Tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng người Hoa tỉnh Trà Vinh

Đề tài sẽ giúp ích cho sinh viên học ngành Văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam (Chuyên ngành Văn hóa Khmer Nam Bộ) của trường Đại học Trà Vinh có cơ sở lí luận nghiên cứu tín ngưỡng [r]

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

ISO 9001:2008

LÊ VĂN SAO

TÍN NGƯỠNG QUAN THÁNH ĐẾ QUÂN TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA

TỈNH TRÀ VINH

Chuyên ngành: VĂN HÓA HỌC

Mã số: 60310640

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN HỒNG LIÊN

TRÀ VINH, NĂM 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình nào khác

Trà Vinh, ngày 15 tháng 2 năm 2015

(Ký tên và ghi rõ họ tên)

LÊ VĂN SAO

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian theo học chương trình Cao học từ năm 2013-2015 tại Trường Đại học Trà Vinh về ngành Văn hóa học Tôi được quý Thầy/Cô nhiệt tình cung cấp một khối lượng lớn kiến thức về lĩnh vực văn hóa Qua quá trình học tập tại Trường tôi đã

tích lũy được một phần kiến thức vì thế tôi chọn đề tài “Tín ngưỡng Quan Thánh Đế

Quân trong cộng đồng người Hoa tỉnh Trà Vinh” để làm luận văn tốt nghiệp

Đây là một đề tài hoàn toàn mới rất ít tư liệu, chưa có một công trình nghiên cứu nào viết về Quan Thánh của người Hoa tại tỉnh Trà Vinh

Vì vậy trong quá trình thu thập tổng hợp tài liệu cũng gặp không ít khó khăn Chính nhờ PGS TS Trần Hồng Liên - với tư cách người hướng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ hướng dẫn và tạo điều kiện cho tôi hoàn thành một cách tương đối đề tài nghiên cứu mà mình đã chọn Trong thời gian chỉnh sữa Luận văn quý thầy/cô, sinh viên, Hội người Hoa đã giúp đỡ và hỗ trợ cho tôi rất nhiều như: Kiều Văn Đạt, Lâm Quang Vinh, Kim Văn, sinh viên Thạch Phi Ních, Tăng Thị Đa Ny; Ban Trị sự người Hoa Phước Kiến, Hội tương tế người Hoa Trà Vinh

Cuối cùng tôi xin kính gửi đến Ban Giám hiệu; Khoa Ngôn ngữ, Văn hóa - Nghệ thuật Khmer Nam Bộ; Phòng Nghiên cứu Khoa học và Đào tạo Sau Đại học;

Bộ môn Văn hóa học - Xã hội học lời cảm ơn chân thành

Có thể nói, trong quá trình thực hiện luận văn việc thiếu sót là điều không thể tránh khỏi rất mong nhận được sự góp ý chân tình của quý thầy/cô để Luận văn được hoàn chỉnh hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn./

Trà Vinh, ngày 15 tháng 02 năm 2015

Học viên thực hiện

LÊ VĂN SAO

Để hiểu rõ hơn đặc trưng tín ngưỡng Quan Thánh Đế vốn dĩ ra đời rất lâu tại Trung Quốc, xuất hiện trong quá trình di dân của người Hoa khi đến Trà Vinh Nên

tôi chọn đề tài “Tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng người Hoa

tỉnh Trà Vinh” để nghiên cứu

Nội dung luận văn chúng tôi vận dụng linh hoạt một số phương pháp nghiên cứu Văn hóa học tiêu biểu như: điền dã dân tộc học, phỏng vấn sâu, tham dự, phân tích tổng hợp tài liệu tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng người Hoa tỉnh Trà Vinh để nghiên cứu Trong đó, chúng tôi chọn cơ sở thờ tự miếu Quan Đế tiêu biểu nhất có lịch sử lâu đời (Phước Minh Cung) để khảo sát, tìm hiểu nghiên cứu trường hợp Bố cục kết cấu gồm có ba chương

Bước đầu chúng tôi trình bày tổng quan cơ sở lí luận và thực tiển, đặc biệt là các khái niệm tín ngưỡng, người Hoa và hệ thống lý thuyết tiếp cận, thuyết chức năng, thuyết giao lưu văn hóa để làm cơ sở lí luận nghiên cứu tín ngưỡng Quan Thánh Đế Dựa cơ sở đó, chúng tôi trình bày tổng quan về lịch sử hình thành phát triển, đặc trưng

về kinh tế - xã hội và văn hóa người Hoa ở Nam Bộ nói chung, người Hoa Trà Vinh nói riêng Ngoài ra, chúng tôi còn trình bày sơ lược tiểu sử và tôn thánh tôn hiệu về Quan Thánh Đế Quân để có cái nhìn tổng quan hơn, sâu sắc hơn, toàn diện hơn về Quan Thánh

Trên cơ sở lí luận đã trình bày, chúng tôi vận dụng vào việc nghiên cứu mang

Hoa tại Trà Vinh Nội dung, trình bày đặc điểm hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế trong gia đình và cộng đồng Ngoài ra, chúng tôi cũng trình bày đặc trưng kiến trúc cơ

sở thờ tự Quan Thánh Đế tại Thành phố Trà Vinh, một ngôi miếu cổ nhất của người Hoa Phước Kiến còn bảo tồn, lưu trữ phổ biến bản sắc văn hóa của người Hoa

Bên cạnh hình thức tín ngưỡng trong gia đình, cộng đồng, kiến trúc cơ sở thờ

tự là lễ hội Quan Thánh Đế Phần này chúng tôi chỉ trình bày đặc trưng nhất của lễ hội Quan Thánh nhân ngày vía ông

Đồng thời, chúng tôi chỉ ra sự tiếp xúc và giao lưu văn hóa qua việc thờ thần, nghệ thuật kiến trúc, lễ vật cúng tế và nghi thức tế lễ giữa người Hoa với các dân tộc khác rõ nét hơn Và cho biết vai trò của sự giao lưu và tiếp thu văn hóa thật sự có giá trị về đời sống tinh thần, vừa có giá trị về đời sống tâm linh góp phần làm phong phú

di sản văn hóa cổ truyền của người Hoa tại Trà Vinh

Trong nội dung, chúng tôi còn phân biệt so sánh giữa hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Trà Vinh với khu vực Nam Bộ qua kiến trúc cơ sở thờ tự, vị trí tượng thờ, hệ thống thần linh và một số ngày lễ hội Sự giao lưu văn hóa kéo theo sự cố kết cộng đồng giữa các tộc người Hoa với nhau, giữa người Hoa với các dân tộc Kinh, Khmer, Chăm

Ngoài ra, nhiều tộc người khác cũng tiếp thu yếu tố văn hóa của người Hoa như hình thức thờ Quan Thánh trong gia đình, miếu người Kinh, Khmer Chức năng

là vị thần bảo hộ và độ mạng Sự tiếp thu văn hóa được xem như là một quy luật tất yếu của các tộc người sống cộng cư với nhau trong một khu vực trên ba thế kỉ Đó là

sự đan xen, dung hợp văn hóa mạnh mẻ ở tỉnh Trà Vinh của người Hoa

Ngoài ra, chúng tôi cũng cho biết vai trò tín ngưỡng Quan Thánh đến đời sống kinh tế - xã hội và đời sống văn hóa người Hoa ở Trà Vinh hiện nay

Luận văn khai thác hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế Đồng thời, cho biết đặc điểm của tín ngưỡng đến gia đình và cộng đồng Vai trò của tín ngưỡng này đến đời sống kinh tế, đời sống xã hội và đời sống văn hóa của cộng đồng người Hoa

MỤC LỤC

Trang tựa

Quyết định giao đề tài

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

TÓM TẮT iii

DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT vii

DANH SÁCH CÁC BẢNG viii

DANH SÁCH CÁC HÌNH ix

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luận văn 7

6.1 Ý nghĩa lí luận 7

6.2 Ý nghĩa thực tiễn 7

7 Bố cục của luận văn 8

PHẦN NỘI DUNG 9

CHƯƠNG 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 9

1.1 Các khái niệm 9

1.1.1 Tín ngưỡng 9

1.1.2 Người Hoa 12

1.2 Các lý thuyết tiếp cận 13

1.2.1 Thuyết chức năng 14

1.2.2 Thuyết giao lưu văn hóa 14

1.3 Người Hoa tỉnh Trà Vinh và Tín ngưỡng Quan Thánh 15

1.3.1 Khái quát về người Hoa ở Trà Vinh 15

1.3.1.1 Đặc trưng kinh tế - xã hội 21

1.3.1.2 Đặc trưng văn hóa 24

1.3.2 Tín ngưỡng Quan Thánh Đế 28

1.3.2.1 Tiểu sử Quan Thánh 28

1.3.2.2 Tôn thánh tôn hiệu Quan Thánh 32

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM TÍN NGƯỠNG QUAN THÁNH ĐẾ QUÂN Ở TRÀ VINH 35

2.1 Các hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân 35

2.1.1 Trong gia đình 35

2.1.2 Trong cộng đồng 45

2.2 Đặc trưng văn hóa trong thờ cúng Quan Thánh Đế Quân 60

2.2.1 Kiến trúc cơ sở thờ tự 60

2.2.2 Lễ hội 65

CHƯƠNG 3: TÍN NGƯỠNG QUAN THÁNH ĐẾ QUÂN TRONG ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI HOA Ở TRÀ VINH 75

3.1 Trong đời sống kinh tế 75

3.2 Trong đời sống xã hội 85

3.3 Trong đời sống văn hóa 86

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

PHỤ LỤC 103

DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT

KHXH & NV Khoa học xã hội & Nhân văn

VHTT Văn hóa thông tin

DANH SÁCH CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Danh mục tóm tắt số liệu người Hoa từ 1889 đến 2011 tại

Bảng 2.1 Danh sách miếu thờ chính Quan Thánh Đế Quân tại Trà Vinh 105

Bảng 2.2 Danh sách các miếu thờ Ông Bổn, Phước Đức Chánh Thần

và Bà Thiên Hậu phối tự Quan Thánh Đế Quân 106

Bảng 2.3 Các vị thần linh phối tự trong miếu thờ chính Quan Thánh

Bảng 2.4 Các vị thần linh phối tự trong miếu thờ chính Quan Thánh

Bảng 2.5 Sự khác biệt giữa “miếu Quan Thánh Đế Quân” của người

Hoa và “miếu Neak Tà”, “chùa Phật” Khmer Trà Vinh 112 Bảng 2.6 Các ngày lễ tế Quan Thánh Đế Quân chính ở Trà Vinh 113 Bảng 2.7 Các ngày lễ tế Quan Thánh Đế Quân phối tự trong miếu Ông

DANH SÁCH CÁC HÌNH

Hình 2.2 Hình: Phước Minh Cung – Thành phố Trà Vinh 114

Hình 2.3 Trung tâm Chánh điện Phước Minh Cung thờ Quan Thánh

Hình 2.4 Kiến trúc hình chữ khẩu, chữ công, chữ quốc, chữ U úp

ngược miếu người Hoa thờ Quan Thánh Đế quân ở Trà Vinh 116 Hình 2.5 Miếu thờ Quan Thánh Đế Quân ở Nam Bộ 118

Hình 2.6 Chánh điện miếu thờ Quan Thánh Đế quân phối tự các vị

thần khác ở các huyện trong tỉnh Trà Vinh 120

Hình 2.7 Người Khmer,Việt lập miếu thờ Quan Thánh Đế quân ở

Hình 2.8 Hình đắp nổi trên mái chùa Phước Minh Cung Trà Vinh 125

Hình 2.11 Những ngày lễ tế khác trong miếu Quan Thánh Đế quân ở

Hình 2.12 Lễ vật cúng Quan Thánh Đế quân thường ngày 129

là những di chỉ còn sót lại là nguồn tư liệu quý còn lưu giữ khá chi tiết đầy đủ về hình thức du nhập, quá trình định cư và phát triển của người Hoa Đồng thời, nó còn là nơi bảo tồn lưu trữ nét sinh hoạt tín ngưỡng độc đáo theo truyền thống của người Hoa tương đối đầy đủ hơn Dựa trên cơ sở đó còn cho biết chiều kích, đặc điểm, tính chất

và vai trò của tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân của người Hoa tại Trà Vinh

Do quá trình cộng cư với cộng đồng cư dân bản địa cũng tiếp thu chịu ảnh hưởng nhiều yếu tố văn hóa các dân tộc như: phong tục tập quán, lễ tết - lễ hội, tôn giáo và tín ngưỡng,… trong đó, tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân có sức ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống tinh thần của cộng đồng các dân tộc Kinh, Hoa, Khmer ở tỉnh Trà Vinh một cách mạnh mẽ, sâu sắc Vì thế, bước đầu tiếp cận nghiên cứu cộng đồng người Hoa tại Trà Vinh qua các ngôi miếu, chùa là việc làm có ý nghĩa khoa học

Ngoài ra, Trà Vinh là một địa phương có diện tích không lớn lắm, vị trí địa lí không thuận lợi nhưng là nơi thu hút tụ hội của nhiều tôn giáo, tín ngưỡng dân gian của các tộc người tồn tại.Vì thế việc quản lý các hoạt động tín ngưỡng không phải là một vấn đề đơn giản, thậm chí gây khó khăn khi phải xác định ranh giới để phân biệt

sự khác nhau giữa hình thức tín ngưỡng và mê tín Và sự phức tạp giữa các hình thức tín ngưỡng của các tộc người tại tỉnh Trà Vinh càng khiến cho chúng ta khó nhận

diện được vai trò tính tích cực của tín ngưỡng này trong đời sống xã hội nói chung, đời sống các tộc người Hoa nói riêng

Bên cạnh tính tích cực của các tôn giáo mang lại thì tín ngưỡng thờ Quan Thánh

Đế quân có nhiều yếu tố cũng cần phải nghiên cứu tìm hiểu để làm sáng tỏ hình thức xin xăm, xin keo diễn ra trong cơ sở thờ tự

Đề tài sẽ giúp ích cho sinh viên học ngành Văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam (Chuyên ngành Văn hóa Khmer Nam Bộ) của trường Đại học Trà Vinh có cơ sở

lí luận nghiên cứu tín ngưỡng người Hoa trên cơ sở đó so sánh đối chiếu với các hình thức tín ngưỡng dân gian các dân tộc tại vùng Tây Nam Bộ; về Ban Quản trị, Hội người Hoa nâng cao nhận thức gìn giữ bảo tồn tín ngưỡng truyền thống dân tộc, một hình thức tín ngưỡng có giá trị nhân văn sâu sắc trong hoạt động đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa tại Trà Vinh; các Nhà quản lý (văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng), Sở Văn hóa -

Du lịch Trà Vinh, Ban Dân tộc, Ban Tôn giáo, Bảo tàng tổng hợp Trà Vinh (Bảo tồn Văn hóa), Thư viện, Trường Đai học Trà Vinh có thêm nguồn tài liệu để tham khảo xây dựng và chỉ đạo thực hiện chính sách bảo tồn, quản lý văn hóa có thêm căn cứ để

bổ sung vào báo cáo điều tra thực trạng văn hóa phi vật thể dân tộc Hoa tỉnh Trà Vinh;

về khoa học, nó bổ sung cho việc nghiên cứu tín ngưỡng người Hoa về mặt cơ sở lý luận và phương pháp luận thì càng trở nên cấp thiết

Nhằm cụ thể hóa các về vấn đề này, tôi chọn đề tài “Tín ngưỡng Quan Thánh

Đế Quân trong cộng đồng người Hoa tỉnh Trà Vinh” để nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong những năm gần đây, xu hướng nghiên cứu văn hóa người Hoa Nam Bộ được đẩy mạnh Tín ngưỡng Quan Thánh Đế luôn là chủ đề nóng bỏng hấp dẫn lôi cuốn được nhiều sự quan tâm Nhiều công trình nghiên cứu tín ngưỡng Quan Thánh

Đế đã từng được công bố từ đầu thế kỉ XX đến nay rất nhiều Nhưng ít viết một cách chuyên biệt chỉ đề cập một phần nhỏ trong công trình nghiên cứu về văn hóa người Hoa Nam Bộ

Năm 1968, học giả Tsai Maw Kuey bắt đầu nghiên cứu về người Hoa và tên của công trình “Người Hoa ở Miền Nam Việt Nam”, nội dung mô tả xã hội - địa lý của cộng đồng người Hoa ở Nam Việt Nam, đặc biệt là cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn và các hình thức tín ngưỡng dân gian người Hoa, phác thảo một phần về tiểu sử, nguồn gốc của tục thờ Quan Công Xích Đế nhưng đây không phải là trọng tâm của bài viết, nội dung trình bày khái quát hóa chưa thể hiện rõ nét và cụ thể hóa về tín ngưỡng Quan Thánh Đế

Năm 1995, Lê Anh Dũng đã trình bày khá chi tiết hình tượng Quan Thánh Đế như: thân thế, tiền thân, kỳ tích, tôn thánh tôn hiệu, tranh tượng, cho biết một số đền thờ Quan Thánh ở Việt Nam và Quan Thánh với tình yêu nước của người Việt, tên công trình “Quan Thánh xưa và nay”

Năm 2005, Nguyễn Mạnh Cường và Nguyễn Minh Ngọc cũng nghiên cứu về Quan Thánh Đế Quân trong công trình “Tôn giáo - Tín ngưỡng của các cư dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long”, nội dung phác họa bước đầu về tôn giáo, tín ngưỡng dân gian của 4 dân tộc, có khảo tả ý nghĩa người Hoa thờ Quan Công

Năm 2005, Phan An trình bày những đặc trưng về tín ngưỡng thờ Quan Công trong bài viết “Người Hoa ở Nam Bộ” chủ yếu tập hợp một số bài viết cho các chương trình, đề tài về người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh và ở Nam Bộ nói chung mà tác giả đã tham gia

Năm 2005, Trần Hồng Liên viết “Văn hóa người Hoa ở Nam Bộ Tín ngưỡng

- Tôn giáo”, giới thiệu tổng quan về những giá trị nghệ thuật kiến trúc đền, miếu và những yếu tố văn hóa của cả một tộc người, đó là người Hoa ở Nam Bộ Đặc biệt, trình bày một số đặc trưng ngôi miếu thờ Quan Thánh Đế ở Nam Bộ

Vào tháng 11 năm 2005, Bảo tàng tổng hợp Trà Vinh thực hiện điều tra báo cáo tổng kết thực trạng văn hóa phi vật thể dân tộc Hoa ở Trà Vinh trong chương trình mục tiêu về văn hóa Nội dung báo cáo nhiều lĩnh vực văn hóa vật thể và phi vật thể của người Hoa tỉnh Trà Vinh như: tục thờ các vị thần, lễ - lễ tết, lễ hội cỗ

truyền, nghệ thuật cổ truyền, văn hóa ẩm thực, tri thức dân gian, trong đó có tín ngưỡng Quan Thánh Đế nhưng còn mang tính chất khảo tả

Đến năm 2011, Vũ Ngọc Khánh viết “Danh nhân và thánh thần các dân tộc thiểu số Việt Nam”, tác giả có giới thiệu sơ lược về Quan Thánh Đế nhưng chưa sâu sắc, chỉ là một phác thảo

Năm 2012, Huỳnh Ngọc Trảng (chủ biên)“Đặc khảo văn hóa người Hoa ở Nam Bộ”, bài viết trình bày tổng quan về văn hóa người Hoa ở Nam Bộ, nội dung có khảo tả sơ lược về tín ngưỡng Quan Thánh Đế Hay Võ Thanh Bằng cũng viết “ Tín ngưỡng dân gian Hoa ở Q.6 TP.HCM” và Nguyễn Thị Hoa Xinh viết “Tín ngưỡng

và tôn giáo người Hoa Quảng Đông ở TP.HCM ”

Năm 2013, Kỷ yếu Hội thảo về Giáo dục và truyền thông với việc phát huy văn hóa dân gian Đông Nam Bộ, bài viết cung cấp khái quát về quá trình du nhập của tín ngưỡng Quan Công vào Việt Nam của Nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thơ, Nguyễn Ngọc Nguyên, bài viết tham luận “Trung và Nghĩa trong văn hóa Việt Nam Điển cứu hình tượng Quan Công” Không chỉ dừng lại ở đó, nhiều bài viết về tín ngưỡng Quan Thánh Đế hay Quan Công ngày nay và được đăng tải trên website Khoa Văn học và Ngôn ngữ - Trường KHXH&NV như bài viết của Nhà nghiên cứu Dương Hoàng Lộc viết “ Tín ngưỡng thờ Quan Công ở Nam bộ ” (Từ góc nhìn giao lưu văn hóa)

Năm 2013, Huỳnh Ngọc Trảng và Nguyễn Đại Phúc viết “ Đặc khảo về tín ngưỡng thờ gia thần”, nội dung chỉ khảo tả các hình thức tín ngưỡng thờ trong gia đình Nội dung chỉ phác thảo cho biết đặc trưng các vị thần độ mạng, mỗi vị thần được thờ tự trên trang thờ riêng có cúng, nghi thức thực hiện theo định kỳ hay không theo định kỳ Đặc biệt, nội dung bài viết cho biết chức năng vị thần độ mạng Quan Thánh Đế Quân tại gia tiên nội dung còn mang tính chất chung không đề cập đến một tộc người Hoa ở một địa phương nào cụ thể

Những công trình nghiên cứu khác về tín ngưỡng Quan Thánh Đế đã đăng trên các báo cáo, bài viết chuyên đề ở một số kỷ yếu Hội thảo và Tạp chí chuyên ngành khác Còn có những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng Quan Thánh Đế hay thờ

nào cụ thể nghiên cứu chi tiết về Quan Thánh Đế quân tại Trà Vinh Tuy nhiên, phạm

vi nghiên cứu về tín ngưỡng Quan Thánh của người Hoa mà các tác giả chỉ giới hạn

và tập trung ở một số Tỉnh, Thành phố còn từng chuyên đề hay một số cơ sở tín ngưỡng Quan Thánh Đế người Hoa cụ thể thì chưa đề cập đến nhiều Hay những đặc điểm trong tín ngưỡng Quan Thánh Đế quân ở từng cộng đồng Hoa khác nhau thì chưa có công trình nghiên cứu nào một cách chuyên sâu, nếu có chỉ giới thiệu chung hoặc chỉ là những phác thảo hay khảo tả qua những tác phẩm nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian về người Hoa Nam Bộ nói chung

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là những công trình nghiên cứu đó đều mang tính chất gợi mở và ngược lại là nguồn tư liệu khoa học quý giá Dựa trên cơ sở nguồn tài liệu phong phú đa dạng của những công trình nghiên cứu đã công bố trước đó tác giả đã vận dụng nó vào việc nghiên cứu tìm hiểu về tín ngưỡng Quan Thánh Đế quân tại Trà Vinh trong năm 2014 Từ những kết quả đạt được sẽ được vận dụng vào việc nghiên cứu giảng dạy sinh viên ngành Văn hóa Khmer Nam Bộ và phát triển du lịch tỉnh Trà Vinh

- Xác định nguồn gốc, lịch sử, hình thành phát triển tín ngưỡng Quan Thánh

- Xác định chức năng, vai trò của tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân qua đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội người Hoa ở Trà Vinh

- Đồng thời chỉ ra sự khác biệt tín ngưỡng Quan Thánh Đế quân trong gia đình giữa người Hoa và người Kinh, Khmer

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng người Hoa tỉnh Trà Vinh

Giới hạn phạm vi nghiên cứu Phước Minh Cung (chùa Ông) tại Thành phố Trà Vinh Vì đây là ngôi miếu có lịch sử lâu đời nhất so với tất cả các ngôi miếu thờ Quan Thánh Đế Quân, kể cả các ngôi miếu thờ Ông Bổn và Bà Thiên Hậu của người Hoa tại Trà Vinh

Đồng thời, tại Thành phố Trà Vinh là khu vực tập trung đông đúc của cộng đồng người Hoa Phước Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hẹ và Hải Nam Địa bàn

cư trú tương đối rộng, văn hóa cổ truyền vẫn còn ở dạng khép kín Đặc biệt là hình thức tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân vẫn còn bảo tồn những giá trị đặc trưng của người Hoa

Thời gian nghiên cứu: miếu Quan Đế (Phước Minh Cung) hiện tại

5 Phương pháp nghiên cứu

Tác gỉa sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu nhưng chủ yếu là phương pháp điền dã dân tộc học, phương pháp so sánh, quan sát, tham dự, phỏng vấn sâu, thu thập thông tin trên cơ sở đó phân tích tổng hợp các tài liệu ở một số công trình đã công bố trước đây

Phân tích tổng hợp các tài liệu về địa lí, lịch sử để tìm hiểu nguồn gốc, lịch sử hình thành và phát triển của tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân ở Trà Vinh, những đặc trưng kinh tế - xã hội và văn hóa người Hoa nói chung; phương pháp điền dã để tìm hiểu tục thờ Quan Thánh Đế Quân trong gia đình và cộng đồng, cũng như kiến trúc

cơ sở thờ tự, cách thức tổ chức lễ hội, nghi thức và lễ vật cúng tế, nghệ thuật diễn

ngưỡng Quan Thánh Đế Quân, cũng như vai trò của tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa

Sử dụng tất cả những phương pháp này nhằm mục đích đa dạng hóa và làm phong phú thêm nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu Sự kết hợp linh hoạt các phương pháp này làm tăng thêm độ chính xác và mức độ tin cậy cao hơn, nó đóng góp quan trọng vào nghiên cứu luận văn của tác giả

6 Đóng góp của luận văn

6.1 Ý nghĩa lí luận

Đề tài cung cấp những kiến thức bổ ích về đặc trưng tín ngưỡng Quan Thánh

Đế Quân của người Hoa về mặt cơ sơ lí luận Và là nguồn tư liệu quý cho sinh viên Văn hóa học, ngành Văn hóa Khmer Nam Bộ, Học viên Cao học, có nguồn tư liệu

để tham khảo học tập nghiên cứu tìm hiểu tín ngưỡng văn hóa của người Hoa Nam

Bộ nói chung, người Hoa Trà Vinh nói riêng

Đối với cán bộ giảng viên giảng dạy Chuyên ngành Văn hóa học, Văn hóa Khmer Nam Bộ, Văn hóa các Dân tộc thiểu số Việt Nam, trong và ngoài Trường

có thêm nguồn tài liệu để tham khảo

Đế Quân trong cộng đồng người Hoa ở Trà Vinh

Đối với bản thân là nguồn tư liệu quý dùng để nghiên cứu và giảng dạy về lĩnh vực Văn hóa người Khmer Nam Bộ Đặc biệt, Văn hóa người Hoa Nam Bộ nói chung, tín ngưỡng người Hoa Nam Bộ nói riêng

Kết quả của luận văn góp phần quan trọng cho những nhà Quản lý về lĩnh vực văn hóa (Bảo tàng, Mặt trận Tổ quốc, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch) có cơ sở căn

cứ để công nhận thêm những di tích có niên đại xưa mới, và trong thực thi chính sách phù hợp hơn về tính thự tiễn địa phương Dựa trên những cơ sở đó họ nghiên cứu để vận dụng vào trọng phát triển tour du lịch Trà Vinh

Đối với cộng đồng Hội tương tế người Hoa Trà Vinh có thêm nguồn tư liệu tham khảo hiểu rõ hơn về tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân (Quan Công) và sự ảnh hưởng của tín ngưỡng này trong văn hóa dân gian tại Trà Vinh Từ đó, người Hoa và các dân tộc khác cũng có ý thức hơn trong việc bảo tồn, gìn giữ những giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể truyền thống của dân tộc Hoa trước sự ảnh hưởng tác động mạnh

mẽ của công nghiệp hóa, đô thị hóa và thời kì hội nhập giao lưu quốc tế

Góp phần khẳng định văn hóa người Hoa là một loại văn hóa độc đáo, phong phú, đa dạng và là văn hóa mở Tiếp tục khẳng định văn hóa người Hoa là một trong những loại văn hóa góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa dân tộc trong cộng đồng 54 dân tộc anh em Việt Nam

7 Bố cục của luận văn

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Đặc điểm tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân ở Trà Vinh

Chương 3: Tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong đời sống của người Hoa ở Trà Vinh

cư đó có người Hoa Người Hoa có hoạt động văn hóa phong phú Văn hóa dân tộc Hoa rất đặc trưng như: phong tục tập quán, ngôn ngữ - chữ viết, tín ngưỡng tôn giáo, lễ hội - lễ tết, văn hóa nghệ thuật, kiến trúc,.v.v Trong đó, đặc biệt là tín ngưỡng dân gian Do đó, chúng tôi chọn đề tài: “Tín ngưỡng Quan Thánh Đế Quân trong cộng đồng người Hoa tỉnh Trà Vinh” để nghiên cứu vì một trong những lí do cơ bản sau đây:

Người Hoa có mặt ở Trà Vinh khá sớm số lượng khá đông nhưng về thời điểm du nhập thì chưa xác định chỉ dựa trên bia kí bằng đá, một bằng gỗ khắc bằng Hán tự đặt tại Phước Minh Cung vào nữa đầu thế kỷ XVI

Mặt khác, việc xác định nguồn gốc lịch sử hình thành tín ngưỡng Quan Thánh Đế cũng là một trong những vấn đề quan trọng và là một hình thức tín ngưỡng mà người Hoa có hoạt động văn hóa nổi bậc nhất ở Trà Vinh Những ngôi miếu thờ Quan Thánh là những di tích còn lưu giữ khá chi tiết về niên đại và lịch sử hình thành và phát triển người Hoa tại tỉnh Trà Vinh

-2- tín ngưỡng Quan Thánh, dựa trên cơ sở đó chúng tôi càng

có thêm lí do để chọn đề tài này

Bên cạnh đó, những đặc điểm và vai trò của tín ngưỡng càng thể hiện rõ nét hơn qua đời sống tinh thần của cộng đồng người Hoa, thậm chí phạm vi của tín ngưỡng Quan Thánh ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của các dân tộc Việt, Khmer ở tỉnh Trà Vinh cũng chưa được nghiên cứu tìm hiểu một cách chuyên biệt Ngoài ra, sự giao lưu và tiếp xúc văn hóa giữa người Hoa với các dân tộc anh em ngày càng sâu rộng càng làm phong phú thêm văn hóa người Hoa qua hoạt động tín ngưỡng Quan Thánh tại Phước Minh Cung Vì thế, bước đầu tiếp cận nghiên cứu cộng đồng người Hoa tại Trà Vinh qua các ngôi miếu, chùa chiền là việc làm có ý nghĩa khoa học

Đồng thời, việc nghiên cứu đề tài sẽ giúp ích cho sinh viên ngành Văn hóa học, Văn hóa các Dân tộc thiểu

số Việt Nam, Ban Quản trị, Hội người Hoa, Nhà quản lý Văn hóa, Sở Văn hóa - Du lịch Trà Vinh, Ban Dân tộc, Ban Tôn giáo, Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh (Bảo tồn Văn hóa), Thư viện,Trường Đai học Trà Vinh có thêm nguồn tài liệu tham khảo, căn cứ để bổ sung vào báo cáo điều tra thực trạng văn hóa phi vật thể dân tộc Hoa tỉnh Trà Vinh

Về khoa học bổ sung cho việc nghiên cứu tín ngưỡng người Hoa về mặt lý luận, phương pháp luận và thực tiễn

-3-

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong những năm gần đây, xu hướng nghiên cứu văn hóa người Hoa Nam Bộ ngày càng được đẩy mạnh Trong đó, tín ngưỡng Quan Thánh Đế luôn là chủ đề nóng bỏng, hấp dẫn, lôi cuốn được nhiều sự quan tâm Nhiều công trình viết về tín ngưỡng Quan Thánh Đế từng được công bố từ thế kỉ XX đến nay

Những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng Quan Thánh Đế của người Hoa đã công bố chỉ mang tính chất chung chưa có đề tài cụ thể nghiên cứu chi tiết về Quan Thánh Đế Quân tại Trà Vinh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là tín ngưỡng Quan Thánh

Đế Quân trong cộng đồng người Hoa tỉnh Trà Vinh Phạm vi nghiên cứu chủ yếu là Phước Minh Cung (chùa Ông) của cộng đồng người Hoa tại Thành phố Trà Vinh

Vì đây là ngôi miếu cổ thờ Quan Thánh Đế Quân có lịch

sử lâu đời nhất tại Trà Vinh do cộng đồng người Hoa Phước Kiến xây dựng vào thời điểm người Hoa mới đặt chân đến Trà Vinh