Vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam hiện nay tt

Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn vấn đề “Vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VĂN THUÂN

VAI TRÕ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT

NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: CNDVBC&CNDVLS

Mã số: 92.29.002

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2021

Công trình được hoàn thành tại:

Học viện Khoa học xã hội Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học:

Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ

1 Nguyễn Văn Thuân (2019), Vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay,

Tạp chí Nhân lực khoa học xã hội, số 5

2 Nguyễn Văn Thuân (2019), Vai trò của Nhà nước trong đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa đối với phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam: Thành tựu và hạn chế, tạp chí Giáo dục, số đặc biệt tháng 10

3 Nguyễn Văn Thuân (2018), Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam

về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại đại hội XII, Tạp

7 Nguyễn Văn Thuân, Trần Thị Băng Thanh (2014), Xây dựng nền kinh

tế độc lập tự chủ và hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam hiện nay, Tạp

chí Kinh tế và Phát triển, số 208 (II)

8 Nguyễn Văn Thuân (2013), Một số lý thuyết về vai trò của nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường và ý nghĩa đối với Việt Nam, Kỷ yếu

Hội thảo khoa học “Các học thuyết kinh tế và khả năng vận dụng vào Việt Nam”, Nxb Đại học Kinh tế Quốc dân

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định rằng: Trong lịch sử nhân loại, sự phát triển của những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên Vì vậy, “theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội” Trong tiến trình lịch sử - tự nhiên đó, kinh tế thị trường tất yếu ra đời và trở thành phương thức phát triển kinh tế - xã hội về mọi mặt mà tất cả các nước trên thế giới đều phải sử dụng Để đi tới chủ nghĩa xã hội, loài người nhất thiết phải sử dụng một cách sáng tạo kinh tế thị trường theo đúng quy luật vốn có của nó, để qua đó chuẩn bị dần dần những điều kiện cần thiết về kinh tế, chính trị, văn hóa cho chủ nghĩa xã hội Kinh tế thị trường được hiểu là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hóa, là hình thức kinh tế phổ biến, chi phối nền sản xuất

xã hội Lịch sử phát triển nền sản xuất xã hội cho thấy, sản xuất và trao đổi hàng hoá là tiền đề quan trọng cho sự ra đời và phát triển của kinh tế thị trường Trong lịch sử phát triển xã hội, kinh tế thị trường không phát triển theo một mô hình duy nhất Ở nước ta hiện nay, khi luận giải về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa còn có những quan điểm khác nhau, có quan điểm cho rằng, yếu tố chi phối phát triển kinh tế phải là những nhân tố nội tại của nền kinh tế, do đó không cần sự can thiệp của Nhà nước Quan điểm khác lại cho rằng, do tính đặc thù của nền kinh tế thị trường của nước ta là theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nên nhất thiết phải do các yếu tố bên ngoài kinh tế quy định, đó chính là chính

trị, vì vậy, họ tuyệt đối hóa vai trò của Nhà nước đối với nền kinh tế thị trường

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, do chưa nhận thức rõ vai trò của Nhà nước với tư cách là một nhân tố chính trị đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nên việc phát huy vai trò của Nhà nước còn hạn chế, dẫn đến hiệu quả quá trình phát triển kinh tế chưa cao, đặc biệt là khiến cho những biểu hiện chệch hướng có nguy cơ gia tăng Điều đó đặt ra vấn đề khách quan, cấp bách là cần tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ hơn nữa vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn vấn đề

“Vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến

để trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Một là, tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận

án

Hai là, hệ thống những vấn đề lý luận về vai trò của nhà nước

đối với phát triển kinh tế thị trường

Ba là, đánh giá thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát

triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Bốn là, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Nhà

đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu:

Luận án nghiên cứu, tìm hiểu vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu:

Luận án tập trung làm rõ vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam ở ba nội dung cơ bản là tạo lập môi trường pháp lý về kinh tế, điều tiết để ổn định kinh tế vĩ mô, định hướng xã hội chủ nghĩa đối với phát triển kinh

tế thị trường từ năm 1986 đến nay ở Việt Nam

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Cơ sở lý luận:

Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội trong thời

kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta Ngoài ra, trong quá trình thực hiện, luận án còn kế thừa một số thành tựu của các công trình khoa học có liên quan

Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành mục đích và nhiệm vụ đặt ra, luận án chủ yếu dựa trên cơ sở những nguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đồng thời kết hợp các phương pháp khác như: phân tích, tổng hợp, logic, lịch sử, quy nạp, diễn dịch, thu thập thông tin, khảo sát, tra cứu, đối chiếu so sánh

5 Đóng góp mới của luận án

Luận án làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

ở Việt Nam

Luận án làm rõ thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Luận án bước đầu đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa của luận án

Luận án góp phần hoàn thiện thiện hơn về mặt lý luận những vấn đề liên quan đến vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Luận án là công trình tham khảo có giá trị cho việc nghiên cứu, giảng dạy những vấn đề liên quan đến lĩnh vực vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Những vấn đề luận án đề cập và giải quyết sẽ góp phần nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án được kết cấu thành 4 chương, 12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Những công trình nghiên cứu vấn đề lý luận về vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Trong những năm gần đây, có thể kể đến một số cuốn sách

như: “Sự phát triển nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” của Phạm Quốc Trung, Phạm Thị Túy,

“Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn mới đang đặt ra” của Nguyễn Xuân Thắng, Nguyễn Viết Thông, “Phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta lý luận và thực tiễn”

của Vũ Văn Phúc

Cùng với những cuốn sách của các nhà nghiên, bàn về những vấn đề lý luận của kinh tế thị trường cũng như vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt

Nam còn có những bài viết như: “Vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta hiện nay” của Lương Đình Hải.,“Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam

từ lý luận đến thực tiễn”của Nguyễn Ngọc Hồi, “Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam” của Đỗ Hoài Nam, “cơ sở lý luận và điều kiện thực hiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của Trần Đình Thiên, “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với nhà nước pháp quyền và xã hội dân

sự nước ta” của Trần Ngọc Hiên

Bên cạnh đó phải kể đến các hội thảo, các đề tài nghiên cứu

cấp nhà nước như: Về định hướng xã hội chủ nghĩa trên các lĩnh vực

cơ bản của đời sống xã hội” của Trần Xuân Trường, Hội thảo quốc gia, “Mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam: Cở sở lý luận và thực tiễn”, “Hội thảo khoa học Định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam” của Hội đồng Lý luận Trung ương

1.2 Những công trình nghiên cứu thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Liên quan đến thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, có

thể kể đến các bài viết “Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” của Phạm Ngọc Quang, “Vai trò của Nhà nước trong thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa nền kinh tế thị trường Việt Nam” của Phạm Văn Dũng,

“Về thực lực kinh tế Việt Nam sau 27 năm đổi mới” của Bùi Tất Thắng, “Đánh giá tổng quát về vai trò thực tế của kinh tế thị trường trong 27 năm đổi mới ở Việt Nam đối với thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”; giải phóng sức sản xuất xã hội; nâng cao đời sống nhân dân; đảm bảo an sinh xã hội – những vấn đề lớn đang đặt ra và đề xuất các quan điểm, cơ chế, chính sách mới” của Nguyễn Hữu Dũng

Bên cạnh đó phải kể đến các công trình đã xuất bản như “Cơ chế thị trường và vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế Việt Nam” của Lương Xuân Quỳ, “Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội

chủ nghĩa ở Việt Nam” của Hà Huy Thành, “30 năm đổi mới và phát triển ở Việt Nam”của của Đinh Thế Huynh, “Một số vấn đề lý luận – thực tiễn về định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới” do Nguyễn Viết Thông, Đinh Quang Ty, “báo cáo phát triển nền kinh tế thị trường Việt Nam 2014” của CIEM

Những công trình nghiên cứu này đã cung cấp, gợi mở cho nghiên cứu sinh những cái nhìn đa chiều, những tri thức thực tiễn quan trọng, là cơ sở để nghiên cứu sinh đi sâu nghiên cứu thực trạng vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

1.3 Những công trình nghiên cứu giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Trong bối cảnh đất nước và thế giới có nhiều biến đổi như hiện nay, việc tìm ra những giải pháp để nâng cao vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam là nhiệm vụ chiến lược, cấp bách Nghiên cứu về vấn đề này có các công trình tiêu

biểu “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, “Tiếp tục và xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” do Đinh Văn Ân, Lê Xuân Bá chủ biên, “Một

số vấn đề lý luận – thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới” của tập thể 42 tác

giả do Phùng Hữu Phú, Lê Hữu nghĩa, Vũ Văn Hiền, Nguyễn Viết

Thông đồng chủ biên “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam”của Ban kinh tế Trung ương

Bên cạnh đó, trong những năm vừa qua, một số đề tài luận án sau khi đi vào phân tích thực trạng vai trò của Nhà nước trong các lĩnh vực cụ thể, cũng đưa ra các nhóm giải pháp nhằm phát huy vai trò của

Nhà nước như: “Nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của Đào Viết Hiền, “Vai trò của Nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam”

của Nguyễn Hải Nam

1.4 Nhận xét chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục triển khai nghiên cứu

1.4.1 Nhận xét chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Qua khảo sát các công trình nghiên cứu liên quan đến đế tài, tác giả rút ra nhận xét sau:

Một là, nhìn chung chủ đề kinh tế thị trường, kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta đã được nghiên cứu đa dạng, dưới nhiều góc độ khác nhau

Hai là, ở một số công trình, các nhà khoa học đã tập trung

phân tích, nghiên cứu và bước đầu đưa ra được các quan điểm về kinh

tế thị trường nói chung và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nói riêng

Ba là, nhiều công trình nghiên cứu đã tập trung tìm hiểu vai

trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế - xã hội nói chung, trong từng lĩnh vực cụ nói riêng như: chức năng xã hội của Nhà nước trong phát

triển kinh tế, vai trò của Nhà nước trong hội nhập kinh tế quốc tế, vai trò của Nhà nước trong xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ

Bốn là, nhiều công trình nghiên cứu cũng đi sâu vào phân tích,

đánh giá thực trạng vai trò của Nhà nước ở các lĩnh vực, cũng như chỉ

ra một số vấn đề thực tiễn đặt ra đối với Nhà nước, những khó khăn, thách thức mà Nhà nước phải đối mặt trong quá trình quản lý nền kinh

tế nói chung và các lĩnh vực cụ thể nói riêng

Năm là, một số công trình nghiên cứu đã tập trung vào phân

tích tính đúng đắn trong các quan điểm chỉ đạo của Đảng về xây dựng

và phát triển kinh tế thị trường ở nước ta

1.4.2 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

Thứ nhất, hệ thống hóa các quan điểm về kinh tế thị trường, về

các mô hình kinh tế thị trường trên thế giới và về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Thứ hai, nghiên cứu, phân tích làm rõ những vấn đề lý luận về

vai trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường nói chung, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nói riêng

Thứ ba, đánh giá thực trạng và tìm hiểu nguyên nhân thực

trạng vai trò của Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam đối với phát triển kinh tế thị trường ở nước ta

Thứ tư, đề xuất một số giải pháp cơ bản góp phần nâng cao vai

trò của Nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhằm thực hiện thắng lợi mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ