Do đó đề tài đƣợc lựa chọn bởi Luận văn xã hội học này tập trung vào việc tìm hiểu thực trạng nhận thức của trẻ em học sinh trung học cơ sở ở Hà Nội về quyền và bổn phận của trẻ em qua[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
**********
PHÍ CÔNG MINH
THỰC TRẠNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH
TRUNG HỌC
CƠ SỞ Ở HÀ NỘI VỀ QUYỀN VÀ BỔN PHẬN CỦA
TRẺ EM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
CHUYÊN NGÀNH: XÃ HỘI HỌC
MÃ SỐ: 5.01.09
Người hướng dẫn khoa học: TS Vũ Hào Quang
Trang 2Lời cảm ơn
Luận văn được hoàn thành nhờ sự giúp đỡ và chỉ bảo tận tình của thầy giáo hướng dẫn - Tiến sĩ Vũ Hào Quang cùng các thầy cô giáo trong Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Trước hết, tác giả muốn dành lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất của mình tới các thầy cô
Trong quá trình thực hiện Luận văn, nhất là quá trình điều tra, khảo sát thực tiễn tại Hà Nội, tác giả còn nhận được sự giúp đỡ quý báu và nhiệt tình của các thầy cô giáo và các em học sinh các trường THCS Cổ Nhuế, Xuân Đỉnh (huyện Từ Liêm), Thành Công (quận Đống Đa) Chương Dương Độ (quận Hoàn Kiếm), Thành phố Hà Nội Nhân dịp này, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn của mình đối với họ
Ngoài ra, tác giả còn nhận được sự giúp đỡ quý báu của ông Vũ Hữu Ích, ông Lê Xuân Hoàn và các anh chị cán bộ nghiên cứu thuộc Phòng nghiên cứu Thiếu nhi, Viện nghiên cứu Thanh niên và các đồng nghiệp khác Tác giả cũng xin bày tỏ lòng biết ơn của mình đối với họ
Cuối cùng, tác giả xin dành lời cảm ơn của mình đến Bố, Mẹ, chị Ngô
Mai Hương (vợ của tác giả) cùng những người thân trong gia đình vì những động viên, khích lệ của họ dành cho tác giả trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu
Lời cảm ơn chân thành và sâu sắc xin được dành cho họ - những người
đã trực tiếp hoặc gián tiếp đem lại thành công ngày hôm nay cho tác giả
Tác giả
Phí Công Minh
MỤC LỤC
Trang 3TÊN TR
PHẦN THỨ NHẤT: MỞ ĐẦU
III ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 21
PHẦN THỨ HAI: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Chương I Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu
5 Mối quan hệ biện chứng giữa quyền và bổn phận của trẻ em trong
pháp luật Việt Nam
29
II Những quan điểm của Đảng và Nhà nước về quyền và bổn phận
của trẻ em
34
1 Những quan điểm của Đảng CSVN về công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục quyền và bổn phận của trẻ em
34
2 Những chính sách của Nhà nước về bảo vệ, chăm sóc và giáo dục
Trang 43 Một số nét về quyền và bổn phận của trẻ em trong Công ước Quốc tế
về quyền trẻ em và Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em 37
Chương II Thực trạng nhận thức của học sinh THCS ở Hà nội về
quyền và bổn phận
I Sơ lược một số nét về công tác BV, CS & GD quyền và bổn phận của trẻ em Hà Nội
43
1 Sơ lược về vị trí kinh tế, chính trị, xã hội của Thủ đô 43
3 Mục tiêu chương trình hành động vì trẻ em Hà Nội giai đoạn 1991-2000 47
4 Kết quả thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em ở Hà Nội 48
II Thực trạng nhận thức của học sinh THCS ở Hà Nội về quyền và bổn phận của trẻ em
56
1 Thực trạng nhận thức của học sinh về Công ước Quốc tế của LHQ về quyền trẻ em và Luật BV, CS & GD trẻ em, CS & GD trẻ em
56
2 Nhận thức của học sinh THCS về quyền trẻ em 63
3 Nhận thức và thực hiện bổn phận trẻ em của học sinh THCS Hà Nội 84
1 Những nguyên nhân có tác động tích cực đến việc nâng cao nhận thức cho học sinh THCS về quyền và bổn phận của trẻ em
94
2 Những nguyên nhân làm hạn chế đến việc nâng cao nhận thức cho học sinh THCS về quyền và bổn phận của trẻ em
97
3 Dự báo tình hình nhận thức về quyền và bổn phận của trẻ em học sinh các trường THCS
99
IV Vai trò của các cấp uỷ Đảng và chính quyền trong hoạt động nâng cao nhận thức về quyền và bổn phận cho học sinh trong các trường THCS ở Hà Nội
99
1 Vai trò của cấp uỷ Đảng và chính quyền cơ sở, nhất là của Chi bộ và Ban Giám hiệu trường THCS
99
2 Vai trò của chính lãnh đạo xã phường nơi có trường THCS và người
3 Vai trò của chính trẻ em về quyền và bổn phận của trẻ em 101
4 Vai trò của hình thức, biện pháp tuyên truyền giáo dục về quyền và
Trang 5bổn phận của trẻ em từ phía xã hội 101
PHẦN THỨ 3: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH 10
7
Trang 6BẢNG QUY ƯỚC CÁC TỪ VIẾT TẮT
3 B¶o vÖ, ch¨m sãc vµ gi¸o dôc BV, CS & GD
Trang 7LỜI NÓI ĐẦU
Kể từ năm 1989 là năm Liên hợp quốc cho ra đời Công ước Quốc tế về quyền trẻ em, đến nay đã có 192 quốc gia ký phê chuẩn Công ước và 150 nước có chương trình hành động quốc gia vì trẻ em Việt Nam tự hào là nước thứ hai trên thế giới và là nước đầu tiên ở Đông Nam Á ký phê chuẩn Công ước và đến năm 1991 Nhà nước Việt Nam đã ban hành Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em Vấn đề trẻ em vì thế đã trở thành một trong những lĩnh vực xã hội được ưu tiên hàng đầu Cũng chính từ đó đã diễn ra nhiều cuộc Hội thảo, nhiều nghiên cứu khoa học quốc gia và quốc tế tập trung vào vấn đề trẻ em Tuy nhiên, cho đến nay, sau gần mười lăm năm Công ước quốc tế về quyền trẻ em và Luật BV, CS & GD trẻ em đi vào cuộc sống, thực tế vẫn cho thấy rằng việc nhận thức của các nhóm xã hội nói chung, đặc biệt là chính nhóm trẻ em về quyền và bổn phận của mình, để bảo vệ và làm theo vẫn đang
là một vấn đề lớn cần được quan tâm Bởi vì, trong thực tế, những vi phạm về quyền và bổn phận của trẻ em đang ngày càng có xu hướng gia tăng Điều đó chứng tỏ rằng, ở đối tượng này, việc nhận thức về quyền và bổn phận của mình đang còn nhiều hạn chế
Do đó đề tài được lựa chọn bởi Luận văn xã hội học này tập trung vào việc tìm hiểu thực trạng nhận thức của trẻ em học sinh trung học cơ sở ở Hà Nội về quyền và bổn phận của trẻ em qua một cuộc khảo sát 4 trường trung học cơ sở ở Quận Đống Đa, Hoàn Kiếm và Huyện Từ Liêm, Thành phố Hà Nội Một số câu hỏi thuộc về nội dung nghiên cứu mà luận văn đã đặt ra và giải quyết là:
* Công ước quốc tế về quyền trẻ em và Luật BV, CS & GD trẻ em đã đi vào cuộc sống gần mười lăm năm nay, vậy trẻ em học sinh THCS nhận thức như thế nào về quyền và bổn phận của mình?
* Nhà trường, gia đình, Đoàn Thanh niên, Đội Thiếu niên TP Hồ chí Minh và các tổ chức xã hội khác đã nhìn nhận vấn đề này như thế nào và đã có
Trang 8những hoạt động gì để tuyên truyền vận động cũng như thực hiện quyền quyền và bổn phận của các em?
* Những nguyên nhân nào tác động trực tiếp đến thực trạng nhận thức như hiện nay? Qua đó có thể rút ra bài học gì và cần phải có biện pháp gì để cải thiện tình trạng nhận thức này?
Thông tin lượng giá những nội dung trên đã được phối hợp thu thập thông qua phương pháp thu thập thông tin bằng bảng hỏi, sưu tầm - phân tích tài liệu và các phỏng vấn sâu định tính tự do và nửa tự do với các em học sinh, các cán bộ Đoàn Đội, các cán bộ quản lý, giáo viên và phụ huynh học sinh (tổng cộng 12 cuộc)
Cuối cùng, tuy nhiên do những hạn chế về thời gian và các nguồn lực, chắc chắn nghiên cứu mà luận văn thực hiện sẽ không tránh khỏi thiếu sót
Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các nhà chuyên môn, các
thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp
Trang 9PHẦN THỨ NHẤT: MỞ ĐẦU
I TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Chỉ trong khoảng thời gian gần mười lăm năm tính từ năm 1989 là năm cho ra đời Công ước quốc tế về Quyền trẻ em, (sau đây gọi tắt là Công ước) đến tháng 5 năm 2002 LHQ đã tổ chức được hai Hội nghị Thượng đỉnh thế giới về Quyền trẻ em (năm 1990 tại Oslo - NaUy và năm 2002 tại NewYork - Mỹ) Theo báo cáo của Tổng thư ký LHQ - Ông Cofi Annal - đến nay đã có
192 quốc gia ký phê chuẩn Công ước và có 150 nước có chương trình hành động quốc gia vì trẻ em, đưa vấn đề quyền trẻ em trở thành lĩnh vực ưu tiên trong chương trình nghị sự quốc gia và là một trong những lĩnh vực xã hội được ưu tiên hàng đầu
Vấn đề trẻ em cũng luôn là mối quan tâm hàng đầu của Đảng, Nhà nước
và nhân dân ta Chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ em chính là tạo dựng cho đất nước và dân tộc một tương lai tốt đẹp hơn
Việt Nam tự hào là nước thứ hai trên thế giới và là quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á ký phê chuẩn Công ước (năm 1989) Đến năm 1991 Nhà nước Việt Nam đã ban hành Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em (BV, CS & GD) nhằm thể chế hoá các quyền và bổn phận cơ bản của trẻ em Việt Nam, đồng thời xác lập các cơ sở pháp lý vững chắc cho công tác BV, CS & GD trẻ em
Công ước về quyền trẻ em và Luật BV, CS & GD trẻ em với những quy định cụ thể về quyền và bổn phận của trẻ em đã có những tác động tích cực vào thực tế cuộc sống gần mười lăm năm nay và đã có những đóng góp tích cực trong việc nâng cao nhận thức của các tầng lớp nhân dân Việt Nam, trong đó có trẻ em là học sinh các trường trung học cơ sở (THCS) ở các tỉnh, thành phố trong cả nước Đối với học sinh các trường THCS, việc nhận thức đầy đủ về các quyền và bổn phận của mình sẽ góp phần quan trọng làm thay đổi hành vi và cách xử sự theo đúng những quy định của Công ước và Luật Đây cũng là cơ sở thuận lợi cho việc giáo dục quyền và nghĩa vụ công dân của các em sau này
Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc nhận thức đầy đủ các điều khoản quy định về quyền và bổn phận của trẻ em nói chung và học sinh trong các trường
Trang 10THCS nói riêng để bảo vệ và làm theo là cả một vấn đề lớn cần phải được quan tâm Bởi vì, trong thực tế những vi phạm về quyền và bổn phận của trẻ em trong đối tượng học sinh đang ngày càng có xu hướng gia tăng Điều đó chứng
tỏ rằng, ở đối tượng này, việc nhận thức về quyền và bổn phận của mình đang còn nhiều hạn chế
Ở Việt nam, trước vấn đề này đã có một số hoạt động nghiên cứu về nhận thức của các tầng lớp nhân dân và dư luận xã hội qua 10 năm thực hiện chương trình hành động quốc gia vì trẻ em Việt Nam do Uỷ ban BV, CS & GD trẻ em (nay là Uỷ ban Dân số, Gia đình và Trẻ em) tổ chức năm 2001 Đề tài nghiên cứu dư luận trẻ em trên một số điểm đại diện cho ba vùng Bắc - Trung - Nam Việt Nam về một số lĩnh vực, như: học tập, văn hoá; về kỳ nghỉ hè của học sinh tiểu học và THCS của Viện nghiên cứu thanh niên (năm 1999) Mới đây đáng chú ý có đề tài cấp Viện năm 2002 của Viện Nghiên cứu thanh niên
về “Vai trò của Đội TNTP Hồ Chí Minh trong việc tham gia giáo dục quyền và bổn phận cho trẻ em” Các kết quả nghiên cứu nêu trên mới chỉ đánh giá nhận thức chung chung của trẻ em về Luật BV, CS & GD trẻ em của Việt Nam hoặc thể hiện nhận thức trên một số mặt đời sống cụ thể Thảng hoặc có một số đề tài
có nghiên cứu về nhận thức của trẻ em về một số quyền và bổn phận cụ thể song lại chỉ đi vào tìm hiểu vai trò của Đội TNTP Hồ Chí Minh trong việc giáo dục quyền và bổn phận cho trẻ em
Đặc biệt, cho đến nay chưa có nghiên cứu chuyên biệt nào về nhận thức của nhóm trẻ em học sinh THCS về quyền và bổn phận của trẻ em trong Luật
BV, CS & GD cũng như Công ước quốc tế về Quyền trẻ em
Để góp phần vào việc nghiên cứu thực trạng tình hình nhận thức của trẻ
em về quyền và bổn phận của trẻ em, tác giả luận văn chọn đề tài “Thực trạng
nhận thức của học sinh trung học cơ sở ở Hà Nội về quyền và bổn phận của trẻ em trong giai đoạn hiện nay” Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp
phần vào việc nghiên cứu lý luận, và đánh giá thực trạng nhận thức của chính trẻ em về quyền và bổn phận của mình Trên cơ sở đó đề tài khuyến nghị và
đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần nâng cao nhận thức của học sinh THCS về quyền và bổn phận của trẻ em
Trang 11DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
1 Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia - Hà Nội 1996
2 Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX - Nxb Chính trị Quốc gia - Hà Nội 2001
3 Chỉ thị 55/CT-TW ngày 28 tháng 6 năm 2000 về tăng cường sự lãnh
đạo của các cấp uỷ Đảng ở cơ sở đối với công tác BV, CS & GD trẻ
em
4 Uỷ ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em Việt Nam - Một số Văn kiện
Đảng và Nhà nước về BV, CS & GD trẻ em - Nxb Chính trị Quốc gia
- Hà Nội 1996
5 Uỷ ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em Việt Nam - Báo cáo số
16/BC-BVCSTE ngày 1 tháng 6 năm 2002 về báo cáo kiểm điểm đánh giá
10 năm thi hành Luật BV, CS & GD trẻ em (1991-2001)
6 Uỷ ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em Việt Nam, Viện nghiên cứu
Thanh niên - Kỷ yếu Hội thảo khoa học - Mối quan hệ giữa quyền và
bổn phận của trẻ em, thực trạng và giải pháp - Hà Nội 11/2001
7 Uỷ ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em Việt Nam, Viện Khoa học Giáo
dục - Kỷ yếu Hội thảo khoa học - Cơ sở khoa học và thực tiễn để
quy định độ tuổi trẻ em trong Luật BV, CS & GD trẻ em - Hà Nội
9/2001
8 Uỷ ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em Việt Nam, các Bộ, Ngành, Đoàn
thể xã hội - Kỷ yếu Hội thảo khoa học - Cơ chế chính sách để thực
hiện trách nhiệm của gia đình, Nhà nước và xã hội đối với công tác
BV, CS & GD trẻ em - Hà Nội 12/2001
9 Bộ Tƣ pháp, Uỷ ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em Việt Nam, và một số
bộ ngành liên quan - Kỷ yếu Hội thảo khoa học - Vấn đề chế tài để
xử lý các hành vi vi phạm quyền trẻ em trong việc xử lý đối với trẻ
em vi phạm pháp luật Trách nhiệm của gia đình, xã hội trong việc thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em
Trang 1210 PGS.TS Đặng Cảnh Khanh - Đoàn TNCS Hồ Chí Minh với công tác
chăm sóc, giáo dục trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn - Nxb
Thanh Niên, hà Nội 2002
11 UBND Thành phố Hà Nội - Báo cáo tổng kết 10 năm thực hiện
chương trình hành động vì trẻ em Hà Nội giai đoạn 1991 - 2000
12 UBND Thành phố Hà Nội - số 38/BC-UB ngày 28 tháng 7 năm
2001 - Báo cáo kết quả thực hiện chương trình hành động vì trẻ em
TP Hà Nội (1999-2000)
13 Uỷ ban Dân số, gia đình và trẻ em Hà Nội - Báo cáo việc thực hiện
quyền trẻ em trên địa bàn thành phố Hà Nội - Hà Nội ngày 12 tháng
11 năm 2001
14 Uỷ ban BV, CS trẻ em quận Ba Đình - Báo cáo tổng kết công tác
bảo vệ, chăm sóc trẻ em năm 2000 và phương hướng công tác năm
2001 - Hà Nội, ngày 11 tháng11 năm 2000
15 Uỷ ban BV, CS trẻ em quận Đống Đa - Báo cáo tổng kết công tác
bảo vệ, chăm sóc trẻ em năm 2000 và phương hướng công tác năm
2001 - Hà Nội, ngày 23 tháng11 năm 2000
16 Uỷ ban BV, CS trẻ em quận Thanh Xuân - Báo cáo tổng kết công
tác bảo vệ, chăm sóc trẻ em năm 2000 và phương hướng công tác năm 2001 - Hà Nội, ngày 10 tháng11 năm 2000
17 Thực tế các hoạt động của cấp phường trong việc thực hiện quyền
và bổn phận của trẻ em - Uỷ ban bảo vệ, chăm sóc trẻ em phường Giảng Võ, Quận Ba Đình - Hà Nội ngày 12 tháng 11 năm 2001
18 Thực hiện quyền trẻ em ở cụm dân cư - Báo cáo của Uỷ ban bảo vệ, chăm sóc trẻ em phường Kim Giang, Quận Thanh Xuân
19 Gia đình với việc thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em - Bùi Thị Xuân Danh - Phường Ô Chợ Dừa, Quận Đống Đa
20 Nhà trường cho chúng cháu hiểu biết về quyền và bổn phận của trẻ
em - Phan Đức Toàn, Phường Thành Công, Quận Ba Đình