Không chỉ tự mình thực hiện các quyển tham gia t ực tiếp, công dân có thể tham gia vào quá t ình hoạch định chính sách thông qua kênh các tổ chức chính t ị - xã hội, bởi đây là những tổ [r]
Trang 1SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI DÂN TRONG PHONG, CHONG THAM NHŨNG CHÍNH SÁCH - NHÌN TỪ GÓC ĐỘ TĂNG CƯỜNG CÔNG KHAI,
MINH BACH VA TRACH NHIỆM GIẢI TRÌNH
TS Pham Thế Lực! - PGS.TS Đặng Minh Tuấn?
Sự tham gia của người dân trong quản trị nhà nước là một trong những yêu cầu của quản trị tốt và đóng vai trò quan trọng trong phòng, chống tham nhũng
(PCTN) chính sách Bài viết này làm rõ vấn để tham nhũng chính sách và vai trò
tham gia của người dân trong PCTN từ góc độ công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình Sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách được quy định khá
cụ thể và đầy đủ trong Hiến pháp và pháp luật Trên thực tế, người dân cũng đóng vai trò ngày càng tích cực trong PCTN chính sách Tuy vậy, vẫn còn nhiều hạn chế
của hoạt động này Trên cơ sở phân tích lý thuyết và thực trạng tham nhũng chính
sách theo công thức “thưmn những = độc quyền + bưng bít thông tím - trách nhiệm giải trình”, bài viết đưa ra một số giải pháp trong việc tăng cường sự tham gia của người dân trong PCTN
1 Tham những chính sách và vai trò tham gia của người dân trong phòng, chống tham những chính sách
Tham nhũng là những hành vi lợi dụng quyển lực, đặc biệt là quyển lực nhà
nước, để trục lợi cho mục đích cá nhân Với ý nghĩa như vậy, tham nhũng đã xuất hiện
từ rất lâu trong lịch sử xã hội loài người, mà biểu hiện của nó là sự tha hóa quyển lực công (lạm quyền, chuyên quyển, lộng quyền để vụ lợi) Ngày nay, tham nhũng vẫn là một hiện tượng khá phổ biến trên thế giới, trở thành một trong những lực cản lớn đối
với sự phát triển của mỗi quốc gia, đe dọa ổn định xã hội, làm xói mòn những giá trị
‡ Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chỉ Minh
* Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội
Trang 2KY YEU HOI THAO KHOA HOC QUOC TE
Công khai, minh bach va trach nhiém gidi trình trong quản trị nhà nước
đạo đức, các giá tri dan chủ, cần trở quá trình phát triển và tăng trưởng kinh tế cũng như làm suy giảm lòng tin của người đân vào chính quyển và pháp luật
Trong các loại tham nhũng, tham những chính sách được coi là loại tham những hết sức tỉnh vi, nguy hiểm, rất khó phát hiện và xử lý Tham nhũng chính sách được hiểu là việc sử dụng quyền lực một cách phi pháp trong quá trình chính sách công
nhằm trục lợi từ chính sách Trên thực tế, tham nhũng chính sách thể hiện ra đưới
những loại hành vi như “buôn cơ chế; “buôn chính sách”, “bẻ cong” chính sách, “lẻo
lái” chính sách theo hướng tối đa hóa lợi ích cho một nhóm, một bộ phận nào đó thay
vì đem lại lợi ích chung cho cộng đồng, xã hội Cụ thể, đó là tình trạng một số nhóm
lợi ích trong xã hội, đặc biệt các nhóm lợi ích kinh tế, mưu cầu lợi ích riêng cho mình
hoặc nhóm mình bằng cách tiếp cận, thuyết phục, thông đồng, gây ảnh hưởng đến những người thiết kế và quyết định chính sách để nhà nước ban hành các chính sách
có lợi cho họ, bất chấp lợi ích chung
Tham nhũng chính sách gây ra những hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cho cả nhà nước và xã hội: Thứ nhất, nó tạo ra sự méo mó của chính sách, tạo lập môi trường cạnh
tranh không công bằng, bảo kê cho nhóm lợi ích thân hữu, gây thất thoát, lãng phí, sử
dụng không hiệu quả nhiều nguồn lực quan trọng của quốc gia, và hậu quả tất yếu là
kìm hãm sự phát triển kinh tế của đất nước; Thứ hai, nó xâm phạm quyền và lợi ích
chính đáng của người dân, huỷ hoại các giá trị liêm chính, dân chủ, công bằng, làm tha hoá đội ngũ cán bộ, giảm hiệu quả quản trị của nhà nước, làm mất niềm tin của
người dân vào chính quyền và chế độ Như nhận xét của một cựu đại biểu Quốc hội,
“một chính sách phát triển ngành méo mó được thông qua có thể làm lợi không thể
kể xiết cho một số người, nhưng đồng thời cũng làm cạn kiệt các nguồn lực của đất nước Một quyển năng không chính đáng được cài vào trong luật có thể hợp pháp hóa
sự những nhiễu vô tận của một số người, nhưng đồng thời cũng làm cho đời sống của
người dân, hoạt động của doanh nghiệp hết sức khó khăn”!
Nguyên nhân của tham nhũng chính sách có thể được tiếp cận đưới nhiều khía cạnh khác nhau Từ góc độ sự tham gia của người đân vào quá trình chính sách, bài viết này tiếp cận bản chất, nguyên nhân của tham nhũng chính sách được mô tả bằng công thức: Than những = Độc quyên + Bưng bít thông tin - Trách nhiệm giải trình?
' Nguyễn ŠSÿ Dũng, “Phòng chống tham nhũng chính sách (2018) <https://www.nhandan.com.vn/cuoituan /phong-su/phong-su-anh/item/37004502-phong-chong-tham-nhung-chinh-sach.html> truy cập ngày
02/11/2019
? Công thức này được xây dựng dựa trên để xuất của nhóm 03 tác giả Robert Khitgaard, Ronald Maclean-Abaroa
và H Lindsey Parris đã đưa ra: “Tham những = Độc quyển + Sự tùy ý - Trách nhiệm giải trình" Bài viết này
Trang 3KY YEU HOI THAO KHOA HOC QUỐC TẾ
Céng khai, minh bach va trach nhiém giải trình trong quản trị nhà nuéc
Theo công thức trên, nguyên nhân của tham nhũng chính sách có thể được diễn giải một cách cụ thể là: Ở đâu có: (1) sự độc quyền trong hoạch định chính sách, quyền
tùy ý quyết định chính sách của quan chức ngày càng lớn, (2) tính công khai, minh
bạch trong xây dựng chính sách không được tôn trọng, bảo đảm và thực thi, (3) thiếu trách nhiệm giải trình của các quan chức trong hoạch định chính sách, thì ở đó mức
độ tham nhũng chính sách ngày càng tăng và trở nên nguy hiểm Do đó, muốn chống tham nhũng chính sách thì giải pháp được rút ra là:
- Xóa bỏ tình trạng độc quyền của nhà nước trong hoạch định chính sách theo hướng mở rộng và thúc đẩy sự tham gia của người dân trong hoạt động xây dựng, ban
hành chính sách nhằm bảo đảm rằng các chính sách ban hành thể hiện day đủ ý chí,
nguyện vọng của người dân và xã hội
- Xóa bỏ tình trạng bưng bít thông tin bằng cách bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, đẩy mạnh công khai, minh bạch thông tin liên quan đến quá trình hoạch định
chính sách Công khai, minh bạch là “chìa khóa” để đảm bảo rằng, các nhà hoạch định chính sách không đưa ra các đối xử thiên vị cho bất kỳ một cá nhân hay nhóm lợi ích nào mà đe dọa lợi ích chung của xã hội
- Tăng cường trách nhiệm giải trình của các quan chức trong quá trình hoạch định chính sách, theo đó các quan chức phải có trách nhiệm giải thích và giải đáp những yêu cầu, đòi hỏi của người dân và xã hội liên quan đến các nội dung và quyết
định chính sách Nếu một chính sách sai lầm, gây thiệt hại cho lợi ích chính đáng của người dân thì họ phải chịu trách nhiệm cho chính sách của mình Đồng thời, sự tham
gia của người dân trong xây dựng chính sách cho phép người dân yêu cầu các cơ quan
nhà nước phải chịu trách nhiệm giải trình về các hoạt động, quyết định của mình
Ngày nay, các cách tiếp cận về quản trị mới, quản trị tốt, quản trị dân chủ đều
nhấn mạnh các giá trị về sự tham gia của công dân, hoạch định và thực thi chính sách trên nguyên tắc công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình với mục tiêu nhằm
PCTN, tuân thủ pháp luật trong xây dựng và thực thi chính sách Mô hình quản trị tốt
được đưa ra tích hợp nhiều nguyên tắc, trong đó nhấn mạnh việc thực hiện các yêu
cầu về tham gia, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình Quản trị dân chủ là
bố sung, phát triển công thức này cho phù hợp với vấn để tham những chính sách, trong đó coi sự bung bit thông tin là một trong những nguyên nhân cơ bản của tham nhũng chính sách Sự tùy ý được chúng tôi nghiên cứu như là một thành tố của sự độc quyển trong ban hành chính sách Xem thêm: Kiitgaard, Robert, Ronald MacLean-Abaroa and H Lindsey Parris, ‘A Practical Approach to Dealing with Municipal Malfeasance’ (1996),
No 7, Urban Management Programme Working Paper Series, Nairobi, Kenya, 10-13
Trang 4KY YEU HOI THAO KHOA HOC QUOC TE Công khai, trình bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
phương thức quản trị mới hướng tới phục vụ thực sự quyền và lợi ích của người dân
thông qua việc thúc đẩy một nền Chính phủ mở về thông tin và thúc đẩy quyển tham gia, dựa trên nền tảng về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình Sự tham gia của người dân vừa đóng góp xây dựng quản trị tốt và vai trò kiểm soát tham nhũng
Việc nhấn mạnh sự tham gia của công dân trong xây dựng và thực thi chính sách
nhằm kiểm soát tham nhũng là cách tiếp cận từ dưới lên (bottom-up) trong xây dựng chính sách, PCTN nhằm bổ sung cho cách tiếp cận truyền thống nhấn mạnh các cải
cách, đổi mới của nhà nước trong PCTN (top-down) Cộng đồng quốc tế và nhiều quốc gia cho rằng thu hút công dân PCTN góp phần bảo đảm cung cấp dịch công tốt
hơn và nhằm đạt được các mục tiêu phát triển thiên niên ky"
Ở Việt Nam hiện nay, vấn để nhóm lợi ích và tham nhũng chính sách đang trở
thành vấn nạn hàng đầu mà Đảng và Nhà nước phải đối mặt trong nỗ lực cải cách kinh
tế và chính trị, trở thành nỗi bức xúc ngày càng lan rộng trong nhân dân, đặc biệt là khi cuộc chiến với tham những đang được Đảng và Nhà nước đấy lên mức độ cao trào Trong một cuộc khảo sát gần đây về nhận diện tham nhũng ở Việt Nam hiện nay, đa
số những người được hỏi cho rằng các nhóm lợi ích vận động chính sách vì các mục tiêu tiêu cực ngày càng phát triển mạnh, tập trung tác động đến các nhóm đối tượng
là lãnh đạo các cơ quan Đảng, Nhà nước, đặc biệt thuộc khối hành chính? Các ngành, lĩnh vực hay xảy ra tham nhũng chính sách, gây hậu quả nghiêm trọng, để lại những
ảnh hưởng xấu trong công chúng có thể kể đến như đất đai, ngân hàng, cổ phần hoá
doanh nghiệp nhà nước, đầu tư công
Từ bản chất, nguyên nhân và hậu quả của tham nhũng chính sách nêu trên, Việt Nam cần tiếp tục thay đổi tư duy quản lý và nâng cao nhận thức hơn nữa về vai trò của
chính sách Khi đưa ra chính sách phải lường trước được hệ quả và không để các nhóm lợi ích tác động lên chính sách và làm sai lệch chính sách để trục lợi Bên cạnh đó, phải phát huy sự tham gia của công chúng, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, phản biện trong quá trình xây đựng, quyết định và thông qua chính sách
2, Cơ sở pháp lý cho sự tham gia của người dân trong phòng, chống tham những chính sách ở Việt Nam hiện nay
Ở Việt Nam, cơ sở chính trị - pháp lý cho sự tham gia của công chúng vào hoạch
' Workshop report on Engaging Citizens To Couter Corruption for Better Public Service Delivery and
Achievement of the Millennium Development Goals, Marrakesh, Morocco, 26-27 October 2011 <http://unpani un.org/intradoc/groups/public/documents/un-dpadm/unpan048149.pdf> truy cap ngay 02/11/2019
” Ngân hàng Thế giới, Thanh tra Chính phủ, "Tham những ở Việt Nam dưới góc nhìn của người dân, doanh
nghiệp và cán bộ, công chức' (sách tham khảo), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012, tr.56-59,
Trang 5KY YEU HOI THAO KHOA HOC QUOC TE Céng khai, minh bach va trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
định chính sách đã được khẳng định trong chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà
nước ngay từ giai đoạn đầu của công cuộc đổi mới Cùng với sự phát triển của thể chế,
khung khổ pháp lý cho sự tham gia của công chúng ngày càng được bố sung, phát triển cho phù hợp với thực tiễn đất nước
Hiến pháp năm 2013 khẳng định rõ công dân có quyền “tham gia quân lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước) và trách nhiệm của Nhà nước là phải “tạo điều kiện
để công dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội; công khai, minh bạch trong việc tiếp nhận, phản hổi ý kiến, kiến nghị của công dân” (Điều 28)
Không chỉ tự mình thực hiện các quyền tham gia trực tiếp, công dân có thể tham gia vào quá trình hoạch định chính sách thông qua kênh các tổ chức chính trị - xã hội,
bởi đây là những tổ chức đại diện rộng rãi cho quyển và lợi ích của người dân Hiến
pháp (2013) ghi nhận điểu này thông qua việc khẳng định: “Mặt trận Tổ quốc Việt
Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyển và lợi ích
hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn
dan tộc, thực hiện dan chi, tang cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội” (Điều 9) Trong các chức năng của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam, phản biện
xã hội đối với chính sách, pháp luật của Nhà nước có vai trò hết sức quan trọng Đó là việc MTTQ Việt Nam nhận xét, đánh giá, nêu chính kiến, kiến nghị đối với dự thảo văn bản pháp luật, quy hoạch, kế hoạch, chương trình, dự án, để án của cơ quan nhà
nước MTTQ Việt Nam có trách nhiệm tập hợp, tống hợp ý kiến, kiến nghị của cổ tri
và nhân dân để phản ánh, kiến nghị với Đảng, Nhà nước Ngoài ra, các tổ chức xã hội,
xã hội - nghề nghiệp, các tổ chức phi chính phủ cũng được ghi nhận và đóng vai trò ngày càng cao như là một kênh tham gia vận động chính sách của người dân
Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (Luật BHVBQPPL) năm 2015, đạo luật có tính chất nền tảng về quy trình chính sách, đã cụ thể hóa các quy định của Hiến
pháp về sự tham gia của công chúng vào quá trình xây dựng chính sách Theo tỉnh
thần chủ đạo của Luật này, các chính sách được ban hành phải bảo đâm công khai,
dân chủ trong việc tiếp nhận, phản hồi ý kiến, kiến nghị cöa cá nhân, cơ quan, tổ chức trong quá trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật (khoản 6 Điều 5)
Để tạo điều kiện thuận lợi cho sự tham gia của người dân vào hoạch định chính sách,
Luat nay quy định rõ các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội và người dân
có quyển và được tạo điều kiện góp ý kiến về chính sách Trong quá trình hoạch định
chính sách, cơ quan, tổ chức chủ trì soạn thảo và cơ quan, tổ chức có liên quan có trách
Trang 6KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾ
Công khai, trỉnh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
nhiệm công khai, minh bạch thông tin liên quan đến chính sách, tạo điều kiện để các
cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia góp ý kiến về để nghị xây dựng chính sách, dự thảo
văn bản chính sách; tổ chức lấy ý kiến của đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của
chính sách Ý kiến tham gia về để nghị xây dựng chính sách, pháp luật phải được tổng hợp, nghiên cứu, giải trình và tiếp thu trong quá trình chỉnh lý dự thảo văn bản chính
sách (Điều 6, Điểu 34 Luật BHVBQPPL năm 2015)
Như vậy, việc lấy ý kiến công chúng là trách nhiệm của cơ quan chủ trì soạn thảo
và là thủ tục bát buộc trong quá trình boạch định chính sách Các hình thức lấy ý kiến
được pháp luật quy định bao gồm:
- Đăng tải dự án, dự thảo chính sách, báo cáo giải trình, tiếp thu và dự thảo văn
bản đã được chỉnh lý trên cổng thông tin điện tử của cơ quan, tổ chức chủ trì soạn thảo
để người dân góp ý
- Lấy ý kiến bằng văn bản các bên liên quan: việc lấy ý kiến có thể thông qua hình thức lấy ý kiến trực tiếp, gửi dự thảo đề nghị góp ý kiến, tổ chức hội thảo, tọa đàm, thông qua các phương tiện thông tin đại chúng
- Tổ chức đối thoại trực tiếp về chính sách với các đối tượng chịu sự tác động trực
tiếp của chính sách
Ngoài ra, để tạo điều kiện thuận lợi cho sự tham gia của người dân vào quá trình hoạch định chính sách nói chung, PCTN chính sách nói riêng, Luật Tiếp cận thông tin năm 2016, Luật Báo chí nắm 2016, Luật PCTN năm 2018, Luật Tố cáo năm 2018 và
nhiều đạo luật chuyên ngành khác cũng đã quy định khá chỉ tiết và cụ thể về sự tham gia của người dân cũng như trách nhiệm công khai, minh bạch thông tin và thực hiện trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước như một trong những biện pháp căn cốt
để phòng ngừa tham nhũng chính sách
Nhìn một cách tổng thể, khung khổ pháp lý cho sự tham gia của công chúng trong quá trình hoạch định chính sách ở Việt Nam hiện nay là khá căn bản, đã nhấn
mạnh đến các nguyên tắc minh bạch, dân chủ, cởi mở, trách nhiệm trong xây dựng
chính sách Tuy nhiên, khung khổ pháp lý này vẫn cần được tiếp tục hoàn thiện để tạo
nền tang vững chắc hơn cho việc xây dựng mô hình quản trị dân chủ hiện đại
3 Thực trạng sự tham gia của người dân trong hoạch định chính sách nói chung, phòng chống tham những chính sách nói riêng ở Việt Nam hiện nay
Có thể thấy, ở Việt Nam hiện nay, các thuật ngữ như “tứ vấn” “tham vấn”, đặc
Ar?
biệt là “phản biện xã hội”- với tử cách là sự tham gia đóng góp ý kiến của cá nhân, tổ
Trang 7KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HOC QUOC TẾ Công khai, trình bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
chức chính trị, tổ chức xã hội vào một vấn để chính sách, pháp luật nào đó của Nhà
nước - ngày càng xuất hiện nhiều trong các văn bản pháp lý, trong các bài phát biểu của lãnh đạo Đảng và Nhà nước cũng như trên các phương tiện truyền thông đại
chúng Trên thực tế, các hình thức tư vấn, tham vấn, phản biện xã hội đối với chính
sách, pháp luật của Nhà nước cũng diễn ra thường xuyên như một đòi hỏi mang tính
thủ tục bắt buộc trong hoạch định chính sách Điều này đã phản ánh phần nào thực tế
là sự tham gia của người dân trong quản lý xã hội là một nhu cầu chính đáng, là hợp phần của quá trình dân chủ hóa đời sống xã hội, phản ánh trình độ dân chủ của cả người đân và chính quyển
Với nỗ lực đẩy mạnh dân chủ hóa đời sống xã hội, hướng tới xây dựng một mô
hình quản trị dân chủ, sự tham gia của công chúng vào hoạch định chính sách ở Việt
Nam bước đầu đã đem lại những kết quả sau:
- Góp phần nâng cao tính tích cực chính trị của người dân, phát triển ý thức về quyền và nghĩa vụ của công dân, trách nhiệm xã hội của cộng đồng đối với sự phát triển của quốc gia, dân tộc Thực tế cho thấy, khi được tham gia vào quá trình hoạch định chính sách, công chúng thấy mình thực sự là một thành viên trong quá trình đó
nên có vai trò tích cực chủ động, tham gia một cách có trách nhiệm trong việc đóng
góp ý kiến cho chính sách Điều này làm cho chính sách trở nên gần gũi hơn với người
dân, hạn chế được cơ hội cho tham nhũng chính sách, phát huy được hiệu quả trong quá trình thực hiện chính sách
- Khai thác được các nguồn lực xã hội, đặc biệt là kinh nghiệm và tri thức từ các
cá nhân, các chuyên gia, các nhà khoa học, các tổ chức xã hội, doanh nghiệp, tổ chức
chuyên môn có uy tín trong và ngoài nước trong việc cung cấp những cơ sở khoa học cho quá trình hoạch định chính sách; từ đó góp phần tiết kiệm, giảm chỉ phí các nguồn lực trong hoạch định, xây dựng các chính sách của Nhà nước Trong những năm gần đây, việc tham vấn ý kiến công chúng vào xây dựng chính sách được đẩy mạnh Nhiều
ý kiến đóng góp, phản biện đã phát huy tác dụng và được các cơ quan chủ trì soạn thảo chính sách tiếp thu, điểu chỉnh cho phù hợp với thực tế khách quan, từ đó tạo được sự đồng thuận cao trong xã hội Kết quả là đã cho ra đời nhiều chính sách phù hợp với thực
tế, tạo động lực mạnh mế và góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước
- Giúp giảm thiểu các xung đột lợi ích giữa các nhóm xã hội từ đó tạo đồng thuận
xã hội trong hoạch định chính sách Thực tế cho thấy, thông qua những hình thức
tham vấn, đối thoại và phản biện chính sách của công chúng, những bất đồng trong chính sách ngày càng được thu hẹp dần, các bên tìm được tiếng nói chung trong cách
Trang 8KY YEU HOI THAO KHOA HOC QUOC TE
Công khai, tỉnh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
thức giải quyết vấn để, từ đó những hạn chế, bất cập của chính sách được khắc phục;
chất lượng, hiệu lực, hiệu quả của chính sách được cải thiện đáng kể, phát huy tính
hữu dụng của chính sách trong quản lý, quản trị đất nước! Hơn nữa, việc gắn kết công chúng trong quá trình chính sách không chỉ giúp tăng cường hiệu quả truyển thông chính sách mà còn nâng cao năng lực tiếp nhận, đánh giá và phản hồi chính sách Quá trình này đã góp phần bảo đảm quyền thông tin cửa người dân và tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan hoạch định chính sách
- Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, mạng xã hội ra đời làm thay
đổi cách thức tương tác giữa người dân, các chuyên gia, các nhóm lợi ích, các tổ chức
xã hội và chính quyển trong hoạch định chính sách Có thể thấy, chưa bao giờ và
chưa khi nào chính sách nhà nước đến với người dân một cách nhanh chóng cũng như được quan tâm mạnh mẽ đến vậy Thông qua mạng xã hội, các chủ thể đã tạo ra
sự liên kết rộng rãi để tiếp cận và chia sẻ thông tin, bày tỏ chính kiến, bình luận, thảo luận dưới nhiều góc độ khác nhau và lan tỏa các tranh luận về vấn để trong chính
sách công Điều này góp phần tạo ra các áp lực về dư luận và truyền thông, buộc các
cơ quan chính quyền phải lắng nghe dư luận, tiếp thu ý kiến, thực hiện giải trình, hay phải sửa đổi, đình chỉ một số chính sách sai lầm, từng bước nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước, đáp ứng những kỳ vọng của các bên liên quan và hướng đến những mục
tiêu của phát triển?
Bên cạnh những kết quả đạt được, sự tham gia của công chúng trong hoạch định chính sách còn bộc lộ một số tổn tại, hạn chế sau:
Thứ nhất, tính cục bộ, khép kín trong quá trình chính sách vẫn còn phố biến Với
quy trình chính sách như hiện nay, có thể thấy hầu hết các sáng kiến chính sách chủ yếu đến từ các cơ quan nhà nước được giao nhiệm vụ quản lý nhà nước (chủ yếu là
do các Bộ, ngành, Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố thực hiện) Rất ít các chính sách công được ban hành xuất phát từ ý tưởng của những đối tượng bị chính sách tác động,
! Hoạt động phần biện xã hội mặc đủ đã được thực hiện từ trước năm 2013 nhưng chỉ từ khi có Quyết định số 217-QĐ/TW ngày 12/12/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam và Hiến pháp năm
2013, thì hoạt động này mới được triển khai thực chất, sâu rộng và hiệu quả hơn Trong 05 năm qua, MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội các cấp đã tổ chức được 15.745 cuộc phản biện xã hội; 32.064 việc
và nội dung tham gia góp ý xây dựng Đảng, chính quyền Xem: Ngô Sách Thực, “Thực trạng, những vấn để đặt
ra biện nay trong hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam' (2019) <http://tuyengiao.vn/
nghien-cuu/ly-luan/thuc-trang-nhung-van-de-dat-ra-hien-nay-trong-hoat-dong-phan-bien-xa-hoi-cua-mttq-
viet-nam-119998> truy cập ngày 02/11/2019
2 Huynh Ngoc Chương, “Sự tham gia của người dân vào chính sách công dưới ảnh hưởng của mạng xã hội
tại Việt Nam: Nghiên cứu từ tình huống điển hình (2016), tập 19, số Q4, 31, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ
Trang 9KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾ
Công khai, trình bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
ảnh hưởng, và các biện pháp thực hiện chính sách cũng chủ yếu được đề xuất dựa trên
mong muốn, mục đích quản lý của ngành, địa phương do mình quản lý mà không tính
tới tổng thể chung Theo Báo cáo Thực trạng hoạt động phân tích chính sách trong
xây dựng luật ở Việt Nam hiện nay (năm 2015) của Bộ Tư pháp, Bộ quản lý ngành là những chủ thể đầu tiên khởi xướng và bảo trợ cho nhiều ý tưởng, để xuất chính sách
quan trong’ Chính điều này có thể làm cho một số Bộ, ngành trở thành nhóm lợi ích
nằm ngay trong nhà nước và hoạch định nhiều chính sách có lợi cho mình hơn là tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc cho người dân và doanh nghiệp Còn theo giáo
sư Kenichi Ohno, quy trình hoạch định chính sách ở Việt Nam có một không hai bởi
“hầu hết chính sách được xây dựng với sự can dự hạn chế của doanh nghiệp Doanh nghiệp chỉ được phép có ý kiến sau hoặc khi có vấn dé phát sinh”? Trong quá trình hoạch định chính sách công chưa tạo được kênh thông tin tốt nhất để tiếp thu ý kiến đóng góp của những đối tượng chịu ảnh hưởng của chính sách Đây là một trong những nguyên nhân cơ bản làm cho một số chính sách có tính khả thi thấp, hoặc khi thực thi không đem đến hiệu quả như nhà quản lý mong muốn
Thứ hai, sự tham gia của công chúng trong quá trình xây dựng chính sách, pháp
luật còn hạn chế; trách nhiệm giải trình của cơ quan chủ trì soạn thảo chưa cao Nếu nhìn vào các quy định hiện nay của Luật BHVBQPPL năm 2015 và các văn
bản hướng dẫn thi hành, có thể thấy dường như các nhà lập pháp đã rất nỗ lực trong
việc dân chủ hóa, công khai và minh bạch hóa quá trình xây dựng chính sách, pháp luật để huy động và bảo đảm sự tham gia của cá nhân, tổ chức Tuy nhiên, giữa luật và
thực tế còn có khoảng cách nhất định
Trên thực tế, việc lấy ý kiến công chúng về một số chính sách chưa thật sự rộng rãi
và phong phú Việc tổ chức các buổi tham vấn trực tiếp đối tượng bị tác động, ảnh hưởng bởi chính sách (đáng lẽ rất nên thực hiện) đã không thể tổ chức được hoặc tổ chức mang tính hình thức, không thực chất, làm cho đủ thủ tục, gây lãng phí và không hiệu quả
Mặt khác, mặc dù có cơ quan chủ trì soạn thảo đã tiến hành tham vấn chính sách nhưng
chưa tiếp thu một số ý kiến đóng góp, kiến nghị của công dân về việc sửa đổi, bổ sung chính sách một cách nghiêm túc và toàn diện hoặc nếu có thì trong hồ sơ trình dự án
chính sách, pháp luật lại không có báo cáo riêng phản ánh ý kiến của nhóm đối tượng
! Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, “Thực trạng hoạt động phân tích chính sách trong quá trình xây dựng luật
ở Việt Nam hiện nay" (2015), Dự án Phát triển lập pháp quốc gia, 3Í
# Kenichi Ohno, “Đổi mới quy trình làm chính sách của Việt Nam (2012), Phát biểu tại Diễn đàn kinh tế phát
triển <http://www.pynam-chienluoc.com/pictures/file/doimoicachlamchinhsach-01_131791406650.pdf> truy
cap ngay 02/11/2019
Trang 10KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾ
Công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
này Hồ sơ trình dự án chính sách cũng không thể hiện được ý kiến của những đối tượng
này đã được tiếp thu và phản hồi như thế nào Sự giải trình của cơ quan chủ trì soạn thảo
hoặc của Ban soạn thảo về việc tiếp thu ý kiến của các đối tượng chịu sự tác động hoặc ý
kiến của các chuyên gia, nhà khoa học cũng chưa được thể hiện rõ nét Nhiều ý kiến cho rằng “thiếu cơ chế phản hồi từ phía cơ quan chú trì soạn thảo hoặc từ phía Ban soạn thảo cũng làm cho các chuyên gia, nhà khoa học hoặc người dân giảm động lực tham gia góp
ý xây dựng Luật”" Điều này làm giảm lòng tin của công đân đối với cơ quan công quyền,
đồng thời đó cũng là môi trường thuận lợi cho việc thông đồng giữa nhóm lợi ích và các nhà hoạch định chỉnh sách để trục lợi từ chính sách
Thứ ba, công chúng còn khó khăn trong việc tiếp cận các thông tin liên quan đến chính sách
Theo quy định của Luật BHVBQPPL năm 2015, cơ quan chủ trì chính sách phải
có trách nhiệm công khai toàn bộ thông tin liên quan đến chính sách để người dân tìm
hiểu và đóng góp ý kiến Các thông tin phải công khai bao gồm: dự thảo về chính sách, Báo cáo đánh giá tác động của chính sách, bản giải trình các phản hồi về chính sách và
sự điều chỉnh nội dung chính sách (nếu có) Tuy nhiên trên thực tế, người đân chủ yếu
tiếp cận được dự thảo văn bản chính sách chứ ít khi tiếp cận được Báo cáo đánh giá
tác động chính sách cũng như bản giải trình phản hồi về chính sách Hoặc nếu muốn
có thêm thông tin về chính sách, người dân phải bỏ thời gian để tự tìm hiểu chứ ít khi yêu cầu được cơ quan soạn thảo cung cấp Đây chính là “rào cản” để bảo đảm sự tham
gia của người dân có hiệu quả thực sự
Thứ tử, vai trò phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên đối với một số dự án chính sách còn chưa thực sự rõ nét “Tiếng nói của MTTQ Việt Nam sau các cuộc phản biện chưa đủ mạnh để làm “thay đổi căn bản” nội dung của dự thảo chính sách được phản biện”? Để hoạt động phản biện có hiệu quả đòi hỏi phải
có một đội ngũ chuyên nghiệp, có kinh nghiệm tham mưu tổ chức và huy động trí tuệ
trong quá trình phản biện Đây là diéu mà nhiều cán bộ MI TQ Việt Nam còn thiếu Các tổ chức khoa học công nghệ? (thành viên của MTTQ Việt Nam) là một trong
những tổ chức đóng vai trò tích cực trong việc nghiên cứu chính sách và phản biện xã
hội, nhưng chưa có cơ chế cụ thể để các tổ chức này thực hiện tốt vai trò của mình
! Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, “Thực trạng hoạt động phân tích chỉnh sách trong quá trình xây dựng luật
ở Việt Nam hiện nay' (2015), Dự án Phát triển lập pháp quốc gia, 45-46
? Ngô Sách Thực, “Thực trạng, những vấn để đặt ra hiện nay trong hoạt động phần biện xã hội của Mặt trận Tổ
quốc Việt Nam (2019) <bttp://tuyengiao.vn/nghien-cuu/ly-luan/thuc-trang-nhung-van-de-dat-ra-hien-nay-
trong-hoat-dong-phan-bien-xa-hoi-cúa-mttq-viet-nam-119998> truy cập ngày 02/11/2019
? Các tổ chức thuộc Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam