Bài viết nghiên cứu nhằm đóng góp tiếng nói và việc làm của mình để Hội nghị bàn luận mục đích cuối cùng mà giaso viên muốn đạt tới đó chính là nâng cao chất lượng dạy và học địa lý.
Trang 1SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM
NHẰM KIỂM TRA đÁNH GIÁ HOẠT đỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC đỊA LÝ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG
đẬU THỊ HÒA Khoa địa lý, Trường đHSP đà Nẵng
I đẶT VẤN đỀ
Sự ựổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học (PPDH) hiện nay ựã tác ựộng rất nhiều ựến các phương pháp (PP) kiểm tra ựánh giá kết quả học tập của học sinh (HS) và kiểm tra ựánh giá cũng là một nhân tố quan trọng tạo ựiều kiện, thúc ựẩy sự ựổi mới PP dạy và PP học, nó cũng là nhân tố ựể nâng cao chất lượng dạy học Tuy nhiên, việc kiểm tra ựánh giá hiện nay còn bộc lộ nhiều yếu kém và bất cập:
- Do không nắm vững thang bậc chất lượng của sản phẩm giáo dục nên phần lớn câu hỏi, ựề thi kiểm tra ựánh giá trong nhà trường hiện nay chủ yếu nhằm ựánh giá mức nhận thức thấp, tức là kiểm tra việc thuộc kiến thức là chắnh, nên ựề thi thường thiên về yêu cầu HS nhớ lại kiến thức ựã ựược thầy cho ghi, thầy giải thắch, cũng vì thế mà HS dễ quay cóp, không cần tư duy, dẫn ựến nhiều tiêu cực trong thi
cử và ựánh giá không ựúng chất lượng sản phẩm ựào tạo
- Công cụ kiểm tra trong giáo dục hiện nay vẫn chủ yếu là hệ thống câu hỏi vấn ựáp và tự luận Cả hai loại này ựều có ựộ khó và ựộ phân biệt không ổn ựịnh, hơn nữa các câu hỏi và ựề thi tự luận chủ yếu là giáo viên (GV) ra theo chủ quan hoặc kinh nghiệm của cá nhân nên dẫn ựến ựộ tin cậy thấp
- Các nhà giáo dục (GV và những người quản lý) chưa phân biệt rõ: kiểm tra ựánh giá hoạt ựộng nhận thức, ựánh giá thành quả học tập, ựánh giá trình ựộ học vấn, và việc thi tuyển, nên chưa có những công cụ phù hợp, khách quan, có hiệu lực cho từng loại Hơn nữa, trong dạy học chỉ chú ý ựến việc học thuộc bài của HS ở nhà mà chưa chú trọng ựến việc ựánh giá các hoạt ựộng nhận thức của HS trong học tập trên lớp, vì vậy thường sử dụng các cách: kiểm tra bài cũ, kiểm tra 15 phút hoặc
1 tiết, thi hoặc kiểm tra học kỳ Kiểm tra bài cũ chỉ kiểm tra ựược 1 ựến 2 em Kiểm tra 15 phút, kiểm tra 1 tiết hoặc học kỳ, các ựề kiểm tra chỉ có từ 1 ựến 3 câu hỏi cũng chỉ rơi vào một vài phần của chương trình Cách ựánh giá như vậy chưa toàn diện, chưa chắnh xác, GV chưa thu ựược những thông tin trong quá trình học tập, ựặc biệt chưa thu ựược kết quả hoạt ựộng nhận thức hàng ngày của từng HS diễn ra
ở trên lớp Mục tiêu của ựổi mới PPDH hiện nay là tăng cường tổ chức các hoạt ựộng nhận thức của học sinh Dạy học bằng hoạt ựộng và thông qua hoạt ựộng, nhưng các hoạt ựộng nhận thức của HS lại chưa ựược ghi nhận và chưa ựược ựánh giá cụ thể và chắnh xác, thì không thể thúc ựẩy HS tắch cực hoạt ựộng
Trang 2đã ựến lúc phải nhanh chóng xác lập thang bậc chất lượng cho từng lớp học, cấp học và cần phổ biến rộng rãi khoa học ựo lường, ựánh giá chất lượng giáo dục cho ựội ngũ GV, các nhà quản lý giáo dục, cho cả HS và phụ huynh ựể cùng tham gia vào giáo dục ựào tạo, cùng thanh tra, kiểm tra việc ựánh giá ựể ựạt chất lượng mong muốn đặc biệt, các nhà giáo dục cần phân biệt rõ: kiểm tra ựánh giá các hoạt ựộng nhận thức (quá trình nhận thức), ựánh giá thành quả học tập, ựánh giá trình ựộ học vấn và việc thi tuyển chọn ựể xây dựng ựược những bộ công cụ phù hợp, khách quan nhằm ựánh giá chắnh xác và hiệu quả
Hiện nay, PP trắc nghiệm ựược coi là PP kiểm tra thuận lợi và khách quan nhất, nó giúp cho việc vận dụng toán học vào việc ựánh giá một hiện tượng giáo dục phức tạp, nó ựược dùng ựể ựánh giá thành quả của một hoạt ựộng học tập, cũng như thành quả của cả một quá trình học tập của HS PP này có nhiều ưu ựiểm nên hiện nay ựang ựược khuyến khắch sử dụng nhiều trong dạy học Qua thực nghiệm, chúng tôi thấy sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm có tác dụng to lớn trong việc kắch thắch và thúc ựẩy các hoạt ựộng nhận thức của HS trong giờ học vì:
- Hệ thống câu hỏi trắc nghiệm chắnh là một hệ thống bài tập dưới nhiều dạng, mỗi dạng có những cách kắch thắch riêng, khiến cho HS tò mò, phải tập trung cao
ựộ, phải hoạt ựộng liên tục, phải tư duy, phải linh hoạt thì mới có thể lựa chọn hoặc giải mã ựược vấn ựề
- Mỗi bài trắc nghiệm gồm nhiều câu hỏi, bao quát ựược nhiều vấn ựề và mỗi câu hỏi như một lời gợi ý ựể HS tìm tòi và nắm bát toàn bộ các vấn ựề của bài Thông qua hệ thống câu hỏi trắc nghiệm HS có thể hiểu ựược những nội dung nào là nội dung chắnh, những nội dung cơ bản của một bài học
- để trả lời các câu hỏi HS cần phải sử dụng nhiều PP và phương tiện học tập
HS ựộc lập cao ựộ, nhưng ựôi khi vẫn cần trao ựổi và thảo luận với bạn bè ựể tìm ra câu trả lời (ựây không phải là một bài kiểm tra nên HS càng thảo luận nhiều càng tốt), HS cần sử dụng nhiều phương tiện như: sách giáo khoa, phương tiện trực quan, tài liệu tham khảo
- Thông qua hệ thống câu hỏi trắc nghiệm, GV có thể ựánh giá ựược hoạt ựộng nhận thức của từng em trong giờ học và từ ựó có thể ựánh giá ựược mức ựộ nhận thức của từng em ựối với bài học ựó Thông qua kết quả GV có thể ựiều chỉnh kịp thời quá trình dạy học của mình cách làm này thể hiện tắnh chắnh xác và khách quan
II VIỆC SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM TRONG đÁNH GIÁ MỨC đỘ NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC đỊA LÝ LỚP 10 CCGD
1 Vài ý kiến trao ựổi
Qua 2 năm thực nghiệm giảng dạy chương trình ựịa lý lớp 10 CCGD (Ban KHXH & NV) ở một số trường THPT chúng tôi cũng ựã tiến hành kiểm chứng một
Trang 3vấn ựề: có thể dùng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm ựể kắch thắch HS học tập và ựể ựánh giá mức ựộ nhận thức của HS sau mỗi bài học
Trong dạy học, ựể tăng cường tắnh ựộc lập và tắch cực của HS, hiện nay các
GV thường ựặt ra các câu hỏi hoặc bài tập nhận thức, ựôi khi là nêu lên một số vấn
ựề, ựể hướng dẫn HS trả lời và giải quyết Cách này cũng rất tốt, tuy nhiên, các bài tập và câu hỏi ựặt ra cũng chỉ kiểm tra ựược hoạt ựộng của một số em ở trong lớp, còn phần ựông HS trong lớp GV cũng chưa thu ựược những thông tin cụ thể về hoạt ựộng nhận thức của các em
Từ thực tế và việc nghiên cứu lý luận trắc nghiệm, nhóm nghiên cứu chúng tôi xây dựng một hệ thống câu hỏi trắc nghiệm cho từng bài học và sử dụng hệ thống câu hỏi này trong quá trình dạy học ựịa lý 10 thắ ựiểm
Việc xây dựng hệ thống câu hỏi ựược tuân thủ theo quy trình 5 bước:
- Xác ựịnh mục tiêu cụ thể của từng bài trắc nghiệm, dựa trên cơ sở mục tiêu của bài học
- Xác ựịnh nội dung những kiến thức, những kỹ năng cần trắc nghiệm, dựa trên
cơ sở kiến thức trọng tâm của bài
- Xác ựịnh thể loại câu hỏi, số lượng câu hỏi và biên soạn câu hỏi, dựa trên nội dung của từng bài học và ựặc ựiểm của từng loại trắc nghiệm
- Xây dựng ựáp án biểu ựiểm, dựa trên số lượng câu hỏi và loại câu hỏi
- đánh giá ựộ chuẩn hóa của câu hỏi và chỉnh lý câu hỏi
Về kỹ thuật biên soạn câu hỏi trắc nghiệm, dựa vào lý luận chung của trắc nghiệm, ựặc ựiểm môn học, tuy nhiên còn phụ thuộc nhiều vào trình ựộ GV
Mỗi bài học trên lớp, chúng tôi có một bài trắc nghiệm, bài này là hệ thống câu hỏi trắc nghiệm nhằm hướng dẫn cho từng hoạt ựộng của HS ựối với bài học
- Trong quá trình dạy học hệ câu câu hỏi trắc nghiệm ựược sử dụng trong từng phần, dưới hình thức như một bài tập nhận thức, ựôi khi ựược kết hợp với phiếu học tập, nhằm vừa hướng dẫn hoạt ựộng nhận thức, vừa ựánh giá hoạt ựộng nhận thức
2 Các vắ dụ minh họa
Vắ dụ: Bài 9: Tác ựộng của ngoại lực (SGK lớp 10 thắ ựiểm)
A Mục 1: Ngoại lực để HS nắm ựược khái niệm này chúng tôi sử dụng 1 câu hỏi ựiền khuyết:
Câu 1: Nguồn năng lượng ở bên ngoài của vỏ Trái đất như năng lượng của gió, mưa, băng, nước chảy, sóng biển gọi là
B Mục 2: Tác ựộng của ngoại lực
Trong phần này có nhiều tác ựộng ngoại lực, mỗi tác ựộng có một số câu hỏi vừa gợi ý hoạt ựộng, vừa kắch thắch hoạt ựộng, vừa ựòi hỏi tư duy ựể giải quyết các câu hỏi
Trang 4+ Mục 2.1 Quá trình phong hóa
để hướng dẫn HS hoạt ựộng và nắm ựược các khái niệm về phong hóa và ựiều kiện thúc ựẩy các quá trình phong hóa chúng tôi sử dụng các dạng câu hỏi sau:
Câu 2: Phong hóa là quá trình , dưới tác ựộng của nhiệt
ựộ, nước, sinh vật
Câu 3: Phong hóa vật lý diễn ra chủ yếu trong các ựiều kiện:
a Khắ hậu lạnh, cấu trúc ựá bền vững
b Khắ hậu nóng khô hoặc lạnh, cấu trúc ựá kém bền vững
c Khắ hậu nóng, ẩm, cấu trúc ựá bền vững
d Khắ hậu ôn hòa, cấu trúc ựá kém bền vững
Câu 4: Phong hóa hóa học diễn ra mạnh nhất ở các vùng khắ hậu
a khắ hậu nóng, khô c khắ hậu lạnh, ẩm
b khắ hậu nóng, ẩm d khắ hậu ôn hòa
Câu 5: các loại ựá dễ bị hòa tan nhất, tạo nên nhiều dạng ựịa hình ựộc ựáo là:
a đá sa phiến c đá granắt, riôlýt
b đá ba zan d đá vôi, thạch cao
Câu 6: Thành phần hóa học của ựá và khoáng vật bị thay ựổi là do:
a Quá trình vỡ vụn c Quá trình ô xi hóa và hòa tan
b Quá trình ô xi hóa d Quá trình hòa tan
Câu 7: Phong hóa sinh vật diễn ra dưới tác ựộng mạnh của:
a Các loại vi sinh vật c Các nấm, tảo
b Các rễ cây d Tất cả các loại trên
Câu 8: Hãy dùng thước nối cột bên trái với cột bên phải ựể ựược những khái niệm ựúng sau ựây:
a Phong hóa vật lý 1 Quá trình phá hủy ựá, chủ yếu làm cho thành
phần hóa học của ựá thay ựổi
b Phong hóa hóa học 2 Quá trình phá hủy ựá, làm cho ựá vừa bị phá hủy
về mặt cơ giới, vừa bị phá hủy về mặt hóa học
c Phong hóa sinh vật 3 Quá trình phá hủy ựá, chủ yếu làm cho thành
phần cơ giới của ựá thay ựổi + Mục 2.2: Quá trình mài mòn, xâm thực
+ Mục 2.3: Quá trình bồi tụ
để hướng dẫn HS hoạt ựộng và nắm ựược các khái niệm mài mòn, xâm thực, bồi tụ và ảnh hưởng của các quá trình này ựến ựịa hình chúng tôi sử dụng các dạng câu hỏi sau:
Trang 5Câu 9: Nhân tố quan trọng nhất ñể hình thành ñịa hình miền bờ biển là:
a Quá trình mài mòn của sóng biển
b Quá trình mài mòn của dòng nước
c Quá trình mài mòn của gió
d Quá trình mài mòn của băng hà
Câu 10: Quá trình bồi tụ của nước, gió, băng hà, ñã tạo nên những dạng ñịa hình mới:
a Các ñồng bằng
b Các cồn cát, ñụn cát ở ven biển, sa mạc
c Các ñồng bằng, cồn cát, ñụn cát, các dồi thấp vùng ôn ñới
d Các ñồi thấp ở vùng ôn ñới
Câu 11: Hãy sắp xếp theo ñúng từng cặp cho hợp lý ñể ñược khái niệm ñúng
a Mài mòn 1 Là sự phá hủy các lớp ñá phủ trên bề mặt ñất, do tác dụng
của gió, nước chảy, sóng biển, băng hà
b Xâm thực 2 Là quá trình tích lũy các vật liệu bị phá hủy ở những vùng
thấp hơn
c Bồi tụ 3 Là quá trình làm biến dạng ñá trên bề mặt ñất do tác ñộng
của nước chảy theo sườn, sóng biển, băng hà
C Kết thúc bài học, chúng tôi thường sử dụng một số câu hỏi trắc nghiệm tự luận hoặc bài tập nhận thức thông qua phiếu học tập Quan niệm mới về việc củng
cố bài học là: giúp HS khái quát lại toàn bộ kiến thức, qua ñó nắm ñược lô gíc của bài học, ñồng thời HS nắm ñược những kiến thức cơ bản nhất của bài học ñó Qua củng cố kiến thức còn giúp cho HS thấy ñược sự tiếp nối của bài học ở nhà và các bài học tiếp theo
Ở bài học này, sau khi ñã dùng hệ thống câu hỏi khách quan ñể hướng dẫn hoạt ñộng nắm kiến thức của HS, chúng tôi sử dụng một số câu hỏi trắc nghiệm tự luận, các câu hỏi này yêu cầu HS phải tư duy, phân tích, so sánh, tổng hợp các kiến thức trong bài mới có thể giải ñáp ñược
Câu 11: Tại sao ở vùng nhiệt ñới ẩm gió mùa như nước ta, cả phong hóa vật lý, phong hóa hóa học, phong hóa sinh vật ñều diễn ra mạnh mẽ?
Câu 12: Tại sao con người lại phải tìm các biện pháp ñể hạn chế các quá trình bào mòn, xâm thực?
3 Vài nhận xét
+ Mỗi bài trắc nghiệm như trên ñược in ra một trang giấy, sau bài học GV có thể thu lại, ñể ñánh giá, ghi nhận quá trình học tập của HS và mức ñộ nhận thức của từng em Bài kiểm tra trắc nghiệm này ñược trả lại HS ñể các em tiếp tục học tập ở nhà và lưu giữ kết quả làm việc của mình
Trang 6+ Việc sử dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm trong dạy học ựịa lý hiện nay còn gặp nhiều khó khăn:
- GV bên cạnh việc soạn bài, phải biên soạn ựược một hệ thống câu hỏi trắc nghiệm ựủ ựộ chuẩn của bài ựó điều này không phải GV nào cũng có thể thực hiện ựược, nó ựòi hỏi người GV phải vừa có trình ựộ chuyên môn nghiệp vụ, lại vừa phải
có hiểu biết sâu và rộng về những cơ sở lý luận của trắc nghiệm Chắnh ựiều này ựã gây những khó khăn lớn trong biên soạn câu hỏi trắc nghiệm
- Ngoài việc biên soạn câu hỏi GV còn phải in ấn bài trắc nghiệm ựể phát cho
HS Trong ựiều kiện hiện nay, các trường ở thành phố, thị xã có thể tiến hành ựược, nhưng ựối với các vùng nông thôn, miền núi thì rất khó khăn, bởi vì có liên quan rất nhiều ựến kinh phắ và phương tiện in ấn
Bài trắc nghiệm tuy ựánh giá rất nhanh, nhưng mỗi lớp 50 HS vẫn ựòi hỏi một thời gian nhất ựịnh, nên GV ngại sử dụng vì tốn thêm thời gian
III KẾT LUẬN
Qua 2 năm thử nghiệm trên ựịa bàn thành phố đà Nẵng, chúng tôi nhận thấy kết quả bước ựầu thật khả quan HS ngay từ ựầu tiết học ựã nhận thức rõ ựược nhiệm
vụ nhận thức của mình, HS phải thất sự nỗ lực ựể giải quyết các vấn ựề ựược ựưa ra trong hệ thống câu hỏi, kắch thắch ựược sự hứng thú học tập của HS đồng thời qua việc thực hiện các câu hỏi trắc nghiệm GV thì thu nhận ựược thông tin từ phắa HS và
HS có thể tự ựánh giá ựược mức ựộ nhận thức của mình Việc sử dụng hệ thống câu hỏi chỉ ựể hướng dẫn hoạt ựộng nhận thức trong dạy học, không ựánh giá kết quả học tập bằng ựiểm số, nên không gây áp lực cho HS, tạo thái ựộ thoải mái cho HS trong học tập, hiệu quả giờ học cao hơn Vấn ựề kiểm tra ựánh giá là vấn ựề cần quan tâm của mỗi GV, kiểm tra ựánh giá chắnh xác, toàn diện và khách quan, giúp cho GV phát huy ựược các PPDH tắch cực, cũng như kắch thắch ựược các hoạt ựộng học tập của HS Những nghiên cứu của chúng tôi cũng chỉ là sự thể nghiệm bước ựầu và cũng chỉ là thực nghiệm những cái mà lý luận dạy học ựịa lý ựã nêu ra, nhưng lâu nay chúng ta chưa thực hiện hoặc chưa có ựiều kiện thực hiện Tuy nhiên chúng tôi muốn ựóng góp tiếng nói và việc làm của mình ựể Hội nghị bàn luận đắch cuối cùng mà GV chúng ta muốn ựạt tới ựó chắnh là nâng cao chất lượng dạy và học ựịa lý
TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] Bộ Giáo dục và đào tạo Nâng cao năng lực tổ chức và quản lý kiểm tra ựánh giá trong ựào tạo giáo viên trung học cơ sở Tài liệu tập huấn, Hà Nội, TP Hồ Chắ Minh, 2004
[2] Bộ Giáo dục và ựào tạo Tăng cường kỹ năng ựánh giá kết quả học tập của học sinh trung học phổ thông Dự án hỗ trợ kỹ thuật VIE/4122/TA Hà Nội, 2004
Trang 7[3] ðại học Sư phạm Huế ðổi mới phương pháp kiểm tra ñánh giá trong dạy học
Kỷ yếu Hội nghị Khoa học, 2005
[4] ðậu Thị Hòa Xây dụng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm dùng trong dạy học ñịa lý lớp 10 CCGD (Ban KHXH&NV) ở trường trung học phổ thông nhằm nâng cao năng lực dạy học cho sinh viên sư phạm ñịa lý sau khi ra trường ðề tài cấp Bộ, Mã số B2005 - 16 - 38, 2005
[5] Nguyễn Phương Liên Sử dụng phương pháp trắc nghiệm trong kiểm tra ñánh giá kiến thức của học sinh môn ñịa lý kinh tế xã hội lớp 11 Luận văn thạc sĩ, Trường ðại học Sư phạm Hà Nội, 1998
[6] Lưu Xuân Mới Trắc nghiệm với việc cải tiến phương pháp ñánh giá thành quả học tập Tạp chí Phát triển giáo dục số 2 (Tr 13 - 17), 2003
[7] Nghiêm Xuân Nùng (biên dịch), Lâm Quang Thiệp (hiệu ñính và giới thiệu) Trắc nghiệm và ño lường trong giáo dục Bộ GD - ðT, Vụ ðại học, Hà Nội, 1996 [8] Nguyễn Trọng Phúc Trắc nghiệm khách quan và vấn ñề ñánh giá trong giảng dạy ñịa lý Nxb ðại học Quốc gia, Hà Nội, 2001
[9] Nguyễn ðức Vũ (chủ biên) Câu hỏi trắc nghiệm ñịa lý lớp 10 NXB Giáo dục, 2002