Sử dụng câu chuyện để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954-1975) lớp 12 trung học phổ thông (Chương trình chuẩn)

Trên cơ sở nghiên cứu, tìm hiểu những vấn đề lý luận của việc sử dụng những câu chuyện trong dạy học bộ môn và căn cứ vào thực tiễn dạy học lịch sử ở trường THPT, đề tài đi sâu vào tìm[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐẶNG THỊ THANH TRÀ

SỬ DỤNG CÂU CHUYỆN ĐỂ GÂY HỨNG THÚ CHO HỌC SINH

TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1954-1975)

LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (Chương trình chuẩn)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Thế Bình

HÀ NỘI – 2014

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mục lục iii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: VẤN ĐỀ SỬ DỤNG CÂU CHUYỆN ĐỂ GÂY HỨNG THÚ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 6

1.1 Lịch sử nghiên cứu đề tài 6

1.1.1 Tài liệu nước ngoài 6

1.1.2 Tài liệu trong nước 8

1.2 Cơ sở lý luận 12

1.2.1 Cơ sở xuất phát 12

1.2.2 Quan niệm về sử dụng câu chuyện lịch sử nhằm gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử 17

1.2.3 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng câu chuyện lịch sử nhằm gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử 24

1.3 Cơ sở thực tiễn 29

1.3.1 Về phía giáo viên 29

1.3.2 Về phía học sinh 33

Chương 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG CÂU CHUYỆN ĐỂ GÂY HỨNG THÚ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1954-1975) LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (chương trình chuẩn) 38

2.1 Vị trí, mục tiêu của chương trình SGK Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954-1975 trường THPT (chương trình chuẩn) 38

2.1.1 Vị trí 38

2.1.2 Mục tiêu 38

2.2 Xác định nội dung kiến thức cơ bản của lịch sử Việt Nam (1954-1975) có thể và cần sử dụng câu chuyện để gây hứng thú học tập cho học sinh 41

2.2.1 Nội dung kiến thức cơ bản lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954-1975 41

2.2.2 Những câu chuyện lịch sử có thể và cần sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1954-1975 ở lớp 12 THPT 43

2.3 Một số yêu cầu khi sử dụng câu chuyện trong dạy học lịch sử 51

2.4 Một số biện pháp sử dụng câu chuyện để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954-1975) THPT 54

2.4.1 Sử dụng câu chuyện để định hướng kiến thức cơ bản của bài học 54

2.4.2 Sử dụng câu chuyện để cụ thể hóa kiến thức sơ bản của bài học 57

2.4.3 Sử dụng câu chuyện để tạo biểu tượng nhân vật lịch sử 59

2.4.4 Vận dụng phương pháp đóng vai, để gây hứng thú học tập cho học sinh 63

2.4.5 Sử dụng câu chuyện lịch sử để ôn tập, kiểm tra kiến thức của học sinh 68

2.5 Thực nghiệm sư phạm 73

2.5.1 Mục đích thực nghiệm 73

2.5.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 73

2.5.3 Phương pháp thực nghiệm 73

2.5.4 Kết quả thực nghiệm 76

2.5.5 Kết quả rút ra từ thực nghiệm 78

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 81

PHỤ LỤC 85

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bước sang tế kỉ XXI, việc hội nhập và hợp tác khu vực, hợp tác quốc tế đã trở thành một trong những yếu tố quyết định sự phát triển của lịch sử nhân loại Hòa nhập vào sự phát triển chung của thế giới, đất nước ta cũng đã và đang thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện và đồng bộ Trong đó tiềm năng trí tuệ trở thành động lực chính đảm bảo sự phát triển xã hội, giáo dục - đào tạo được coi là nhân tố quyết định sự thành bại của mỗi quốc gia Xu thế toàn cầu hóa vừa mở ra những cơ hội cho sự hội nhập và phát triển, vừa đem lại những thách thức mới cho mỗi quốc gia, dân tộc, trong đó có Việt Nam Điều này đòi hỏi mỗi nước phải biết kết hợp thành công sức mạnh truyền thống dân tộc với sức mạnh của thời đại, trong đó đặc biệt quan tâm giáo dục, giữ gìn và nâng cao bản sắc văn hóa, kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dân tộc Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VII đã chỉ rõ giáo dục là “Quốc sách hàng đầu” và khẳng định mục tiêu

của giáo dục là: “Nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, hình thành đội ngũ lao động

có trí thức, có tay nghề, có năng lực thực hành tự chủ, năng động sáng tạo, có đạo đức cách mạng, tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội” [58, tr 81]

Đảm nhiệm sứ mệnh cao cả đó, giáo dục - đào tạo không ngừng đổi mới toàn diện và đồng bộ Cùng với đổi mới về nội dung, chương trình giảng dạy, việc đổi mới phương pháp dạy học trở thành một trong những vấn đề mang tính chiến lược cấp thiết và tiến hành mạnh mẽ trước những yêu cầu đổi mới của đất nước Bộ môn Lịch sử giúp cho học sinh có được những kiến thức cơ bản cần thiết về lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc, góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học Đặc biệt giáo dục truyền thống, đạo đức, tư tưởng chính trị lại là ưu thế nổi bật của bộ môn Lịch sử trong nhà trường phổ thông Vậy làm thế nào để học sinh yêu thích,

hứng thú trong học tập lịch sử ? Nhà văn Nga Tsecnusevski viết: “có thể không biết,

không cảm thấy say mê học tập môn Toán, tiếng Hilạp hoặc Latinh, Hóa học, có thể không biết hàng nghìn khoa học khác, nhưng dù sao là người có giáo dục mà không yêu thích lịch sử thì chỉ là một con người không phát triển về trí tuệ" [29] Một trong

những biện pháp hữu hiệu là sử dụng câu chuyện trong dạy học nhằm gây hứng thú cho học sinh học tập lịch sử Thông qua các câu chuyện lịch sử giúp các em tái hiện lại bức tranh quá khứ chân thực, sinh động, những cuộc kháng chiến hào hùng của dân tộc, sự hy sinh và chiến đấu quên mình của quân dân ta, tạo ra xúc cảm lịch sử Học sinh hứng thú, say mê, tìm hiểu lịch sử sẽ giúp các em nắm vững bản chất các

sự kiện, hiện tượng, hình thành nên khái niệm, hiểu rõ những quy luật, những bài học quan trọng của lịch sử, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Mặt khác, việc sử dụng câu chuyện nhằm gây hứng thú học tập lịch sử cho học sinh còn giúp người thầy thực hiện tốt các phương pháp dạy học và kiểm nghiệm tính hiệu qủa của các phương pháp đó

Thực tế việc sử dụng câu chuyện để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học hiện nay ở trường phổ thông còn nhiều bất cập Một bộ phận giáo viên giàu tâm huyết với nghề thường trăn trở làm sao nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Lịch

sử Họ đã sưu tầm các tư liệu lịch sử quý báu, xây dựng thành các câu chuyện kể cho học sinh, được học sinh đón nhận rất hào hứng Bên cạnh đó, có không ít giáo viên chưa đánh giá đúng tầm quan trọng của những câu chuyện lịch sử để gây húng thú cho học sinh, nên chưa quan tâm và khai khác câu chuyện lịch sử gắn với kiến thức

cơ bản trong giời học Nêú có chăng giáo viên cũng chỉ nêu ra các câu chuyện lịch

sử mang tính chất giới thiệu hoặc nhắc tên các nhân vật lịch sử mà không sử dụng các câu chuyện lịch sử để gây hứng thú cho học sinh Tình trạng đó làm cho giờ học trở nên khô cứng, có nhiều con số, nhiều sự kiện Vì vậy, học sinh cảm thấy giờ học lịch sử nặng nề, không tạo được hứng thú học tập lịch sử Kết quả là nhiều học sinh còn hổng kiến thức lịch sử cơ bản, thậm chí hiểu sai lịch sử dân tộc Theo đó chất lượng dạy học bộ môn còn thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu của đất nước

Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954-1975 có vị trí quan trọng trong tiến trình lịch

sử dân tộc Đây là thời kì nhân dân miền Nam và miền Bắc thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược khác nhau Nhân dân miền Bắc vừa hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục kinh tế, xây dựng CNXH, vừa đấu tranh chống lại chiến tranh phá hoại của đế quốc Mĩ và hết lòng chi viện sức người, sức của cho tiền tuyến lớn miền Nam Nhân dân miền Nam anh dũng đấu tranh hoàn thành cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân

dân tiến tới thống nhất nước nhà Thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước đã đưa nhân dân Việt Nam bước vào thời kì lịch sử mới, thời kì cả nước đi lên CNXH Giai đoạn lịch sử quan trọng này có nhiều biến cố lớn, nhiều sự kiện hấp dẫn thông qua các câu chuyện về sự kiện, nhân vật lịch sử có tác động mạnh đến

tư tưởng tình cảm của học sinh, hình thành trong các em lý tưởng sống cao đẹp và ý thức trách nhiệm của mình đối với quê hương, đất nước, tin tưởng vào con đường XHCN mà Đảng và Bác Hồ đã lựa chọn Đó là điều kiện, là cơ sở để tôi sử dụng có hiệu quả các câu chuyện lịch sử nhằm gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch

sử Với những lý do trên nên chúng tôi chọn vấn đề: “Sử dụng câu chuyện để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954-1975) lớp 12 THPT (Chương trình chuẩn)” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ, chuyên

ngành lý luận và phương pháp dạy học lịch sử

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu, tìm hiểu những vấn đề lý luận của việc sử dụng những câu chuyện trong dạy học bộ môn và căn cứ vào thực tiễn dạy học lịch sử ở trường THPT, đề tài đi sâu vào tìm hiểu những câu chuyện tiêu biểu của lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954-1975, đề xuất một số biện pháp sư phạm sử dụng câu chuyện nhằm gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT và tiến hành thực nghiệm một bài cụ thể để khẳng định tính khả thi của các biện pháp đưa ra

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu lý luận của các nhà triết học, các nhà giáo dục học và giáo dục lịch

sử về sử dụng câu chuyện trong các tài liệu giáo dục, giáo dục lịch sử và các tài liệu lịch sử có liên quan đến đề tài

- Tìm hiểu chương trình sách giáo khoa, nội dung kiến thức những câu chuyện tiêu biểu của lịch sử Việt Nam trong giai đoạn 1954-1975 lớp 12 THPT

- Tìm hiểu thực tiễn sử dụng những câu chuyện tiêu biểu, chất lượng giảng dạy

bộ môn, tình hình và sự hứng thú học tập lịch sử của học sinh phổ thông hiện nay

- Đề xuất một số biện pháp sử dụng câu chuyện trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954-1975 trường THPT Tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính khả thi của các biện pháp đề ra

4 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THPT Đối tượng nghiên cứu: Sử dụng câu chuyện để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954-1975) lớp 12 THPT (Chương trình chuẩn)

5 Vấn đề nghiên cứu

Đề tài tập trung vào nghiên cứu hai vấn đề cơ bản sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng câu chuyện để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử ở THPT

- Đề xuất các biện pháp sư phạm sử dụng câu chuyện để gây hứng thú cho học sinh

trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954-1975) lớp 12 THPT (Chương trình chuẩn)

6 Giả thuyết khoa học

Nếu khai thác tốt câu chuyện lịch sử Việt Nam (1954-1975) lớp 12 THPT (Chương trình chuẩn) và áp dụng biện pháp, đề xuất trong luận văn sẽ gây hứng thú học tập cho học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường THPT

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Đề tài đi sâu tìm hiểu nội dung các câu chuyện lịch sử tiêu biểu liên quan đến kiến thức cơ bản của các bài học trong nội dung chương trình lịch sử Việt Nam (1954-1975) lớp 12 THPT (chương trình chuẩn), từ đó đề xuất một số biện pháp sử dụng câu chuyện lịch sử để gây hứng thú cho học sinh quá trình học tập bộ môn trong giờ học nội khóa

- Phạm vi điều tra: Do thời gian có hạn nên chúng tôi tiến hành điều tra thực tế tại một số trường THPT thuộc các tỉnh, thành phố: Hà Nội, Hưng Yên, Hải Phòng

- Phạm vi thực nghiệm sư phạm, giới hạn trong giờ học nội khóa, gồm 2 bài lịch sử Việt Nam (1954-1975) lớp 12, tại trường THPT Vạn Xuân - Hoài Đức - Hà Nội

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa lý luận của đề tài

Đề tài góp phần làm phong phú thêm lý luận dạy học lịch sử về nội dung kiến thức và một số biện pháp sử dụng những câu chuyện để gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

- Ý nghĩa thực tiễn cu ̉ a đề tài

Nghiên cứu lý luận và phương pháp sử dụng câu chuyện nhằm gây hứng thú

cho học sinh trong dạy học lịch sử để rút ra kinh nghiệm và nâng cao trình độ nhận thức của bản thân, đồng thời vận dụng tốt hơn vào thực tiễn giảng dạy sau này Giúp các giáo viên có tài liệu tham khảo để sử dụng những câu chuyện nhằm gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954-1975) lớp 12 THPT (Chương trình chuẩn)

9 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau

- Nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu các tài liệu giáo dục học, giáo dục lịch sử, tài

liệu lịch sử liên quan đến đề tài và nghiên cứu chương trình, nội dung SGK lịch sử lớp 12 THPT (Chương trình chuẩn)

- Nghiên cứu thực tiễn:

+ Nghiên cứu việc dạy học lịch sử ở trường THPT bằng nhiều hình thức khác nhau như: dự giờ, quan sát, các hình thức kiểm tra, đánh giá học sinh, trao đổi với giáo viên + Điều tra thực tế để đánh giá mức độ, thực trạng việc sử dụng câu chuyện nhằm gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử thông qua phiếu điều tra giáo viên, học sinh ở một số trường THPT

+ Phương pháp thực nghiệm: Soạn bài thực nghiệm theo những dự kiến về biện pháp mà luận văn đưa ra, tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính khả thi của biện pháp đó

+ Phương pháp thống kê toán học: Tập hợp và xử lý các số liệu thu được qua điều tra, thực nghiệm bằng cách lập bảng thống kê số liệu Từ đó rút ra được nhận xét khái quát

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần: Mở đầu, Kết luận và khuyến nghị, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung của luận văn được trình bày trong 2 chương:

Chương 1: Vấn đề sử dụng câu chuyện để gây hứng thú cho học sinh trong dạy

học lịch sử ở trường Trung học phổ thông Lý luận và thực tiễn

Chương 2: Một số biện pháp sử dụng câu chuyện để gây hứng thú cho học sinh

trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954-1975) lớp 12 Trung học phổ thông (chương trình chuẩn)

CHƯƠNG 1 VẤN ĐỀ SỬ DỤNG CÂU CHUYỆN ĐỂ GÂY HỨNG THÚ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Đã có nhiều nhà nghiên cứu giáo dục, nghiên cứu lịch sử trên thế giới và trong nước có những công trình nghiên cứu đề cập đến việc sử dụng tài liệu tham khảo nói chung, sử dụng câu chuyện trong quá trình dạy học bộ môn lịch sử nói riêng Đặc biệt, nghiên cứu phương pháp dạy học bộ môn, cũng có nhiều hội nghị bàn tới việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử để phát huy tính tích cực học tập của học sinh, nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử Bên cạnh đó, còn có nhiều bài viết về chủ đề này được công

bố trên các tạp chí: “Nghiên cứu giáo dục”, “Nghiên cứu lịch sử” Nhìn chung, các

công trình nghiên cứu đã nêu lên được các vấn đề lý luận và thực tiễn, biện pháp sư phạm cụ thể để gây hứng thú học tập cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng bộ môn

1.1.1 Tài liệu nước ngoài

Tài liệu tâm lý học, Giáo dục học

Các nhà tâm lý học Xô Viết dựa trên học thuyết Mác - Lênin và học thuyết hoạt động thần kinh cao cấp của I.V.Paplop đã xem xét hứng thú của con người như là một trong những hình thức phản ánh hiện thực khách quan vào ý thức con người Hứng thú được bộc lộ ở thái độ lựa chọn đối với các đối tượng khác nhau của hoạt động, ở khuynh hướng đặc biệt hướng đến các đối tượng Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học Liên Xô trước đây đã tập trung vào sự phát triển của hứng thú nhận thức đối với các môn khoa học và các biện pháp nhằm hình thành hứng thú nhận thức A.G.Côvaliốp trong “Tâm lý học cá nhân” (1971), đã coi hứng thú là một thái độ đặc thù của cá nhân đối với một đối tượng nào đó, trên cơ sở đó

có một phương pháp giáo dục tích cực

Ở một khía cạnh quan trọng khác, nhà giáo dục Liên Xô I.F Khalamốp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” (1979), tác giả đã nhấn mạnh đến những câu chuyện khi dạy học: “Khi kể lần đầu tiên về một sự kiện nào đó, bạn phải truyền đạt chỉ những nét chính của nó mà thôi ” Ngoài ra ông còn

đề cập đến việc gây hứng thú trong học tập của học sinh “Giáo viên giúp học sinh

có cảm xúc niềm vui sướng trong học tập, từ đó sẽ hình thành động cơ học tập, nâng cao chất lượng dạy học” [20, tr.4] T.A Ilina cho rằng: “Giảng giải, kể chuyện - dùng lời nói sinh động của giáo viên đều được sử dụng chủ yếu để truyền thụ tài liệu mới cho học sinh Kể chuyện là một trong những phương pháp quan trọng nhất để trình bày tài liệu một cách có hệ thống Kể chuyện là một trong những yếu tố cơ bản của bài học” [53, tr.164]

Trong cuốn “Giáo dục học”, tập I của N.V Savin, đề cập đến vai trò của các câu chuyện trong dạy học: “Một câu chuyện kể lôi cuốn học sinh, gây nên tiếng vọng trong tâm hồn các em và tạo ra những tiền đề thuận lợi cho việc hình thành những tình cảm đạo đức cao cả, tình yêu đối với Tổ quốc, đối với quá khứ và hiện tại của

Tổ quốc, sự tế nhị, sự quan tâm, sự đồng cảm ” Ngoài ra tác giả cũng nhấn mạnh

“ Trong giờ học giáo viên giải thích hay kể chuyện, học sinh tích cực tìm câu trả lời cho câu hỏi đã nảy sinh ở các em vào đầu giờ học” [41, tr 68, 131] Như vậy, câu chuyện hay, phù hợp sẽ gây hứng thú cho học sinh trong giờ học

I.A Lecne trong cuốn “Dạy học nêu vấn đề” đã đề cập đến vai trò của người giáo viên trong dạy học, trong đó “Giáo viên cần nắm vững nghệ thuật kể chuyện

nêu vấn đề ” [21, tr 76]

Tài liệu giáo dục lịch sử

M.N.Sacđacốp trong cuốn “Tư duy học sinh” (1970), đã nói rõ vai trò của biểu tượng lịch sử nói chung, biểu tượng nhân vật nói riêng trong nhận thức lịch sử, đó là khâu trung gian trong hoạt động tư duy

Nhà giáo dục Xô Viết N.G.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” tác giả đã đề cập đến tính đa dạng của kiến thức và cần thiết phải trang bị cho giờ học các phương tiện dạy học, sử dụng tài liệu tham khảo khác để cụ thể hóa kiến thức trong sách giáo khoa nhằm gây hứng thú cho học sinh Để có một giờ học tốt giáo viên phải kết hợp được nhiều khâu khác nhau, quan trọng nhất là tham khảo các tài liệu để làm cho nội dung bài giảng thêm phong phú và chính xác Ông cũng nhấn mạnh “Phải sử dụng không ngừng và có hệ thống tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ Toàn bộ công tác dạy học sẽ vô cùng có lợi nếu thầy giáo hiểu