Để tồn tại và phát triển, con người luôn phải điều chỉnh bản thân mình để thích ứng với môi trường xã hội. Sự thích ứng của mỗi cá nhân sẽ là nền tảng vững chắc cho sự tồn tại và phát [r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-o0o -
NGUYỄN THANH LY
THÍCH ỨNG TÂM LÝ CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG VỚI MÔI TRƯỜNG LÀM VIỆC TẠI DOANH NGHIỆP FPT-IS
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Tâm lý học
HÀ NỘI – 2016
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-o0o - NGUYỄN THANH LY
THÍCH ỨNG TÂM LÝ CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG VỚI MÔI TRƯỜNG LÀM VIỆC TẠI DOANH NGHIỆP FPT-IS
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Tâm lý học xã hội
Mã số: 60310401
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Thị Thanh Hương
HÀ NỘI - 2016
LỜI CAM ĐOA
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU THÍCH ỨNG TÂM LÝ CỦA
NGƯỜI LAO ĐỘNG VỚI MÔI TRƯỜNG LÀM VIỆC TẠI DOANH NGHIỆP
FPT-IS 5
1.1.Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề thích ứng tâm lý của người lao động với
môi trường làm việc 5
1.1.1.Tình hình nghiên cứu vấn đề thích ứng tâm lý với môi trường làm việc ở
nước ngoài 5
1.1.2.Tình hình nghiên cứu vấn đề thích ứng ở Việt NamError! Bookmark not defined
1.2.Khái niệm về thích ứng Error! Bookmark not defined
1.2.1 Một số thuyết về sự thích ứng tâm lý Error! Bookmark not defined
1.2.2 Khái niệm thích ứng Error! Bookmark not defined
1.3.Khái niệm môi trường làm việc tại doanh nghiệp FPT-ISError! Bookmark not defined
1.4.Khái niệm thích ứng tâm lý của người lao động với môi trường làm việc tại
doanh nghiệp FPT-IS Error! Bookmark not defined
1.5.Biểu hiện của sự thích ứng của người lao động với môi trường làm việc tại
doanh nghiệp FPT-IS Error! Bookmark not defined
1.5.1.Khía cạnh hành vi Error! Bookmark not defined
1.5.2.Khía cạnh cảm xúc Error! Bookmark not defined
1.6.Các yếu tố tác động đến sự thích ứng của người lao động với môi trường làm
việc tại doanh nghiệp Error! Bookmark not defined
Chương 2 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨUError! Bookmark not defined
2.1 Vài nét về địa bàn và khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined
2.2 Tổ chức nghiên cứu Error! Bookmark not defined
2.2.1 Tiến trình nghiên cứu Error! Bookmark not defined
2.2.2 Nội dung nghiê Tác động của một số yếu tố khách quan đến sự thích ứng
của người lao động với môi trường làm việc tại doanh nghiệp n cứuError! Bookmark not defined
2.3 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
2.3.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản Error! Bookmark not defined
2.3.2 Phương pháp phỏng vấn sâu Error! Bookmark not defined
2.3.2 Phương pháp điều tra bằng phiếu trưng cầu ý kiếnError! Bookmark not defined
2.3.4 Phương pháp quan sát Error! Bookmark not defined
2.4 Các phương pháp thống kê toán học và cách đánh giáError! Bookmark not defined
Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined
Trang 4Chương 3 THỰC TRẠNG THÍCH ỨNG CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG VỚI MÔI TRƯỜNG LÀM VIỆC TẠI DOANH NGHIỆP FPT-ISError! Bookmark not defined
3.1 Thực trạng thích ứng của người lao động với môi trường làm việc tại doanh
nghiệp FPT-IS Error! Bookmark not defined
3.1.1 Thực trạng thích ứng của người lao động với môi trường làm việc chuyên
môn tại doanh nghiệp Error! Bookmark not defined
3.1.2 Thực trạng thích ứng của người lao động với môi trường làm việc ngoài
chuyên môn tại doanh nghiệp Error! Bookmark not defined
3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thích ứng của người lao động với môi trường làm
việc tại doanh nghiệp Error! Bookmark not defined
3.2.1 Các yếu tố chủ quan Error! Bookmark not defined 3.2.2 Các yếu tố khách quan Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Để tồn tại và phát triển, con người luôn phải điều chỉnh bản thân mình để thích ứng với môi trường xã hội Nếu con người thích ứng tốt với môi trường, đồng nghĩa với việc sẽ thiết lập được mối quan hệ bền vững với những người xung quanh, tìm thấy vị trí và vai trò của mình trong xã hội và quan trọng nhất là giải quyết được những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống Sự thích ứng của mỗi cá nhân sẽ là nền tảng vững chắc cho sự tồn tại và phát triển lâu dài của một xã hội Xã hội chỉ thực sự phát triển khi các thành viên hòa nhập với nó và luôn phấn đấu cho lợi ích chung của cộng đồng Vì vậy, việc tạo điều kiện thuận lợi để các cá nhân tham gia vào môi trường xã hội, thích ứng với nó và cống hiến hết mình là vấn đề vô cùng quan trọng và cấp thiết
Mỗi môi trường và điều kiện sống khác nhau lại đòi hỏi mỗi người có sự điều chỉnh, thay đổi khác nhau sao cho phù hợp với môi trường, điều kiện đó Xã hội càng phát triển thì sẽ kéo theo càng nhiều vấn đề phức tạp, đặc biệt là sự thay đổi trong yêu cầu công việc và các mối quan hệ giữa con người Sự xuất hiện của những doanh nghiệp có quy mô lớn trong những năm gần đây, bên cạnh việc tạo nhiều cơ hội việc làm cho người lao động, còn đòi hỏi năng lực, phẩm chất cao hơn từ bản thân người lao động Bên cạnh đó, các doanh nghiệp luôn yêu cầu người lao động phải thích ứng được với hoạt động và môi trường làm việc của doanh nghiệp Hiện tượng người lao động sau khi làm việc tại các doanh nghiệp một thời gian phải nộp đơn xin thôi việc vì cảm thấy áp lực, không thể đáp ứng được công việc là khá phổ biến hiện nay Vậy đâu
là những nguyên nhân chính gẫn đến hiện tượng như vậy? Nhiều nghiên cứu đã đi tìm hiểu stress công việc, mối quan hệ của người lao động với cấp trên hay đồng nghiệp,…Tuy nhiên, mối quan hệ giữa người lao động với môi trường làm việc tại doanh nghiệp hiện chưa có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến vấn đề này Nếu doanh nghiệp muốn phát triển lâu dài và bền vững thì tâm lý của người lao động trong các công ty đó phải thực sự thích ứng được với môi trường làm việc của công ty Việc tìm hiểu thực trạng thích ứng tâm lý của người lao động trong doanh nghiệp không chỉ có
ý nghĩa về mặt lý luận, mà quan trọng hơn, nó còn mang nhiều ý nghĩa về mặt thực tiễn Kết quả nghiên cứu sẽ giúp cho doanh nghiệp có sự điều chỉnh phù hợp để thúc đẩy sự thích ứng của người lao động với môi trường làm việc và nâng cao hiệu quả
Trang 6công việc của người lao động Ngoài ra, chính người lao động cũng sẽ tìm cho mình những cách thức thay đổi bản thân để hình thành những thói quen tốt, phù hợp với môi trường làm việc tại doanh nghiệp Để cuối cùng, các hoạt động của người lao động và công ty đạt hiệu quả cao, thúc đẩy sự phát triển và thành công
Xuất phát từ những lí do trên, tôi chọn nghiên cứu đề tài “Thích ứng tâm lý của
người lao động với môi trường làm việc tại doanh nghiệp FPT-IS”
2 Mục đích nghiên cứu
Làm rõ thực trạng và một số yếu tố ảnh hưởng đến sự thích ứng của người lao động với môi trường làm việc, trên cơ sở đó đưa ra một số kiến nghị nhằm thúc đẩy sự thích ứng của người lao động với môi trường làm việc tại doanh nghiệp
3 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu
a) Đối tƣợng nghiên cứu
Biểu hiện và mức độ thích ứng của người lao động với môi trường làm việc của
doanh nghiệp
b) Khách thể nghiên cứu
Số liệu được thu thập trên 200 người lao động giữ vị trí cán bộ lập trình của doanh nghiệp FPT-IS
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
4.1.Xây dựng cơ sở lý luận nghiên cứu vấn đề thích ứng của người lao động với môi trường làm việc tại doanh nghiệp;
4.2.Làm rõ thực trạng biểu hiện và mức độ thích ứng và các yếu tố ảnh hưởng đến sự thích ứng của người lao động với môi trường làm việc tại doanh nghiệp
FPT-IS;
4.3.Đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao sự thích ứng của người lao động
với môi trường làm việc tại doanh nghiệp FPT-IS
5 Giả thuyết khoa học
5.1 Phần lớn người lao động có mức độ thích ứng khá tốt với môi trường làm việc tại doanh nghiệp FPT-IS Trong đó, mức độ thích ứng của người lao động trong môi trường làm việc chuyên môn tốt hơn với môi trường làm việc ngoài chuyên môn
Trang 7Biểu hiện giữa mặt cảm xúc và hành vi của người lao động có mối tương quan thuận khá mạnh, mức độ biểu hiện thích ứng về mặt cảm xúc của người lao động càng cao
thì hành vi thích ứng sẽ càng cao
5.2 Trong số những yếu tố tác động đến việc thích ứng của người lao động với môi trường doanh nghiệp, các yếu tố chủ quan có tác động mạnh hơn, các yếu tố khách quan có tác động yếu hơn
5.3 Mức độ thích ứng của người lao động với môi trường làm việc tại doanh
nghiệp có sự khác biệt theo giới tính và thâm niên công tác
6 Phạm vi nghiên cứu
- Giới hạn về nội dung nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu biểu hiện và
mức độ thích ứng của người lao động trên hai mặt cảm xúc và hành vi Những biểu hiện về mặt nhận thức của người lao động được chúng tôi xem như là yếu tố tác động
- Giới hạn về địa bàn nghiên cứu: Nghiên cứu thích ứng của người lao động với
môi trường làm việc tại doanh nghiệp FPT-IS có trụ sở tại Hà Nội
7 Phương pháp nghiên cứu
7.1 Phương pháp luận
Việc nghiên cứu được tiến hành theo các nguyên tắc tiếp cận sau đây:
- Nguyên tắc tiếp cận hoạt động: xem sự thích ứng như một phẩm chất tâm lý được hình thành, phát triển và biểu hiện trong hoạt động Nghiên cứu thích ứng tâm lý của người lao động với môi trường làm việc tại doanh nghiệp phải thông qua thực tiễn hoạt động ở môi trường làm việc trong và ngoài chuyên môn
- Nguyên tắc tiếp cận hệ thống: Xem xét đối tượng nghiên cứu (thích ứng với môi trường làm việc) với tư cách là một hệ thống cấu trúc, bao gồm các thành tố (cảm xúc, hành vi) có liên quan với nhau, quy định lẫn nhau, đồng thời nghiên cứu sự thích ứng của người lao động với môi trường làm việc trong mối quan hệ tương hỗ với các yếu
tố khách quan và yếu tố chủ quan
7.2 Các phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu
- Phương pháp quan sát
- Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi
Trang 8- Phương pháp phỏng vấn sâu
- Phương pháp thống kê toán học
8 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục thì luận văn bao gồm 3 chương như sau:
Chương 1: Cơ sở lý luận về thích ứng tâm lý của người lao động với môi
trường làm việc tại doanh nghiệp FPT-IS
Chương 2: Phương pháp và tổ chức nghiên cứu
Chương 3: Thực trạng về thích ứng tâm lý của người lao động với môi trường
làm việc tại doanh nghiệp FPT-IS
Trang 9Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU THÍCH ỨNG TÂM LÝ CỦA NGƯỜI
LAO ĐỘNG VỚI MÔI TRƯỜNG LÀM VIỆC
TẠI DOANH NGHIỆP FPT-IS
1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề thích ứng tâm lý của người lao động với môi trường làm việc
Để tồn tại và phát triển, con người phải thiết lập được mối quan hệ chặt chẽ với môi trường xung quanh, giữa con người và môi trường phải có sự hài hòa, tương thích, cân bằng Vì vậy, vấn đề thích ứng từ lâu đã được nhiều nhà tâm lý học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu
1.1.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề thích ứng tâm lý với môi trường làm việc ở
nước ngoài
Trong tâm lý học, nhà tâm lý học Anh H Spencer (1820 – 1903) là một trong những người đầu tiên đề cập đến vấn đề thích ứng Theo ông, con người sống trong xã hội, giống như các loài vật trong môi trường tự nhiên, tranh đấu để tồn tại và chỉ những người thích hợp nhất với môi trường mới sống sót [1] Môi trường ở đây có thể hiểu ở cả hai nghĩa: cả môi trường sinh học, cả môi trường xã hội Và sự thích ứng với điều kiện sống của môi trường nào cũng đều quan trọng và có ý nghĩa với chủ thể, trong đó thích ứng với môi trường xã hội là trọng tâm nghiên cứu của tâm lý học Thích ứng với môi trường xã hội mới, hay nói chính xác hơn, với những chuẩn mực của môi trường này là nhiệm vụ và cũng là điều kiện cho sự tồn tại và phát triển Điểm luận các nghiên cứu về thích ứng với môi trường xã hội có thể thấy một số hướng như sau:
Thích ứng với môi trường văn hóa
Có thể nói những nghiên cứu về thích ứng văn hóa chiếm một mảng lớn trong hệ thống các nghiên cứu về thích ứng Điều này xuất phát từ thực tiễn xã hội sau chiến tranh thế giới thứ hai là sự di cư của con người Cùng với sự di chuyển dân cư đến một môi trường mới là hàng loạt các vấn đề xã hội và vấn đề tâm lý cá nhân nảy sinh do thiếu thích ứng với văn hóa Những nghiên cứu về vấn đề này được thực hiện với nhiều nội dung khác nhau, với những nhóm dân cư khác nhau
Oberg K, nhà nhân chủng học Mỹ, đưa ra khái niệm “sốc văn hóa” (cultural
Trang 10shock) Theo ông, con người gia nhập vào một nền văn hóa mới thường kèm theo những vấn đề về sức khỏe tinh thần, những cảm xúc tiêu cực: cảm giác đánh mất bạn
bè, địa vị, không thoải mái; sự khó khăn trong định hướng giá trị và mâu thuẫn nội tâm…[29]
Vấn đề sốc văn hóa sau đó được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu, chẳng hạn như Adler P.S, Jacobson E.H, Garza – Guerrero A.C, Botrner X… Và mặc dù mỗi tác giả đưa ra những giai đoạn khác nhau của sốc văn hóa, nhưng họ đều cho rằng triệu chứng của sốc văn hóa rất đa dạng: từ sự bất an thường xuyên về chất lượng sản phẩm, nước uống, điều kiện vệ sinh, sợ tiếp xúc với người khác, mất ngủ, thiếu tự tin cho đến rối loạn tâm thể, thậm chí tự tử [24]
Sốc văn hóa thường để lại những hậu quả tiêu cực Song nó cũng có mặt tích cực, đó là có thể đưa con người tới nỗ lực tiếp nhận những giá trị và mô hình hành vi mới – điều sẽ giúp họ phát triển nhân cách của mình Vì vậy thay cho thuật ngữ cultural shock, Berry J.W, nhà tâm lý học Canada, đề xuất thuật ngữ “stress acculturation” (stress do tiếp nhận và biến đổi văn hóa – TG) [26] Từ góc độ Tâm lý học xã hội, Berry (1070) đã chia ra bốn xu hướng thích ứng văn hóa trong quá trình cá nhân hội nhập vào môi trường văn hóa mới:
+ Xu hướng đồng nhất hóa: Đó là xu hướng khi các thành viên của một nền văn hóa hoàn toàn đánh mất bản sắc văn hóa của mình trong quá trình tiếp thu nền văn hóa khác (thường là nền văn hóa lớn hơn Chẳng hạn, những người nhập cư vào Mỹ tiếp thu văn hóa Mỹ và đánh mất văn hóa truyền thống của dân tộc mình)
+ Xu hướng kết hợp: Đó là xu hướng khi các thành viên của một nền văn hóa kết hợp những yếu tố của cả hai nền văn hóa (văn hóa truyền thống của dân tộc mình
và nền văn hóa mới) để hình thành nhận thức và hành vi của mình, để thích ứng được với cả hai nền văn hóa
+ Xu hướng bảo thủ, giữ gìn: Đó là xu hướng mà các thành viên của một nền văn hóa vẫn cố giữ bản sắc của nền văn hóa truyền thống của dân tộc mình, từ chối hội nhập vào nền văn hóa lớn hơn (nền văn hóa của đa số - nền văn hóa chủ)
+ Xu hướng tự do: Đó là xu hướng mà các thành viên của một nền văn hóa hoàn toàn đánh mất bản sắc của mình, nhưng cũng không tiếp thu được gì ở nền văn hóa khác
Triandic H gắn sốc văn hóa với đường cong chữ U của quá trình thích ứng
Trang 11Ông cho rằng quá trình thích ứng văn hóa có 5 giai đoạn: 1, giai đoạn “trăng mật” được đặc trưng bởi sự say mê, khâm phục, nhiệt huyết của người đến và thái độ lịch
sự, thân thiện bề ngoài của đại diện nền văn hóa mới; 2, giai đoạn “khủng hoảng”: những dị biệt về ngôn ngữ, tư tưởng, giá trị làm xuất hiện cảm giác không tương thích, hẫng hụt, bất an, không thân thiện; 3, giai đoạn khủng hoảng cao độ: sốc văn hóa phát triển đến đỉnh điểm với những biểu hiện bệnh lý nghiêm trọng và trạng thái bất lực; 4, giai đoạn “phục hồi”: với những nỗ lực của bản thân, con người lĩnh hội ngôn ngữ và tiếp thu nền văn hóa của đất nước di cư đến; 5, giai đoạn “thích ứng”: con người thâm nhập vào nền văn hóa mới và nhận được từ đó sự hài lòng, mặc dù thi thoảng vẫn cảm thấy bất an và căng thẳng [30]
Ở một khía cạnh khác, một số nhà tâm lý học đã nghiên cứu sự thích ứng với quá trình học tập của sinh viên nước ngoài trong môi trường văn hóa mới Trong cuốn
“Colonial Students” (Sinh viên nước thuộc địa – TG), A Carey đã phân tích quá trình thích ứng với nền văn hóa Anh của sinh viên các nước thuộc địa (chủ yếu là từ các nước châu Phi và châu Á) đến Anh học tập Trong phân tích của mình, A Carey chú ý nhiều đến những kỳ vọng của sinh viên, những khó khăn gắn liền với cuộc sống sinh viên mà họ phải đối mặt và thái độ của sinh viên Anh đối với họ [27]
Anumonye A [25] tiến hành phỏng vấn 150 sinh viên châu Phi học tập ở Anh
và đưa ra hàng loạt nguyên nhân gây cảm xúc hẫng hụt ở sinh viên châu Phi trong quá trình học tập ở Anh, nhất là ở thời kỳ đầu Ông phát hiện ra những nguyên nhân tất yếu
và những nguyên nhân không tất yếu của sự hẫng hụt Trong số này, những nguyên nhân từ văn hóa chiếm một tỷ lệ lớn Theo ông, chính sự không thích ứng với môi trường văn hóa khiến sinh viên châu Phi gặp càng nhiều khó khăn hơn trong cuộc sống
và học tập tại Anh Và hệ quả của nó là những rắc rối nảy sinh trong đời sống tâm lý của họ
Trong một nghiên cứu tương tự, Singh A K chỉ ra 3 nhóm vấn đề mà sinh viên
Ấn Độ học ở Anh phải đối mặt, đó là những vấn đề về cảm xúc, học tập và thích ứng Ông kết luận: “Nghiên cứu cho thấy sẽ là sai lầm nếu cho rằng sinh viên Ấn Độ là nhóm ít phân hóa Sự thích ứng của họ với các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống như
xã hội, cá nhân và học tập phụ thuộc vào nhiều yếu tố mà trước hết là địa vị xã hội, lứa tuổi, phẩm chất cá nhân, cấp học, loại trường và thời hạn cư trú” [30]
Một số nhà tâm lý học khác hướng sự chú ý vào vấn đề sức khỏe tinh thần khi