạy: 12

Thời gian dự kiến: 3 tuần

Mục tiêu đối với học sinh / kết quả học tập

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- 18 -

1.1 Kiến thức

1.1.1 Nhận biết

- Nêu được khái niệm gen, mã di truyền, đặc điểm của mã di truyền

- Nêu được diễn biến, kết quả của quá trình nhân đôi ADN, phiên mã, dịch mã

- Nêu được cơ chế điều hòa hoạt động của operon Lac ở E coli

- Trình bày được khái niệm đột biến gen, các dạng đột biến điểm và hậu quả của nó

- Nêu được vai trò, ý nghĩa của đột biến gen

- Biết lập bảng so sánh các loại ARN, quá trình phiên mã và dịch mã

- Kĩ năng tư duy, kĩ năng giải quyết vấn đề…

- Kĩ năng khoa học: quan sát; phân loại; định nghĩa

- Kĩ năng học tập: tự học; tự nghiên cứu; hợp tác; giao tiếp

- Kĩ năng thuyết trình, kĩ năng công nghệ thông tin

1.3 Thái độ

- Biết cách phòng ngừa một số bệnh liên quan đến đột biến gen

- Tuyên truyền phòng chống các bệnh liên quan đến đột biến gen

- Có ý thức làm việc khoa học

- Giáo dục môi trường: sự đa dạng của gen chính là sự đa dạng di truyền (đa dạng vốn gen) của sinh giới, bảo vệ nguồn gen đặc biệt nguồn gen quý bằng cách bảo vệ, nuôi dưỡng, chăm sóc động thực vật quý hiếm

1.4 Định hướng các năng lực được hình thành

Bộ câu hỏi khung định hướng (GV có thể đưa ra hoặc cùng HS xây dựng nên bộ câu hỏi khung định hướng)

CH bài học Chúng ta có thể xây dựng những loại học liệu dạng

nào để giúp HS học tập phần Di truyền học phân tử dễ

4 Mô tả cơ chế điều hòa hoạt động của gen ở sinh vật nhân sơ?

5 Đột biến gen là gì và có những dạng nào?

Nguyên nhân và cơ chế phát sinh đột biến gen?

6 Nêu hậu quả và ý nghĩa của đột biến gen?

7 Hệ thống công thức liên quan đến + ADN (gen), mã di truyền, quá trình nhân đôi ADN

+ cơ chế phiên mã, dịch mã + các dạng đột biến gen (đột biến điểm)

8 Để giúp HS có thể học mọi lúc, mọi nơi ta nên thiết kế các

hệ thống học liệu như thế nào?

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

+ Quan sát + đàm thoại nêu vấn đề

+ Phát hiện và giải quyết vấn đề

+ Điều tra, phỏng vấn

Phương tiện dạy học:

+ Sách giáo khoa, sách giáo viên, máy tính kết nối internet, máy chiếu, máy ảnh

+ Dự án mẫu

Chủ đề

dự án

Xây dựng hệ thống học liệu online hỗ trợ việc học phần cơ chế di truyền

và biến dị ở cấp độ phân tử - Sinh học 12

Tiến trình bài dạy theo DAHT

Giai đoạn chuẩn bị cho dự án: Tìm hiểu về DHTDA và các kĩ thuật phụ trợ

– GV cho HS xem một số hình ảnh về DHTDA và sản phẩm của HS

GV nêu vấn đề: Đây là một phương pháp học mới, DHTDA, được dùng rất phổ biến trên thế giới nhưng vẫn còn mới lạ ở Việt Nam Trong phương pháp này, các em sẽ được tìm hiểu các vấn đề thực tiễn và được làm việc độc lập, sáng tạo Vậy thế nào là DHTDA? Học theo DHTDA có đặc điểm gì khác với các hoạt động học tập trước đây? Các bước học theo DHTDA như thế nào? Chúng ta cùng tìm hiểu và vận dụng

– DHTDA được hiểu là một phương pháp hay hình thức dạy học trong đó

HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực tiễn, thực hành Nhiệm vụ này được HS thực hiện với tính

tự lực cao trong quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch, đến việc thực hiện DA, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện

b Các bước học theo DHTDA

– Thu thập thông tin dưới nhiều hình thức

– Thảo luận nhóm để xử lí thông tin

Bước 3: Tổng hợp kếtquả – Tổng hợp kết quả, xây dựng sản phẩm

– Báo cáo kết quả DA

– Đánh giá và nhận thông tin phản hồi

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

b Cách lập SĐTD

– Trên giấy, bảng, bút màu…

– Phần mềm Mindmap trên máytính

Sơ đồ tư duy số hoá có thể được tạo bằng các phần mềm ứng dụng như Microsoft PowerPoint hay Microsoft Word, hay bằng các phần mềm tạo sơ đồ tư duy nâng cao và chuyên biệt như Concept Draw Mind Map, Freemind, Mindjet Mindmanager Pro 8.0, iMindMap Hơn hẳn sơ đồ vẽ trên giấy, có thể tích hợp, kết nối hình ảnh động, âm thanh, video vào sơ đồ tư duy khi vẽ bằng các phần mềm trên máy vi tính và có thể dùng chính sơ đồ tư duy này để trình bày sản phẩm, thay cho cách trình bày thông thường bằng trình chiếu PowerPoint

c Cách sử dụng SĐTD

– Lập kế hoạch

– Ghi chép, VD: ghi chép bài học…

– Xây dựng các ý tưởng…

Giai đoạn thực hiện DHTDA: Xây dựng hệ thống học liệu online hỗ trợ việc học phần cơ

chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử - Sinh học 12

Mục đích Hoạt động của GV và HS

Hoạt động1: Xác định dự án (thời gian: 15phút - 1 giờ lên lớp)

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

GV sử dụng phương pháp vấn đáp – tái hiện giúp HS hệ thống lại kiến thức

di truyền đã học ở lớp 9 và lớp 10 và giới thiệu phần kiến thức di truyền phân

tử ở lớp 12 để HS thấy được chương trình được xây dựng theo hướng đồng tâm mở rộng

HS làm việc cá nhân và trả lời

GV đưa ra vấn đề thảo luận: Di truyền học có phải là môn học khó đối với HS?

HS thảo luận đưa ra ý kiến cá nhân về việc học phần Di truyền, đưa ra những khó khăn khi học Di truyền học từ kinh nghiệm cá nhân

GV: có những cách nào giúp HS học phần Di truyền học dễ dàng hơn, có thể dễ dàng tìm kiếm tư liệu mọi lúc, mọi nơi?

HS đưa ra các phương án để giúp học tốt phần Di truyền GV: từ những câu trả lời của HS, GV giúp HS hình thành tên dự án

Tên dự án lớn: "Xây dựng hệ thống học liệu online hỗ trợ việc học phần cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử - Sinh học 12 "

GV: Hướng dẫn HS hình thành hai dự án nhỏ từ dự án lớn

Từ những nội dung trên, GV chia lớp thành hai nhóm chính

Nhóm 1: Xây dựng hệ thống lý thuyết phần cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử bằng sơ đồ tư duy

- Tìm hiểu phần mềm vẽ sơ đồ tư duy Mindmap

- Trả lời hệ thống những câu hỏi định hướng để xác định mục tiêu, chủ đề trọng tâm của sơ đồ tư duy

Hoạt động 2: Lập kế hoạch (thời gian:25 phút - 1 giờ lên lớp)

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

HS: hoạt động nhóm, nghiên cứu SGK để hệ thống các nội dung kiến thức dưới sự hướng dẫn của GV

GV: hướng dẫn HS viết đề cương nghiên cứu bằng cách hướng dẫn HS tư duy để xây dựng bộ câu hỏi định hướng GV có thể đặt ra câu hỏi khái quát

và câu hỏi nội dung, HS đóng góp ý kiến để hoàn thiện bộ câu hỏi bài học dưới sự giúp đỡ củaGV

Sau khi xác định được nhiệm vụ dự án, viết được đề cương nghiên cứu, GV hướng dẫn HS lập kế hoạch thực hiện cho từng nhiệm vụ cụ thể

- Các nhóm tiến hành lập kế hoạch cụ thể cho dự án của nhóm dựa theo kĩ thuật 5W1H

+ Ai thực hiện nhiệm vụ này?

+ Thực hiện những việc gì?

+ Làm ở đâu?

+ Khi nào hoàn thành?

+ Tại sao cần thực hiện nhiệm vụ này?

+ Thực hiện như thế nào? Bằng phương tiện gì?

Kế hoạch nhóm 1:

Tên dự án: Xây dựng hệ thống lý thuyết phần cơ chế di truyền và biến dị

ở cấp độ phân tử bằng sơ đồ tư duy

Số lượng thành viên Vai trò Nhiệm vụ

Phương tiện

Thời gian hoàn thành

3-4 Tìm hiểu,

hệ thống kiến thức

cơ bản

Hệ thống kiến thức cơ bản dựa trên những câu hỏi bài học đã xây dựng trong đề cương

SGK, máy tính nối mạng, sách tham khảo

2 tuần

Nhóm 2: Xây dựng, tìm kiếm hệ thống công thức và bài tập phần cơ chế

di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử

GV: yêu cầu HS nghiên cứu nội dung trong SGK và sách bài tập sinh học 12 để tập phân loại các dạng bài tập theo chủ đề

HS: hoạt động nhóm, chia sẻ ý tưởng, nêu các nội dung cần xác định (các nhiệm vụ cần thực hiện)

GV: hỗ trợ, giúp HS hình thành các công thức và dạng bài tập chính theo chủ

tiện

Thời gian hoàn thành

công thức

và các dạng bài tập cơ bản phần gen, mã di truyền, quá trình nhân đôi ADN

Tập hợp và chọn lọc

hệ thống các công thức và bài tập cơ bản trong chủ đề 1 – gen,

mã di truyền, quá trình nhân đôi ADN Dạng 1: tính số nuclêotit của ADN (gen)

Dạng 2 + 3: tính chiều dài, số liên kết hiđro, liên kết cộng hóa trị

SGK, máy tính nối mạng

2 tuần

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- 28 -

Hoạt động 3: Thu thập và xử lý thông tin (thực hiện dự án)

(thời gian: 2- 3 tuần- ngoài giờ lên lớp)

+ Hướng dẫn các nhóm thực hiện dự án theo kế hoạch đã đề ra

+ Theo dõi, hướng dẫn quá trình thực hiện dự án trong thực tế

+ Bổ túc cho HS kỹ năng CNTT: cung cấp các trang web lập forum miễn phí, kỹ năng sử dụng phần mềm mindmap…

+ Hướng dẫn HS xử lí các dữ liệu và số liệu thu thập được + Hỗ trợ HS thiết kế các sản phẩm

- HS:

+ Thu thập các tài liệu, số liệu từ thực tế

+ Xử lý được các tài liệu và số liệu thu thập được

Sản phẩm dự kiến của các nhóm bao gồm:

- Nhóm 1: Hệ thống lý thuyết phần cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ

phân tử bằng sơ đồ tư duy

+ Xây dựng một forum online để trao đổi và cung cấp các kiến thức cơ bản phần cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử

+Hệ thống một số câu hỏi trắc nghiệm lí thuyết offline theo từng bài

- Nhóm 2: Hệ thống công thức và bài tập phần cơ chế di truyền và biến

dị ở cấp độ phân tử

+Xây dựng một forum online để cung cấp hệ thống công thức và bài tập phần

cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử để trao đổi và củng cố kiến thức + Hệ thống bài tập offline từ đơn giản đến phức tạp theo từng chủ đề

Hoạt động 5: Đánh giá dự án (Thời gian : 45 phút- 1 giờ lên lớp)

+Tự đánh giá và đánh giá kết quả nghiên của nhóm bạn

+ Giải thích được các kết luận rút ra từ dự án

Củng cố và dặn dò:

- Tổng kết các kiến thức bài học

- GV đưa ra nhận xét đánh giá sơ bộ GV dựa trên các bảng kiểm, các phiếu đánh giá để cho điểm DA học tập của từng nhóm và từngHS (Việc rút kinh nghiệm sau DA cho từng nhóm HS nên tiến hành sau 1 tuần, khoảng 10 phút trước bài học mới GV yêu cầu các nhóm chỉnh sửa và chuyển lại sản phẩm hoàn chỉnh làm tư liệu dạy học và làm tài liệu học tập cho các nhóm HS khác cùng học tập)

Yêu cầu HS ôn tập toàn bộ kiến thức của phần cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân

tử để chuẩn bị cho bài kiểm tra sắp tới

Dự án 2: Tìm hiểu thực trạng ứng dụng di truyền học trong chọn giống ở địa phương

Làm thế nào để có thể tạo ra các giống vật nuôi, cây trồng mới với chất lượng tốt hơn? Các nhà chọn tạo giống và các nhà di truyền học đã hợp tác cùng nhau để nghiên cứu tạo

ra các giống mới có khả năng thích ứng với các thách thức không ngừng tăng lên trong canh tác và sở thích của người tiêu dùng Con người đã luôn là nhân tố then chốt tạo nên các cải thiện trong giống vật nuôi, cây trồng trong hơn 10.000 năm qua Trong vòng 100 năm trở lại đây, kiến thức của chúng ta về di truyền đã giúp thúc đẩy nhanh quá trình chọn

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- 30 -

ở địa phương, tôi hướng dẫn HS sinh thảo luận và lựa chọn dự án

“Tìm hiểu thực trạng ứng dụng di truyền học trong chọn giống ở địa phương”

Kế hoạch triển khai DAHT

Người soạn

Với các kiến thức thực tế và các kiến thức bài học, học sinh hứngthú và quan tâm với công tác cải tạo các giống vật nuôi cây trồng ở điạ phương, từ đó say mênghiêncứu khoa học về các phương pháp chọn giống Đồng thời qua đó học sinh hình thành ý thức bảo vệ môi trường và các loài động, thực vật quí hiếm

Lĩnh vực bài dạy theo DAHT

Di truyền học

Cấp / lớp

Cấp THPT / lớp sẽ áp dụng bài dạy: 12

Thời gian dự kiến: 2 tuần

Mục tiêu đối với học sinh / kết quả học tập

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- Dự đoánhậu quả của việc dùng con lai có ưu thế lai để làm giống

- Sơ đồ hóaquy trình công nghệ tạo ra nhiều vật nuôi có kiểu gen giống nhau từ một mẹ

1.2 Kĩ năng:

-Đưa ra các định nghĩa về các phương pháp tạo giông

- Phân loại nguồn nguyên liệu chọn giống, phương pháp tạo giống

- Tìm kiếm mối quan hệ giữa các phương pháp tạo giống với các đối tượng tạo giống

- Kỹ năng tìm kiếm thông tin qua đọc sách,

Bộ câu hỏi khung định hướng

Câu

hỏi

khung

CH khái quát Di truyền học được ứng dụng như thế nào trong công tác chọn

giống vật nuôi, cây trồng?

CH bài học Làm thế nào các nhà chọn giống tạo được giống mới từ đó chọn ra

các tổ hợp gen mong muốn?

CH nội dung 1 Trình bày được các bước trong quy trình tạo giống thuần dựa

trên nguồn biến dị tổ hợp?

2 Ưu thế lai là gì? Cơ sở di truyền của ưu thế lai?

3 Phương pháp tạo ưu thế lai? Nêu những thành tựu tạo giống ưu thế lai ?

4 Nêu quy trình tạo giống bằng phương pháp gây đột biến?

5 Xác định được cơ chế tác động của một số tác nhân gây đột biến gen hoặc đột biến nhiễm sắc thể để tạo một giống cụ thể? Trình bày một số thành tựu tạo giống bằng phương pháp gây đột biến ?

6 Trình bày được các bước tiến hành và ý nghĩa của từng phương pháp tạo giống bằng công nghệ tế bào thực vật?

7 Trình bày các bước trong kĩ thuật nhân bản vô tính và cấy truyền phôi ở động vật ? Ứng dụng của những kĩ thuật này ?

8 Trình bày các bước tiến hành trong kĩ thuật chuyển gen? Những thành tựu tạo giống cây trồng và vi sinh vật biến đổi gen?

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

+ Quan sát + đàm thoại nêu vấn đề

+ Phát hiện và giải quyết vấn đề

+ Điều tra, phỏngvấn

Phương tiện dạy học:

+ Sách giáo khoa, sách giáo viên, máy tính kết nối internet, máy chiếu, máy ảnh

Chủ đề

dự án

Tìm hiểu thực trạng ứng dụng di truyền học trong chọn giống ở

địa phương

Tiến trình bài dạy

Giai đoạn thực hiện DHTDA:

Tìm hiểu thực trạng ứng dụng di truyền học trong chọn giống ở địa phương

Mục

Hoạt động1: Xác định dự án (thời gian: 15p- 1 giờ lên lớp)

Để tạo được cây trên người ta cần những nguyên liệu gì?

HS: Thảo luận nhóm để đưa ra câu trả lời

GV: chốt lại ý kiến của HS

Nguồn vật liệu chọn giống :

+Biến dị tổ hợp

+ Đột biến

+ ADN tái tổ hợp

GV: Theo em cây trên được người ta tạo ra bằng phương pháp nào?

HS: Thảo luận nhóm, trả lời

GV: Ngoài phương pháp trên, có những cách nào để tạo giống mới

GV: Viết lên bảng câu trả lời của HS

Từ câu trả lời của HS hướng HS xác định tên dự án “Tìm hiểu ứng dụng di truyền học trong chọn giống ở địa phương” và các dự án nhỏ từ dự án lớn

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

- 36 -

Hoạt động 2: Lập kế hoạch(thời gian:25 phút - 1 giờ lên lớp)

Nhóm 1: Tìm hiểu kĩ thuật tạo giống mới dựa trên nguồn biến dị tổ hợp

GV hướng dẫn HS lập kế hoạch thực hiện cho từng nhiệm vụ cụ thể

Kế hoạch nhóm 1:

Số lượng thành viên Vai trò Nhiệm vụ

Phương tiện

Thời gian hoàn thành

1 tuần

Nguyễn Thu Hiền THPT Trần Hưng Đạo

Phương tiện

Thời gian hoàn thành

4 - 5 Tìm hiểu,

hệ thống kiến thức

cơ bản phần tạo giống bằng phương pháp gây đột biến gen

Hệ thống kiến thức cơ bản dựa trên đề cương nghiên cứu đã xây dựng

SGK, máy tính nối mạng, sách tham khảo

tư duy phần tạo giống bằng phương pháp gây đột biến

Máy tính nối mạng, sách tham khảo

1 tuần

thông tin, tìm hiểu về thành tựu tạo giống bằng

phương pháp gây đột biến ở địa phương

Nghiên cứu sách giáo khoa, truy cập internet, đi thực địa

Máy quay, máy tính nối mạng

1 tuần

Nhóm 3: Tìm hiểu kĩ thuật tạo giống bằngcông nghệ tế bào

Kế hoạch nhóm 3

Nhóm thống nhất chia làm hai chủ đề nhỏ gồm:

- Tìm hiểu, hệ thống kiến thức cơ bản phần tạo giống bằng công nghệ tế bào thực vật

- Tìm hiểu, hệ thống kiến thức cơ bản phần tạo giống bằng công nghệ tế bào động vật

Tên dự án: Tìm hiểu kĩ thuật tạo giống bằng công nghệ tế bào

Số lượng thành viên

tiện

Thời gian hoàn thành

4 - 5 Tìm hiểu, hệ

thống kiến thức cơ bản phần tạo giống bằng công nghệ tế bào thực vật

1 tuần

4- 5 Tìm hiểu, hệ

thống kiến thức cơ bản phần tạo giống bằng công nghệ tế bào động vật

1 tuần