Ndi trdi nhat la nhung buc tuong ngudi... ngoi co rong chau..[r]
Trang 1N ghệ th u ật tạo hình của các dân tộc thiểu sô ở V iệt Nam
PH AN N G Ọ C KHUÊ
N G H Ê T H U Ậ T K IÊ N TRÚ C VÀ TRA N G T R Í K I Ẻ N TRÚC
Từ chàn núi Phan Xi Păne đến cao nguyên Di Linh
(Nam Tây Nguyên), ven theo biên giới Việt-Lào, nưi cư
trú cúa các dân tộc Khơ mú, Xinh m un, Kháng, M ảng, ơ
đu Rư m ãm , Bràu Cor, Tà ôi, Xơ đăng, Ba na, Bru (Vân
Kiều), G ié-Triêng, Cơ tu, Hrê, Chu ru, Cơ ho, M nông, Mạ,
Kho m e (thuộc ngừ hệ M ón-K hơ me), Mường, Thố, Chứt
(thuộc ngữ hệ M irờng-Việt) và Tày, Thái, Lào, Lự, Cao
Lan (thuộc ngữ hệ T ày-Thái) đều có loại hình kiến trúc
kiêu nhà sàn rất phong phú và đa dạng, tạo nên m ột cảnh
quan khá đặc sắc của một m iền dân cư ở bán đảo Đ ông
Dương, nơi giao tiếp giữa hai luồng văn hoá Đ ông Nam Á
lục địa và Đ ông Nam Á hải đảo
Phố biến hơn cả là loại nhà sàn có hai mái chính
cao và rộng cùng hai đầu nối - kiểu nhà sàn bốn múi.
Đặc sắc hơn cả là loại nhà sàn có m ái cong khum m ai rùa
cùa dân tộc Thái Đen, Khơ mú vùng Tây Bắc, Bắc Bộ
—1 Ngôi nhà công cộng trong những buôn làng ở Tây
Nguyên đều có quy mồ đồ sộ và hoành tráng, tập trung
nhiều tài năng của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc gỗ
Sự tham gia của loại hình điêu khắc trong trang trí kiến
trúc công cộng như nhà rông, nhà guơl, là dậm nét, trên cơ
sở truyền thống điêu khắc gỗ nổi trội, độc dáo của các dân
tộc ớ vùng này Những công trình điêu khốc cho kiến trúc
còng cộng và gia đình đã tạo nên m ột kiểu thức trang trí ỏ
đáu hồi nhà phong phú, đặc s ắ c , gắn bá với đời sống vân
hoá tinh thần của các cư dân có hình thái kinh t ế hái lượm tiền nông nghiệp còn dược bảo tổn đến ngày nay.
□ Chủ đề nói chung của kiểu thức trang trí trên là những ngọn cây rau dớn, m ột loại dương xỉ đã từng nuôi sống con người từ thuớ khai thiên lập địa, và sau đó là hình ảnh đôi sừng trâu Cả hai hình tượng đã trớ nên gắn
bó thân thuộc và thiêng liêng trong đời sống tinh thần của người dân ớ đày
□ Trải qua nhiều th ế hệ trong nhiều dân tộc, kiểu thức trang trí trên cho thấy nguồn mỹ cảm sáng tạo có tính hiện thực sâu đậm và hình thức thể hiện có tính nghệ thuật cao
Có lẻ, dó là những chặng đường đảu tiẻn trên con đường
sáng tạo của nghệ thuật kiến trúc và trang trí kiến trúc của vùng lục địa Đ ông Nam Á, trước khi có ảnh hưởng của nghệ thuật kiến trúc Ân Độ và Trung Quốc lan tới
□ Có một bước chuyển tiếp Khi ta xuống với đồng bằng sỏng Cửu Long, đứng trước những ngôi chùa trong
các phum , sóc của người K hơ me, như trước ngôi chùa
K hỉeang (phường 6 thị xã Sóc Trăng), xây dựng từ năm
1533 và được trùng tu cách đây 80 năm , ta sẽ thấy bộ mái trồi lên ba lớp mái với những đầu góc mái có trang trí hoạ tiết đuôi rắn thần N aga dài và cao vút lên Bờ mái là những
thân rồng kiểu Khơ me (phu chông) giương vây lố nhố và
vươn cao đầu ớ các vị trí đầu đao, góc mái phía dưới
Ớ đây, theo tôi, đã có m ột bước chuyển tiếp từ kiểu thức trang trí của văn hoá Đ ông N am Á lục địa kết hợp với các
Trang 2mau s ic van hoa An Do, trong kien true chua o' viing nay
Do cung la nhung net dac s ic cua kien true tren ban dao
Dong Duong co coi nguon tir kieu thuc trang tri ban dia
ciia cac dan toe ft ngirdi con bao ton duoc
_1 Ben canh do, phai ke’ den sir gia cong th im my ciia
cac kien true gia dinh Trong lTnh vuc nay, co nhieu minh
chung, nhirng trudc het phai ke tdi sir tuyet voi ciia canh
quan kien true dan gian trong cac ban mirdng ngirdi Thai
Den vimg Tay B ic B ic Bo : phii tro cho ve dep iron tria
cua bo mai nha cong khum m ai rua, ngirdi Thai thirdng tao
dung ben san trirdc (quan), san sau {chan) nhirng manh
virdn treo nho nho, goi la xum horn hua (m ang trong
hanh) Xum hum hua lam b in g cac khuc cay go rimg, due
rong de trong hanh hoa, he, rau thorn co mau la mirot ma,
dang dieu la lirdt hoa nho li ti mau sac lung linh la mot
net dep hoa my va tinh te cho khong gian kien true dan
gian Thai, the hien ro net sir sang tao day my cam ciia con
ngudi trong khung canh rung nui trung diep, bao la Net
dep rieng dac s ic nay chi thay xuat hien trong cac ban
mudng ciia ngudi Thai Den m a thoi
_] Ngoai sir sang tao phong phu, da dang ve cac kieu
thuc trang tri ban dia tren noc nha san Thai, ngudi Thai
Den con sang tao nhi£u hinh thuc trang tri cho chiec cira
s6 tua {tang cai) trong ngoi nha san cua minh Hai thanh
phin khau cut va tang cai trong kien true dan gian Thai da
co tieng noi rieng ciia nghe thuat dieu khac, bi^u trung
thanh cong chii de “gia dinh hanh phuc va thinh vuong” , to
dam net tinh tvi( tinh va nhan ban von da dam da trong
n6n van hoa-nghe thuat dan gian Thai, dong gop cho kho
tang kien true dan gian cac dan toe o' Viet Nam nhung
mau hinh trang tri kien true dep nhat tir xua den nay
□ Ket hop giua cai D ep va tfnh thuc dung trong cach
tao dang con thuyen duoi en ciia ngudi Thai tren dong
song Da (tir tinh Lai Chau ve tdi Hoa Binh) va dong song
Nam Na (d Lai Chau) cung la mot sang tao nghe thuat
dang kham phuc :
—1 Bat nguon tir con thuyen doc moc, con thuyen duoi
en cua ngudi Thai da duoc trau chuot ve dudng net va hinh
khoi : than hinh thon nhon, duoi thuyen vuot nho nho
th in g len cao, tao cho con thuyen thuc sir gon gang, phu
cao vuc sau xoay ldn, lim thac, nhieu ghenh Day cung la
mot hinh tuong doc dao ve con thuyen : hinh tuong con chim en Con thuyen {con chim en) lung Id tren m at nude
in bong may trdi long long, tir trien nui cao con thuyen dd thac nhu bay xuong vuc sau tham tham, luon nhanh giua nhung vach nui cao hut mat, ludt giua dong song, lach qua nhung tang da khong lo : Con thuyen nhu m ot canh en bay tir trdi may xuong th in g day nui Do la m ot hinh tuong khac han vdi hinh tuong con rong, con ca cua nhung thuyen xuoi nguoc tren nhung vimg song nude menh
m ang, nhu con thuyen cong (tuk ngo) ciia ngudi K ho me d
d6ng bang song Ciru Long, co tao dang hinh con r6ng
{phu chong) ; hoac tren cac dong song H ong Ha, Huong
Giang, Thu Bon va viing bien nude ta deu co hinh tuong rong hoac ca
N G H E T H V A T D IE U K H A C
Cac cong trinh kien true phuc vu ton giao thuc su la mot quan the pho d i6n tai nang dieu khac cua cac nghe
nhan dan gian viing Tay N guyen Cac nha m o {puk msat), nha cung com (sang esei) co nhieu hinh k h ic dep Nha
cung com dat tren cac cot go co chain tro, co vach thung tren nd rong, dudi hep lai Xung quanh nha mo co cac cay
cot {gang klao, gang kut, gang m oong, gang m rai) M6i cot
la mot loai de ton cao cho mot tac p h im nghe thuat dieu
k h ic mang cac chu d6, de tai khac nhau : cay vu tru, hinh
b ip chuoi, noi nung, thuyen, qua bau dung nude, coi gia gao, voi, riia, ky da, khi Ndi trdi nhat la nhung buc tuong ngudi nhom ngudi khoa than hay ban khoa than, hay co trang phuc dan toe trong nhi£u trang thai tinh cam khac nhau: budn riu xot thirong, nhd nhung, tram tu, diem tTnh , va trong cac tu the, dong thai, sinh hoat kha phong phii: ngoi, dung, nhay miia, danh trong, khieng trong, be con diu con, diu gui, cuoi ngua, cudi voi
Dieu tuyet dieu la m6i mot pho tuong va de cot ton cao no deu n im trong mot khoi g6 nguyen ven khong he c h ip va, chern them va hoan toan duoc deo b in g riu N hung nhat riu tho phac, manh me, dirt khoat, chu dong de lai tren than tuong san siii, tho nham nhirng vet deo m a v in chtra
dung duoc nhieu khoi, hinh gay an tuong m anh me ve thuc
the vat chat va tinh th in cua hinh tuong dieu k h ic : con
Trang 3niỉười, con vật hay đổ vật Thu pháp gợi tá các động thái
trong khối tượng rát đặc sắc, giữa các khối đơn eián tưởng
như tĩnh lặng, im lìm, người điêu khắc chi nhấn m ột vài
chi tiết động trên cơ thê m à khôi tượng vụt trứ nên sinh
động, như cách nhún £ối trùng chân của người vừa đánh
trống vừa múa, hay đòi tay của đứa con vươn tháng đặt
trên ngực người mẹ (trong tượng mẹ con) Dù khối hình,
đường nét trau chuốt hay thỏ ráp vẩn thấy rõ sự chủ động
của tài năng, ổn định về hình khối, diẻn tả hình tượns một
cách lự nhiên, thoải mái trong khuòn khố hạn c h ế c ũ a khối
hình một thân cây khỏno thêm thát gì
—ỉ Tượng Tây Nguyên bỏ xa việc tá thực, không theo
đuổi dicn tá các chi tiết của hình khối tự nhiên, m à chí
bàng các khối hình đơn giản, đặc trưng, lập thê tràn trề sự
mến yêu cuộc sốne trong không gian thực tế của cõi đời
người
J Những thành tựu ưu việt của điêu khắc gồ Tây
Nguyên còn thê hiện và triển khai rộng rãi trong các công
trình đicu khắc phục vụ cho cuộc sống thường ngày của
nhàn dân như trong kiến trúc nhà ớ, từ chiếc thang bước
lên sàn ự'nhan pỉađanq) có chạm khắc hình đỏi bầu vú sữa
đàn bà, đôi sừng voi, hoặc vành trãng non Các hoạ tiết
này còn được chạm trên đầu các loại cột ứ trong nhà như
kmeh kpan (cột chủ), kmeh hgơì• (cột treo trổng), hoặc Irên
đầu ghê dài (kpan ), g h ế đơn (knưi) ; trcn các loại ỏng lớn
nho trên ông trc ỏng gỗ đựng thuốc, trên cây ná, cây giáo,
Vỏ gươm, trên cái tẩu hút thuốc, trcn vành mâm, chân
mâm bàng gỗ, đâu đáu ta cũng thấy các hoa văn chạm trố,
khá đặc sắc tinh xào và vui mắt bcn cạnh những hoa văn
đồ đan cài hoa bằng hai màu nan đen, nan trắng của “một
rừng” các loại gùi phong phú về hình khối, kích cờ, dáng
dấp m uôn m àu vẻ của tài năng đan lát Tây N guyên : đặc
sắc, độc đáo, đầy sinh khí và quyến rũ hồn người
J Có m ột điều đánơ lun ý là có mối quan hệ m áu thịt
giữa nén đièu khắc Tây N guyên với điêu khắc của m ột số
các dãn tộc trên quần đáo Indonesia và bán đáo M alaysia
Người Ba na còn có rối que, rối dây và hình nộm
* Gọt gỗ có khớp vai, khớp đùi, khớp khuýu tay
chân, có m ộng, có chốt để cử động
* Chi khác gọt đầu và bộ mặt, tô vẽ màu rỏi gắn vào thân đan hàn tỉ trc m ang tính chất hình nộm, làm trò vui trong lẻ hội bỏ mà
J Người Co cũníi có loại rối que Tạo hình rối rất sinh độnỉí, giàu tính điêu khác với nhữ ns đề tài thân thuộc trong cuộc sống như : người giã gạo, cáo bát gà khi nhào lộn, nghịch ngợm, đại bàng dang cánh gật đầu, chim chèo béo bay? tho ngồi gốc quế, sóc trèo cành đa, cọp vỗ tố ong sinh động và hiện thực
□ Di sản vé kiến trúc đô thị, đền tháp gắn liền với
h àn s vạn tác phẩm điêu khắc tượng tròn và phù điêu bằng các chất liệu đồng, đá, đất nung đã thể hiện sáng tạo của nghệ thuật điêu khắc C hăm pa thời xưa, đã lun giữ ánh hào quang rực rờ cúa hơn m ột ngàn năm sáng tạo của nghệ nhân điêu khắc Chămpa
□ Tronii kho tàng nghệ thuật điêu khắc Chăm , các tác phẩm có đề tài về người phụ nữ được thc hiện khá nhicu,
tý ỉệ khá cao so với các loại nhân vật khác Từ khu vực thánh địa Mỹ Sưn cho tới các khu di chỉ nghệ thuật ỡ rái rác các tỉnh miền biến Trung Bộ, trải qua các giai đoạn, các thừi kỳ lịch sử từ thế ký IV đến thê ký XVI, những tác phấm điêu khắc đá có đồ tài về người phụ nữ của nghệ thuật thời kỳ Trà Kiệu (thế ký IV đến th ế kỷ IX) là hết sức duyên dáng, tràn đầy sức sống thanh xuân, tướng ràng sự
hài hoà giữa vẻ đẹp Trời han tặng với vẻ đẹp sáng tạo của con người đã nâng vé đẹp cùa giới nữ lên tới độ tận mỹ
ước mơ của cả thần và cúa cả người, v ẻ đẹp ấy ẩn tàng trong những khối hình nghệ thuật trau chuốt đến tinh tế, thần thái tao nhã dáng vẻ sinh độn^ và sức gợi cám siêu linh mà các tác phẩm điêu khắc ở các giai đoạn nghệ thuật sau đó không thể sánh kịp
□ Tại vùng Trà Kiệu thuộc huyện Duy Xuyên tỉnh
Q uảng Nam hiện nay, tói đã được xem hàng mấy chục mẫu hình ngói ống được đào lên từ lòne đất của kinh đô Simhapura (kinh đô Sư Tử của C hãm pa từ thế ký IV đến
th ế ký IX) Tôi đà đặc biệt lưu ý đến các mặt hình thuỷ quái chạm khắc ớ đầu từng viên ngói ống thì thấy rằng toàn bộ số hình này đều được chạm khắc bằng tay trên từng viên ngói một, không hình nào trùng lặp, rập khuôn với một hình thứ hai; song thoáng nhìn thì thấy chúng vẫn thốnơ nhất m ột thán thái nghệ thuật, một phong cách và
Trang 4cung mot noi dung hoa tiet That kinh ngac khi tinh toan
rang nguoi xua da timg phai cham khac hang chuc van
vien ngoi ong khac nhau nhu vay de dung trong cac cong
trinh kien true dan gian, cung dinh va ton giao Thue la
mot minh chirng cho truyen thong dieu khac cu phach cua
nghe thuat Cham pa, trong do co dieu khac tren chat lieu
dat nung
J Trong dan gian, nghe thuat gom co Champa hep noi
duoc truyen thong cua do gom Sa Huynh co nien dai cach
ngay nay 2000-2500 nam va da dua den do phat trien huy
hoang 6 nhung giai doan nghe thuat Champa Chung tfch
con do tren nhung thap, den Champa Ngay nay, nghe gom
dan gian 6 Bdu True (M y N ghiep) thuoc huyen Ninh
Phuoc, tinh Ninh Thuan, con luu giu duoc ky thuat lam
gom den doc dao 6 vung nay Noi rang 6 viing nay la toi
m uon noi den ca gom den cua nguoi Chu ru 6 vung Lam
D6ng
□ Nghe thuat dieu khac Cham co truyen da tat tir lau
Nghe thuat co de tai Phat giao cung khong con trong nhan
dan Cham ngay nay O Thuan Hai, vung co m at do nguoi
Cham dong nhat niroc hien nay, ngiroi Cham Ba La Mon
(hay con goi la Ba Cham ) va nguoi Cham theo Hoi giao
(hay con goi la Ba Ni) con co tranh ve phuc vu cho cac hoi
16 dan gian nhu hoi Ka Te, hoi C ha Va (hoi Rija) Cac 16
Rija chiem ty le kha cao trong sinh hoat tinh than trong nam
cua ngudi Cham , co dinh ky, co quy mo 16n nho, gia dinh
lang xom khac nhau nham don cac v| than linh v6 v6i xir scy,
che cho cho con ngucfi duoc hanh phiic, manh khoe, nhidu
con dong chau He thong than linh cua cac Id Rija kha
dong dao co td'i 80 vi : tir ba vi thdn thirong dang Brahma,
Visnu, Siva, cho t6i cac vi than Lira, thiin Nude, than Gio,
than Sinh soi nay no, than Rang dong, than Sam set, v.v
Cac tranh ve cac vi thdn do cac th^y Su Ca (P asek Grit)
trong thon lang ve ra tuy khong con sire cuon hut huydn
dieu cua n6n nghe thuat tao hlnh C ham pa c6, song van toat
len m ot ve huyen linh bf ain cua than thoai Tiec rang ngay
nay, con qua ft cac vi P asek Gru biet ve Ba con Cham da
phai m di cac “cay but” hien dai ve loai tranh nay theo
each “n h ln ” hien thue, lam cho tranh kho cung va roi rac,
thieu tinh nghe thuat ro ret T hat la mot dieu dang suy
nghi ?
□ Hlnh tuong Phat Thfch Ca Mau Ni trong tam tu the : chien dau vdi Ma Virong, ngoi thien dinh ngoi co rong chau ngoi thuyet phap, di khat thue, dirng pho do chung sinh, ng6i tren toa sen bieu duong uy lire va nhap Niet Ban duoc ngiroi dan K ho me the hien nhieu tren tuong tron va
ve tren tranh tuong cua cac chua Kho me 6 dong bang song Ciru Long
—1 Trong nghe thuat dieu khac cua nguoi Kho me, ben canh de tai rut ra tir Phat thoai, con co nguon de tai, chu de tir dao Ba La Mon da duoc Kho me hoa
□ Hlnh tuong thuong dang than Brahma (ten K ha me
la K ahil M aha Prnm) duoc dung nhi6u trong dieu khac the hien tren noc chop cao nhat cua ngoi chua Kho me hay
thap de cot (stupa) O do nguoi tac dau than bon mat quay
v6 bon huang dong, tay nam, bde, the hien sir quan xuycn
vu tru va ngoi vi trung tam cua vi thuong dang than nay
□ Nhung hlnh tuong Harihara (ket hop hai vi than
Visnu va Siva), chim than Krut, tien nu* (K ennar), chan (Year), quai vat R eihu, ngira than (reach chasei), ran (neak), rong (phu chong), khi (H anum an), nir than Dat ( N eang H ingthorni) la nhtrng hlnh anh nhan vat trong sir thi R am ayana (ten Kho me la Ream ker) da duoc cac nghe
nhan dan toe K ho me di6n ta trong tuong tron, phu dieu, phu dieu trang trf kien true, tranh tudng, tao hlnh mat na
cho san khau Robam va Yuke, ciing vdi cac loai thien than (The rev a cl a), vu nCf (apsara) Cac tac pham nghe thuat tao
hlnh nay rat gan bo voi ddi song tinh than va dofi song van hoa cua dan toe Kho m e 6 dong bang song Ciru Long Chat lieu de thue hien cac tac pham nay thucmg la bang g6
□ Noi tieng nhat la nghe thuat cham g6 6 chua
K hleang (thi xa Soc Trang) V6i nhung burc cham ky cong,
tuyet dep the hien cuoc chien da'u giua cac tien nir (Ken ndr dai dien cho cai Thien, My) va chan tinh (Year, dai
dien cho cai Ac, xau xa) Cac birc cham nay duoc cham tren toan bo cac canh cira ra vao chua Khleang, chinh dien, ciing voi toan bo mot “rimg hoa van” chi chit, uon luon, uyen chuy6n cham tren cac bo khuon cira lam nen cho khung canh than thoai duoc cham tro d cac bo cira ra vao chua,
da tao nen mot khong khi thieng lieng, than thanh cho cira Phat, mot my cam huy hoang cho con nguoi tran the
Trang 5—I Cac loai hoa tiet : hoa sen, hoa mai riang, la bo de,
cac ihien than ('Therevada), vu nu (apsara), rong (phu
rhong) ran Naga van la nhung de tai quen thuoc trong
sang tao nghe thuat cua nghe nhan dan gian K ho me Bang
ky thuat chain tro tuyet hao va cong phu ho the hien cac
hoa tiet tren moi d6 dung my nghe hoac cong cu lao dong
thudng ngay, tao nen nhung tac pham nghe thuat thuc ky
thu nhu cai vong hai lua, cai noc de cay lua, cac loai nhac
cu dan toe cac ngai ngoi thuyet phap, cac ngai thd, cac
do te tu (bang g6 va kim loai), tren chiec thuyen cong
(tuk ngo)
-J Dien vien thu vai cac nhan vat trong nghe thuat san
khau Roham thudng dupe dung cac loai mat na va dpi mu
lam bang vai boi, ket hop vdi cac chi tiet got, cham bang
go tinh xao Tinh each cua cac nhan vat trong trudng ca
Ream Key (sir thi R am ayana) dupe khac hoa rat ro net va
sinh dong tren cac loai mat na san khau Cd the noi rang
mdi mot mat na san khau ciia ngudi K ho me la m ot tac
pham nghe thuat dieu khac, co day dii tu cach, pham chat
la mot tac pham doc lap cd sire cuon hilt nghe thuat rieng,
khong can sir ho tro cua cac bp m on nghe thuat san khau
khac nhu dien xuat anh sang va am nhac
J H oa tiet det tren vai trang tri ciia ngudi K ho me
cung cd chung m ot phong cach vdi loai hinh dieu khac dan
gian, cd bo cuc day dac, chat che va cd ve dep rieng, ban
sac rieng
—I Ngudi dan K ho me khong due cac tupng nho cd de
tai Phat giao hay Ba La Mon giao de buon ban kinh doanh,
ngoai mot so tupng de d noi thd cung trong chua Cd m ot
khom tupng nho bang gd cung dang de y , do la khom
tupng than, ngudi va thu vat cung dung tren lung m ot con
riia ; khom tupng nay dua tren dien tfch than thoai “K huay
bien sira” ciia Ba La Mon giao : nhd cd Visnu hoa than
thanh rua Kiev ma lam tru do cho nui M e ru (noi d ciia cac
than linh) de giup cac than linh chien thang loai quy a su
ra tlm dupe thuoc trudng sinh.
J 0 phfa Tay Bac Bac Bo doc theo bien gidi V iet-Lao
cd mot so tupng dong trong nhieu chua thd Phat ciia cac
ban ngudi Lao nhu d M udng Va, huyen Song Ma, Son La,
hay d Mudng Sang, huyen Moc Chau, Son La Nhung do
la tupng tir ben Lao dua sang de th d cung Trong m ot so
chua d bien gidi V iet-Trung, vung dong bao Tay (nhu chua G iang D ong, xa H ong Viet, chua Da Q uan, xa Hung Dao, den Ky Sam xa Vinh Q uang deu thuoc huyen Hoa
An tinh Cao Bang), cd tupng Phat (Phat giao), tupng Ngoc Hoang Nam Tao, Bac Daiu (Dao giao) hoac cac tupng thuoc Tir phu Tam phu ciia dao Mau, tat ca deu tu vung dong bang song Hong ciia ngudi Kinh dua len, sdm nhat la tir khi nha Mac len lap nghiep d vung nay (the ky X V II), chu khong phai la tac pham dieu khac cua dan toe thieu so -J Chi bang mot con dao khong he cd cai due, cai ve (due nhd), nhieu dan toe da got, khac dupe cac do dung
bang gd dep v i dang, tinh xao ve hoa van, nhu cai gao, cai
m uoi, cai thla ciia ngudi H m ong ; cai nhfp cd dan hinh con chim de hai lua ciia ngudi M udng, Thai, Tay ; cac loai
dudng gd de gia gao lam bang than cay gd (vira la mot loai
nhac cu go ciia cac dan toe Khu mu Thai, M udng, Thd, Tay Don gian nhu cac loai mam de com nep bang gd : hinh tron cd tay cam , cd vanh mieng cao, hay cau ky nhu
vo deo dao, tuy nhd nhan ma dan toe nao cung chain khac hoa van tinh xao
N G H E T H U A T H O I H O A
□ Phan tren da cd nhac tdi tranh ve trong le Rija cua
ngudi Cham Loai tranh nay ve tren vai thudng cd kich thudc ldn : ngang 2rn, cao 1,4m - 1,50m X ung quanh dupe may vien bang vai do, vai vang rong tir 15cm -20cm
cd the long sao nua, sao tre hoac cay de cang tranh cho
bang phang, trco vao noi hanh le Tranh ve bang mau nude
va bot mau Hien nay ngudi ta ve bang chat lieu son dau
—1 Trong m ot buc tranh do thay Pasek Grit a huyen
Bac Blnh (tinh Blnh Thuan) the hien, chung ta thay nhu sau : ba vi thupng dang than (Brahma, Visnu, Siva), cung
m ot so than quan trong khac nhu than Sam Set (India), than Lira (A n h i), than Ban dem (V aruna ), than Ban ngay (M itra), nhan su (N ara-sim ha), rua K iecm a, cac vu nu (apsara), vu cong Dieu thu vi ciia buc tranh nay la cac vi
than dupe ve trong khung canh tran gian ciia dat nude Cham : cac vu nu apsara deu mac y phuc Cham , cd xe bay
ngua ciia than Lira (Anhi) dupe ve thay bang cd xe trau
(hai trau) keo (nhu tren dudng lang ta van thay), than Ban
dem Varuna nem len trdi cuon day cd that nhieu nut,
Trang 6moi nut la m ot vi sao tuong trung cho than Ban dem cac
vu cong la cac chang trai Cham danh trong Bara nung
trong G hindng, keo dan Kanhi, thoi ken Saranai Than
B rahm a, than Visnu va than Siva cuoi tren con rong bay
luon tren bau trdi phia dudi la thap, den giong nhu cua
nguoi Cham xay dung Ban thd than bay cac do te tu cua
nguoi Cham nhu cac mam banh dan bang may {ndh tkai)
hoac mam Ion co chan (kh'lao klodng) va mot loat cac
mam cao co tet la trau goi la than hla Tranh vira bf in
thieng lieng vCra pha tron thi vi ron rang cua cuoc 16 hoi
noi tran the cua nguoi Cham
_1 Cac hoa sT hien nay khong the hien duoc tinh than
buc tranh trong 16 hoi Rija la v 'i ho khong hieu dupe dien
tich cac vi than nhu tac gia cua buc tranh nay
J Tranh tuong trong cac chua K h a me 6 vung dong
bang song Ciru Long chu yeu la cac dien tfch trong Phat
thoai nhu : Phat thi6n dinh Phat chien thang Ma Vuong,
thai tu Tat D at Da gap cac canh sinh lao, benh, tir; thai tu
Tat D at D a bo nha di tu Phat Mau gap Bach Tirpng sinh
thai tir v.v Tranh lay man tir nhirng chua Ion 6 thanh pho
Ho Chi M inh nen khong co dupe ban sac rieng gi
_J Trong cac dan toe Cao Lan San Chay, San Diu,
Tay, N ung, Dao 6 cac tinh phi a Bac Bac Bp co nhieu tranh
thd Phat giao va D ao giao dung trong cac nghi 16 ton giao
do cac thay Tao, Put, T h en1 tien hanh
_) Noi chung cac mau tranh dCu co nguon goc lir tranh
thd Phat giao va thd D ao cua cac nghe nhan hang Trong,
Ha Noi hoac cua Q uang Tay ve Song do nhu cau tin
ngirong trong dan gian, nghe nhan cac dan toe cung the
hien nhieu mau tranh phu hop voi yeu cau tin ngudng, lau
dan qua nam thang tranh da dupe ban dia hoa theo tung
vung dan toe nhu cac tranh :
* M e Hoa (M e Bidoc) dung trong 16 cau m ong con cai,
thd cung nu than trong coi ve su sinh no, sue khoe va sac
dep cho nu gioi
* To long thd cac vi than linh cua D ao giao trong coi
vu tru va moi lien quan vu tru voi doi song va van menh
con ngiroi
J Hai loai tren thuong dung trong cac dan toe Tuy cac dip vui buon cua dan lang m a cac thay ciing con dung nhieu cac loai tranh nhu :
* Bo Tam Thanh ve v6 Thai Thanh Cung, Ngoc Thanh Cung Thuong Thanh Cung de ciing cau yen, cau phuc cau miia mang
* Bp Tam nguyen ve v6 Chu Lang do m ang Thien Ton Ciru U bac loi Thien Ton, Thai At ciru kh6 Thien Ton de cung trong cac dip tang 16, cuu do chung sinh
* Tranh thuong phuc mirng tuoi cho nhung ngudicao tuoi dat dupe cac mire tu6i 61 73, 85 tren 90 va 100 tidi
^ Tranh mirng nha moi
J Cac loai tranh thd Dao giao d vung nay co dac diem rieng la : ve rat nhieu than linh con ngudi va ma cuy Tranh ve day dac nhung dupe chia lam nhieu tang the hien cac tang trong ba coi ciia vu tru : Trdi Dat (Nude va Nhan gian Trong cac bo tranh ba buc va bon buc thutng dupe quy dinh thu* tu vi tri rieng ciia tirng tranh, khi ghep lai toan bo bp tranh ta co the hinh dung dupe mot co vu tru bao la co nhieu tang lap, m6i lang ldp deu co mot m an vat dupe ve that to de lam than chu
J Cach bo cue va the hien tren cac tranh nay la reng biet khong giong voi each bo cue va the hien bat cu oai
tranh nao, ke ca tranh thd Phat giao
J Cac dan tpc (da ke tren) rat quen thuoc vdi buc tranh T hap Dien Diem V uong, d i6n ta nhirng cue huh d coi Dia nguc doi vdi nhirng con ngudi da tirng co to iac, hanh dong xau xa, hanh dong doi bai cd hai den hanh |huc gia dinh va xa hoi, khi nhirng con ngudi do con song tiep ngudi Bo tranh co tac dung giao hoa ngudi ddi : song luong thien va dao due, d6 xay dung mot gia dinh hanh phuc mot xa hoi co ky cuang 6n dinh, mot nep song van minh nhan ai va vi tha
□ Cac dan toe Dao, H m ong, Tay, N ung deu da am dupe giay de viet, de ve tranh va cat giay thanh cac linh trang tri Giay san xuat con tho, day, khd rong (lm x 0,4)m) hoac khd hep (0,60m x 0,20m ) Chat lieu de ve tnnh thuong la muc thoi mau den Chat ket dinh thuong la rhua cay thong con tuoi dupe tron nhuyen vdi mau son do
Trang 7Các nhựa cây đào, cây bưới được trộn với bột màu xanh,
vàng các loại đẽ vẽ lên tranh Tranh vẽ xong thường được
hói vién \u n n quanh bãng một dai màu xanh chàm đậm
(láy từ lá cây chàm )
_l Các hình thức trane trí cho các cuộc lc
* L oại hình tranh cắt ịịiấy : các dân tộc H m ông, Dao,
Tày Nùng thường có loại hình tranh cắt giấy như hình
tượng mặt trời (trang trí trong n sà y tết mừng năm mới của
na ười H m ônơ), hình người và cây hoa (trons lỗ cáu hoa
cáu xin con của người Tày, Nùng), hình các loại thán binh
tron^ lẻ Then của người Tày, hình chim và hoa (iroĩiiỉ tang
lễ cua neười Tày) N hừng hình cắt giấy này cho ta thấy
những tín hiệu về tín ngưỡng gắn bó với đời sòng con
người thời cổ sơ ?
* C ác m ô hình vũ trụ : theo tỏi đây là m ột hình thức
tiền nạhợ thuật, vì còn sứ dụng những chất liệu tự nhicn đê
mó phỏnu lại m ột cách khái quát thiên nhiên, vũ trụ miền
núi rừng vốn là cái nôi gán bó với sự sinh trướng của con
người, dưới hình thức cây hoa vũ trụ như pổn pòng (cây
hoa pồn) cua người M ường, xàng bó (dàn hoa) của người
Thái, người Khơ mú trong các lỗ hội lớn cua cộng đồng đê
m ong người người khoe m ạnh, gia súc, của cải, lương thực
phồn thịnh
_I Người ta dùne thân cây tre làm trụ, cám vào thân
cây những “cành hoa” toa ra xung quanh Dùng những loại
cây họ tháo, dai, ruột nicm , tước vó, nhuộm màu đế gấp
thành các khối hình lập phương thê hiện qua trứng vuông :
nở (sinh) ra các thần linh và con người, đối lập với quả
trứna tròn nó' ra m uôn loài súc vật, chim m uông và côn
trùnẹ, trong cây pồn pỏng của người Mường Hoặc kết
thành bắp chuối, nụ hoa, dây hoa trong p ồn pông và xâng
bó Người ta còn dùng bẹ mo cau, mo tre, các lát sắn khô,
khoai khỏ, vó cây đế cọt các hình chim , thú thuyền thế
hiện các cõi âm dươns cúa vũ trụ Phía dưới eỏc cây hoa
vù trụ là những sản vật nông nghiệp thu hoạch được Dân
bán đứng vòng quanh múa hát, diễn xướng những nỵhi lễ
phồn thực
J Đicu đáng nói là nguồn cảm hứng để tạo nên sự mô
phỏng này là sự suy ngẫm sắn bó với đời sống của cây
chuối /7/771» Có nhiều cứ liệu khoa học, dân tộc học (dã sử.
huyền thoại, tục lệ nghi lễ) cho thây các dân tộc miền núi
coi trọng cày chuối rừng như cha mẹ của loài rmười thời
khai thiên lập địa Bước đi cuối cùng trong tiến trình : từ
sự mỏ phỏng thỏ sơ đến sự diễn tả đầy sức biêu cảm cua nghệ thuật là hình tượng bắp chuôi trong điêu khắc Tây
N guyên Loại hình điêu khắc này thường phải có tron^
kiến trúc nhà mó và nhà cúng cơm , như m ột chứ ns tích :
trớ về cội neuồn cua con người sau kiếp sống
_] Tiến trình này bày tỏ một quy luật đặc trưng của nẹhệ thuật là : quá trình sáng tạo nghệ thuật đã đưa ý nghĩ
của con người từ chỗ mù m ờ trở nên bừng sáng trong các
biểu tượng n«hệ thuật của mình
N G H Ể Đ Á N LÁ T
Gắn bó với rừng cây phong phú các dân tộc đều thành thạo nghé đan lát đế tự cung cấp mọi vật d ụ n s hàng ngày cho con người Chất liệu là m ây, trc íĩiang, nứa
Đế tạo đồ án đẹp có hoa văn hai màu, n^ười ta hun khói m ột số nan đc lấy màu đen, hoặc nhuộm phẩm điéu, phám đỏ rồi dan cùng với m ột số nan nguycn dạnií màu
ư ả n s ngà Biện pháp nhuộm màu nan đê đan được nhiều
đồ án trang trí nổi trội và đẹp đẽ tạo tiền đề cho kỹ thuật dệt vải có hoa vãn trong đại đa số các dân lộc thiêu số Việt Nam
□ Ớ Tây N guyên, người ta dan những tấm phên lớn có cài hoa vãn hình kỷ hà có nhiều hoa tiết đep đc trang trí mái nhà rỏng và mái nhà mồ
—) Đan những tấm phên lớn đơn giản, chắc chắn đế làm sân phơi thóc lứa, nòng sản, lâm sản và thu hoạch lúa trên cánh đổng N hững tấm phên lớn còn dùng để trải như trải thảm trôn sàn nhà ở
□ Các vặt dụng để che nắng, chc mưa cho con người :
đó là các loại nón, hình d án s và hoa văn rất phona phú Ví
dụ người Hrê có loại nón đan phảng hình chữ nhật Người Thái Trắng, Máng ờ Lai Cháu đan nón tròn, cong khum Các dân tộc G ia rai, Ê đê có nón đan hai màu đen, trắng Người Thái Đen, Tày, G iáy, Hà Nhì ở vùng Tây Bác Bác
Bộ đan nón tròn có chóp nhọn, lòng nòng, vành rộrm rồi phu nhựa sơn, nhựa thỏna đó au, bóne nhoáng Các dân tộc ớ vùng bicn giới V iệt-Trung đan nón hai lớp thưa mát
Trang 8cáo ờ giữa lọp mo tre hoặc lá cọ Trong các vùng có lá
cọ lá m óc người ta hay chằm (đan kết) áo tơi đế che mưa
—J Phong phú nhất về hình dáng và hoa văn đan là các
vật dùng làm đồ chứa đựng trong gia đình như các loại gùi
lớn có náp dựng áo quần, vải vóc của người dàn Tây Nguyên,
các loại đan bằng m ây, tre khối hình vuông có nắp của
người Khơ mú, M án2 Thái, Lào Mườnư để đựng vái vóc
áo quán, của cái Các loại gùi địu của người H m ồng Phù
Lá, Khơ mú cùng với các loại giỏ nhỏ - đeo bên mình khi
đi chợ xa đi chơi xa, di hái rau hái m ãng, hái nấm rửa
rau vo cạo, lọc chàm - bu nhốt gà, lổng chim cho tới cái
gùi mây để đeo tên nỏ khi đi sân thứ vật dụng nào cũng
được đan lát còng phu tiện lợi khi sử dụnẹ và gia công
thám mỹ khá đẹp m ắt chứ na to những khá năng nghệ
thuật cao cua các dân tộc
—I Hệ thông hoa văn trang trí ircn đồ đan : chẳng hạn
từ nhưng sợi m ây đan thắt trên ống đựng tcn nỏ của người
M ường, vỏ gươm, cán gươm của người Xơ đăng cho đến
chiếc nón hình tròn của người G ia rai, E đé nón hình chừ
nhật của người Hrê, hộp đựng thuốc lá đan bàng mây của
người Gia rai, ta thấy các dạng biểu hiện trang trí được phát
hiện từ gián đơn đến phức tạp, nhưng chúng thống nhất có
một câu trúc bố cục gồm có: những đường dicm, đường chi
đơn gián bao quanh (phía trong và phía ngoài ớ trường hợp
bó cục hình tròn), hoặc ớ hai phía trên, dưới (ớ trường hợp
bõ cục hình dải dài) m ột dải hoa văn lớn trang trí bằng
nhiều hoạ tiết hình học m à cơ sỡ là hỉnh quá trám , tam
giác, đường gãy khúc (cùng các biến thế đa dạng của cấc
hình cơ bán này) Có nghía là các dái hoa văn lớn và các
đường diem đường chi phù trợ, đồng tâm tron2 một bỏ
cục hình tròn, hoặc có chung m ột dày tàm điểm nằm ờ
trục giữa của một vật có dạng khối hình ống tươns tự như
các bô cục các dải hoa vãn trên m ặt trống đổng (hình tròn)
và thân trống đồng (dạng khối hình ố n s) của văn hoá
Đ ô n2 Sơn Dạng thức bố cục trang trí hoa vần đồ đan còn
thê hiện rõ rệt trên các thể loại chạm khắc £ỗ, chạm khác
tre và trang trí trên váy, áo, khãn của rất nhiều dân tộc
thiếu số ờ Việt Nam có y phục bằng chất liệu có nguồn gốc
từ thực vật hoặc đan may băng các sợi thực vật hoặc có kỹ
thuật dệt m ay m ang cỉâu ấn từ nguồn gốc là kỹ thuật đan
Đ iéu dó thê hiện quan hệ xu y ên suốt troriíỊ quá trình phát
triển nghệ thuật tran ạ trí của toàn thê’ nhãn dãn V iệt Nam ,
đ ã lưu ÍỊÌỪ cĩậm nct trang trí trônq dóng Đ ồng Sơn, cho dù nền vân hoá ấy cícỉ cách ngàV nay ạần 2000 năm rỏi.
N G H Ề D Ệ T V A I
Khắp vùng Tây Nguyên đểu dùng loại khung dệĩ vải mà các nhà khoa học gọi là khung dệt kiểu Indonesia, có câu tạo khác với khung giường (4 cột) ở phía bắc, đó là bộ phận cuộn vái dã dệt xonỵ được lồng vào lưng người dệt Vải dệt trcn khung kiêu Indonesia tuy nâng suất không cao nhưng có thế dệt được khổ vải từ 0,50m đến 0.90m-l,20m Khung giường ớ phía bắc thường chi dệt khổ vai rộn2 0,40m hoặc có thể hơn nữa như khi người Lào, ngươi Thái ớ Tây Nghệ An dệt vải đế may thân váy Ngoài ra, các dân tộc thường hay dệt các khố vái rất bé, từ lem, 2cm, lOcm, 20cm đê làm dây đco đao, dây buộc tóc, quán
xà cạp may túi đeo, quan trọng nhất là : may cạp váv, may gấu váy đáp trên khổ viền tâm choàng, may iihép trên tà áo, cố áo, thân áo thành những dái hoa vãn tuyẻt đẹp
—1 Nỵoài loại bông trắng thông thường, ớ vùng Thai Đen có giông bông màu nâu nhạt Người Tây Nguyên và người H m ông trồng lanh lấy sợi, có màu tráng ngà Các dân tộc Thái, Tày và Mường trổng dâu, nuôi tằm xc sơi dệt lụa và dệt các loại vái hoa
_J Chất mầu nhuộm sợi nhuộm tơ đều lấy từ tháo mộc : nhựa lá cây chàm cho các màu chàm đủ sắc độ từ nha đến chàm đậm đến độ tím đen Nhựa củ nâu nhuộm đưọc
những màu từ nâu nhạt tới náu đen Vó cây nhâu ciu người Ba na nhuộm được sợi màu đỏ Thân cây tsú dằnq
của người Hmỏnu cho màu da cam , vàng rơm Đạc bitt các dân tộc Mường Thái, Lào, Lự, Tày biết phươnơ phá) chiết xuất chất màu từ cánh kiến đê lấy màu đó điểu (carm in), cánh sen (rose) vừa thắm vừa tươi m à phám mài hoá học carm in khôns thê sánh kịp
□ Đế dệt nên những tấm vải có trang trí hoa văn CỂ may váy, áo, tấm choàng, màn che gió, m ặt chăn, dịu tó
em , người ta phải nhuộm sợi, nhuộm tơ đủ màu trước kli lên khung dệt Đẽ dệt loại vái này, người ta phải tính toái các loại hoa văn trên tìmg sợi ngang, sợi dọc khi lên khurụ dệt, bới vậv mỏi đồ án hoa vãn có khi phải dùng tới hàrụ trăm que nho làm cừ cho sợi ngang, rát phức tạp
Trang 9-J Do an trang tri det la cac loai hoa tiet, hoa van hinh
hoc Tuy han che dirdng net trong cac dudng ngang th in g ,
doc va cac dudng gay khuc song cac dan toe da sang tao
nen hang van man hoa tiet het sire phong phu de cap tdi
moi de tai trong thuc te cuoc song, trong thien nhien va co
phong each nghe thuat each dieu cao, giau tfnh bieu hien
That la mot kho tang vo han ve tai nang trang trf va tri
tudng tuong tuyet vdi ciia cac dan toe, gop cho ddi song
gia dinh them tuoi sang, trang phuc cua con ngudi them
dep de va dien mao thaim my ciia xa hoi co mot ban sac
rieng nang cao ddi song van hoa cho cac cong ddng
dan toe
J Dan toe H m ong, Dao, T hai, Lao co ky thuat ve hoa
tiet hoa van bang sap ong (da dun nong chay) len vai trang
roi nhuom vai do trong nude cham Sau khi duac do mau
dam nhu y m uon, ngudi ta lai dun vai trong nude soi de
sap ong bong ra lo ro cac hoa van hoa tiet cd m au trang
hoac trang xanh ndi len tren mau cham dam sic xanh, dep
va thanh nha Ngudi ta theu hoac chap ghep them m ot sd
hoa tiet bang vai mau, hoac dudng diem bang vai cho do
an trang tri rue rd sac mau Dung vai nay may vay, ao diu
tre con rat dep
N G H E T H E U
C u phach nhat trong nghe theu la cac dan toe Dao,
H m ong Thai Lao, Lir d phia bac Viet Nam
-J Phu nir Dao va H m ong theu hau nhu tren toan bo
trang phuc ciia m inh : tir khan doi dau, yem dang trudc,
d in g sau ao dai, ao n g in , quan, th it lung, quay quan
quanh than, cho den tui dco ben m inh, khan tay hoac khan
lam ky niem cho ngudi than, cho ban trai Cd khi phai theu
trong mot nam mdi xong mot bo trang phuc
_J Ndi chung, cac ba, cac chi cac em trong cac dan
toe thieu sd d phia bac Viet N am d6u cd truyen thong
theu Phong cach nghe thuat ciia cac do an theu thudng
thudng la thong nhat vdi phong each ciia nghe thuat det
cac san pham cd hoa tiet hoa van ky ha hoc Song, do ky
thuat theu phong khoang ft han che va go bo bdi khung
det nen cach bo cuc va sang tao hoa tiet tren hang theu cd
thuan lai hon, mau s ic phong phu hoa sic da dang han
tren san phaim det
J N girdi Ma va cac nhom ngudi M nong d Nam Tay Nguyen cd ky thuat theu hoa tiet ngay tren khung det ket hap vdi nhirng dudng diem bang con thoi : khi det den doan vai cd hoa van phuc tap ngudi ta khong dung con thoi
de det hoa van m a dung kim, chi mau de theu hoa van; xong doan vai do, ngudi ta lai dung con thoi de det San pham nay dung de may ao N gudi Thai d viing Tuong
D uang Quy Chau (Tay Nghe An) cung cd each lam tuong
tu de "det theu” nhung loai vai cd hoa van m ay vao chan vay ciia nir gidi Ky thuat phoi hop theu va det nay chiu anh hirdng ciia ky thuat “det theu” ciia dan toe Lao
_J Ngudi Co tu d Tay N guyen lai dung nhirng “hat” nhd bang kim loai (nhom hoac chi) du ac due rieng, cd lo
de luon sai ngang, ho “det theu” hoa van sang long lanh' tren n£n vai den ngay d khung det de may ao vay Ky thuat cau ky nay cd hieu qua th im m y thuc rue rd khac la Ben canh ky thuat theu, ta con thay ky thuat chap ghep hinh bang cac loai vai m au tren nen vai cham hoac
vai den m a cac dudng chi vi£n xung quanh (con to u r)
cd gia tri nhu nhirng dudng kim miii chi ciia ky thuat theu
Cd cac hoa tiet ky ha hoc : tam giac, vuong, qua tram hay dudng thang, song dai da sd la cac hoa tiet cd nhung dudng vi£n cong, cd kha nang goi ta, cac mau hinh trong thuc te, nen rat duac ua chudng Vf du nhu m ot bong hoa
co nhieu tang
J Tang ldn nhat d ngoai la m ot hinh hoa bang vai mau (khac mau nen) duac khau vien dinh vao vai n£n Tang thu hai cung la mot hinh hoa cd cac canh hoa khac mau vdi lop thir nhat va cd dien tich be han, dat chdng len va khau vi£n dinh vao ldp thu nhat T ang thir ba, thu tu neu cd, cung duac tien hanh nhu vay Tren cac san pham b in g vai hoac vay, ao, khan duac trang trf b in g ky thuat chap ghep hinh vai mau nhu the nay se cd m ot do day va cung hon vai thudng dii cd det hoa van
□ Ky thuat nay con m ang ro dau an ciia ky thuat chap
ghep cac nguyen lieu, chat lieu cd nguon goc la da sue vat
ciia cac dan toe du muc va chan nuoi d phuong B ic va cd anh hudng tdi cac cu dan d phia b ic B ic Bo qua qua trinh giao liru van hoa, kinh te va thuang m ai trong nhieu the ky Cac dan toe d bien gidi V iet-Trung nhu: Si La, Ha Nhi, La Hu (Tang-M ien) va Pu Peo (Kadai) chi biet c h ip vai mau va
Trang 10dinh cac loai oc, hat cudm , rang cho, cac hinh kim loai dat
mong len trang phuc cua m inh de’ trang tri, chu khong biet
theu Dan toe Lo Lo (Tang-M icn), Hmong, Dao (H m ong-
Dao) Thai, Nung, Tay (Tay-Thai) rat gioi ky thuat c h ip
ghep cac hinh vai mau ben canh ky thuat theu co truyen
cua ho
C A C N G H E G IA C O N G K IM L O A I
Cac dan toe thieu so chua co cong nghe luyen kim M ot
so rat it nam gioi trong cac dan toe biet lam nghe gia cong
kim loai Ho ren cac cong cu san xuat nong nghiep, d6
dung trong nha, m ong ngua bay chuot, cac loai vu khf :
sung kip girom dao, giao m ac Noi tieng nhat v& cac san
phaim ren la cua nguoi H m ong a phfa bac, ngudi Xo dang
6 phi a nam
□ Cac dan toe E de, G ia rai, X o dang gioi ngh6 dat
dong de che tac nhac cu cong, chieng, due chuong d6ng,
vong chan, vong c6, vong tay
—I Cac dan toe Dao, Tay, Nung cung biet nghe dat
dong lam nhac cu : thanh la, nao bat, qua nhac Nguoi
Thai co cong nghe due n6i ninh soi bang dong Ngudi Lo
Lo co dung trong d6ng trong te 16
J Nguoi Cham, K ho me gioi nghe go, dat, cham cac
chat lieu : dong, bac, vang de lam do trang sue, nhac cu,
cac do thd cung, va dung tro than xuong hai cot, m ang dau
an cua anh huong van hoa An Do
J Che tac d6 trang sire M n g bac la nghe pho bien
trong cac dan toe thieu so : tram cai toe, vong co, khuyen
tai, nhan, vong tay, vong chan nhat la khuy bac va cac chi
tiet de dmh vao trang phuc ton ve sang lang, tuoi vui cho
trang phuc Cac loai khuy ao cua ngudi Thai d£u co hinh
doi birdm long rau vao nhau, dupm ve tru tinh Cac loai
khuy ao cua ngudi Dao, K ho mii thudng cham noi hoa van
hinh mat trdi tam canh hoac hinh hoa nhieu canh, m ang
dau an cua tin ngudng ton th d than M at trdi Tren khan doi
dau cua phu nir Pu Peo, Lo Lo co dm h cac hinh kim loai
cham noi cac vi thdn thanh cua D ao giao
Z) De thay the cho cac hat cay hat cudm bang thuy
tinh, ngirdi dan Tay Nguyen thudng dung cac m anh kim
loai dat m ong hinh thoi, hinh chu nhat de dinh tren kho
khan doi dau, that lung, ao, vay, tao ve dep choi sang, lung linh cho trang phuc
J Cac loai vong co cua cac dan toe rat da dang v6 hinh thuc the hien, song d£u co vai diem giong nhan : ngoai loai vong co khep km hinh tron, con co loai vong co khong khep kin, the hien hinh rdn hai dau hoac chim hai dau Do la mot hoa tiet (m otif) toi c6 cua nen van hoa ban dia vung D ong Nam A, dau an cua quan niem am duong tuong hop
V6 cac loai vong tay, ngoai thu co tiet dien hinh tron con co thu co tiet dien hinh tam giac hay long m ang dupe khac chim cac hoa van, hoa la Ngudi K ho Mu co loai vong deo tay due bang dong co hinh mudi hai con vat tiro'ng irng vdi mudi hai thang trong nam theo lich cua dan toe ho
□ Hinh dang, hoa tiet tren d6 trang sue cua cac dan toe tuy khac nhau nhung deu co m ot co so chung do la
m ang dam than thai van hoa Dong Son, nen van hoa ban dia cua cac cu dan vung nay
N G H E T H U A T T R A N G T R I Y P H U C
Cac san phaim cua nghe dan lat, theu, det, trang sue da gop phan quan trong trong sang tao, lam phong phu va da
dang nghe thuat y phuc, lam ro net them ban skc van hoa
rieng cua tung dan toe Nhu trong nghe san voi
□ Ngudi liin dau tham gia san voi chi dupe mac kho tron va tam vai choang tho Sau khi tham gia M t dupe nam con voi trd len mdi dupe m ac ao, dong kho co det hoa van dep nhu nhung ngudi san voi thuc thu khac Loai ao thfch
nghi nhat cho san voi la ao cting (tieng E de va M nong goi
la ao keoh) Ao lam bang vo cay sui : day, dai, thoang, dac
biet che ch d cho vung bung va nguc cua ngudi di san voi trong tu the tren m inh voi dang rupt dudi theo con mdi Ao nay khong co tay, gom hai vat : vat trudc ng^n, vat sau dai, khoet co, chui dau Dung day da (dong vat) hoac day thung (thuc vat) thdt vong quanh bung de g iu hai vat ao khft vao than ngudi
□ Loai y phuc nhiet ddi, theo loi phuong Nam thfch nghi vdi khf hau nong va aim