Sáng tác văn học của Gia Định tam gia xã thời Nguyễn

Là triều thần nhà Nguyễn, Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhơn Tĩnh không chỉ có công trong những việc quan trọng mà triều đình giao phó nhƣ đi sứ, lập sổ điề[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC

***

PHẠM QUỲNH AN

SÁNG TÁC VĂN HỌC CỦA

GIA ĐỊNH TAM GIA THI XÃ THỜI NGUYỄN

NGÀNH: VĂN HỌC

MÃ SỐ: 60 22 34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS TRẦN NGỌC VƯƠNG

HÀ NỘI - 2008

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Phó giáo sư, Tiến sĩ Trần Ngọc Vương

đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành bản luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, các cán bộ, nhân viên đang công tác tại Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học xã hội

và nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội đã hết sức nhiệt tình giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và nghiên cứu tại trường

Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2008

Học viên: Phạm Quỳnh An

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nghiên cứu chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Phạm Quỳnh An

MỤC LỤC

Lời cảm ơn ……… 2

Lời cam đoan ……… 3

PHẦN MỞ ĐẦU 7 1 Ý nghĩa, mục đích của đề tài ……… 7

1.1 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài ……… 7

1.2 Mục đích của đề tài ……… 8

2 Lịch sử vấn đề ……… 9

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài ……… 10

4 Phương pháp nghiên cứu ……… 11

5 Những đóng góp mới của đề tài ……… 11

6 Bố cục của luận văn ……… 11

PHẦN NỘI DUNG 13 Chương 1: Bối cảnh thời đại và thân thế, sự nghiệp của Gia Định tam gia … 13 1.1 Tình hình chính trị-xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX … 13

1.1.1 Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII ……… 13

1.1.2 Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX ……… 17

1.2 Người Minh Hương ở Việt Nam ……… 21

1.3 Văn học miền Nam Việt Nam trong bối cảnh văn hóa nghệ thuật dân tộc 24

1.4 Gia Định tam gia: thân thế và sự nghiệp ……… 30

1.4.1 Trịnh Hoài Đức ……… 32

1.4.2 Lê Quang Định ……… 36

1.4.3 Ngô Nhơn Tĩnh ……… 37

Tiểu kết chương 1 ……… 40

Chương 2: Sáng tác văn học của Gia Định tam gia ……… 42

2.1 Trịnh Hoài Đức ……… 42

2.1.1 Bộ sách Gia Định thành thông chí – một công trình có giá trị lịch sử, địa lý, văn hóa về vùng đất Nam kỳ ……… 42

2.1.2 Giá trị của Cấn Trai thi tập ……… 45

2.1.2.1 Tình yêu quê hương, đất nước ……… 45

2.1.2.2 Tình cảm đối với gia đình, bạn bè ……… 53

2.1.2.3 Tình yêu đối với thiên nhiên và cái đẹp ……… 55

2.1.2.4 Những tâm sự thầm kín ……… ……… 57

2.2 Lê Quang Định ……… 60

2.2.1 Bộ sách Hoàng Việt nhất thống dư địa chí – một công trình có giá trị địa lý, lịch sử, văn hóa của Việt Nam ………

60 2.2.2 Giá trị của Hoa Nguyên thi thảo ……… 62

2.2.2.1 Tình yêu quê hương, đất nước ……… 62

2.2.2.2 Tình cảm đối với gia đình ……….……… 65

2.2.2.3 Tình yêu đối với thiên nhiên và cái đẹp ……… 67

2.2.2.4 Cảm thức về thời gian và không gian ……… 71

2.3 Ngô Nhơn Tĩnh ……… 75

2.3.1 Tình yêu quê hương, đất nước và nỗi ưu thời mẫn thế ……… 76

2.3.2 Khát vọng hướng tới cảnh an nhàn và vẻ đẹp thiên nhiên ……… 80

2.3.3 Nỗi sầu của một người đa cảm ……… 83

2.3.4 Tình cảm đối với bạn bè ……… 85

Tiểu kết chương 2 ……… 88

Chương 3: Sáng tác văn học của Gia Định tam gia trong bối cảnh văn học Nam kỳ thế kỷ XVIII – XIX ……… 90

3.1 Thái độ nhập cuộc và tinh thần thực tiễn ……… 90

3.2 Khuynh hướng bình dân hóa ……… 97

3.3 Khuynh hướng bộc lộ con người cá nhân ……… 103

Tiểu kết chương 3 ……… 108

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Ý NGHĨA, MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

So với lịch sử lâu dài của đất nước, Nam kỳ còn là vùng đất mới, nhưng cũng đủ

để hình thành nên một nền văn hóa mà những đặc điểm của nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử phát triển của cả dân tộc Tìm hiểu về văn hóa nghệ thuật nói chung và văn chương nói riêng của Nam kỳ là một công việc hết sức cần thiết và thú vị Sáng tác

văn học của Gia Định tam gia – ba văn sĩ tài hoa của đất Gia Định xưa – sẽ giúp chúng

ta hiểu thêm về đời sống và con người của vùng đất mà ngày nay chúng ta gọi là Nam

bộ

Là triều thần nhà Nguyễn, Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhơn Tĩnh không chỉ có công trong những việc quan trọng mà triều đình giao phó như đi sứ, lập

sổ điền địa, phân định lại chế độ đất đai sau chiến tranh loạn lạc… mà còn là ba văn sĩ lớn nhất thời Nguyễn lúc bấy giờ, đóng góp nhiều công trình, tác phẩm có giá trị cho Nam kỳ nói riêng và cả nước nói chung Vấn đề vai trò của triều Nguyễn trong lịch sử dân tộc hiện đang là mối quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, trong

đó nhiều vấn đề đang được nhìn nhận lại, nhiều vấn đề còn gây tranh cãi, nhiều vấn đề còn là bí ẩn Văn học, với tư cách là sự phản ảnh hiện thực, giúp chúng ta hiểu hơn về con người và thời đại mà nó sinh sống Sáng tác văn học của ba triều thần nhà Nguyễn,

được người đương thời ca tụng và từ đó mệnh danh các tác giả của chúng là Gia Định

tam gia, đến nay vẫn còn giá trị bởi chính nó là tiếng nói của lịch sử giúp chúng ta hiểu

rõ hơn về đời sống xã hội và tinh thần thời Nguyễn

Ba tác gia, mỗi người một vẻ, đã có những đóng góp nghệ thuật hết sức độc đáo cho văn chương triều Nguyễn và lịch sử văn học dân tộc Tuy vậy, cho đến thời điểm này, sáng tác văn học của các ông chưa được tìm hiểu một cách kĩ lưỡng, xứng đáng trong các công trình nghiên cứu phê bình văn học trung đại Sự thiếu sót này có nhiều nguyên do, mà một trong những lý do căn bản là chúng ta vốn có định kiến với nhà

Nguyễn, cho rằng đó là thời kỳ chuyên chế phản động nhất trong lịch sử phong kiến

Việt Nam Ngoài ra, việc Gia Định tam gia chưa được quan tâm đúng mức còn do

chúng ta ngại đề cập vấn đề “Minh Hương” và vai trò của họ đối với đất nước, do thiếu

tư liệu và thông tin về văn học miền Nam cũng như những thiên kiến, mặc cảm về mảng văn học này… Gần đây, các nhà nghiên cứu đang nhìn nhận, đánh giá lại vai trò của các chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn với mong muốn rút ngắn khoảng cách giữa hiện thực khách quan và nhận thức lịch sử về vấn đề đó Đổi mới tư duy sử học theo hướng tiếp cận và nhận thức đối tượng một cách khách quan, trung thực trong khả năng cao nhất của sử học có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với nhu cầu điều chỉnh thái độ, nhận thức của chúng ta về các vấn đề chính trị, xã hội thời Nguyễn Bên cạnh

đó, việc tìm hiểu những vấn đề văn hóa, nghệ thuật miền Nam Việt Nam thời Nguyễn

ở các phạm vi và mức độ khác nhau cũng sẽ giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện, đúng đắn hơn về vùng đất Nam kỳ cũng như tiến trình phát triển của văn hóa, lịch sử dân

tộc Chúng tôi thiết nghĩ, việc tìm hiểu thơ văn của Gia Định tam gia - ba văn quan lớn

của triều Nguyễn, khẳng định giá trị nội dung và nghệ thuật, khám phá những đặc điểm mới trong toàn bộ sáng tác văn chương của các tác giả này là hết sức cần thiết Bởi vậy,

đề tài này có thể cung cấp tư liệu cho các nhà nghiên cứu và những người có cùng mối quan tâm

1.2 Mục đích của đề tài

Căn cứ vào điều kiện thực tế cho phép, trong luận văn này chúng tôi hướng tới các mục đích sau:

- Dựa vào một số tư liệu lịch sử, luận văn sẽ trình bày bối cảnh chính trị-xã hội, đặc biệt là ở miền Nam Việt Nam dưới thời trị vì của Gia Long và Minh Mạng, để có

thể hiểu rõ hơn thời đại của Gia Định tam gia

- Trình bày tiểu sử của Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhơn Tĩnh

- Cung cấp các kết quả nghiên cứu về Gia Định tam gia thông qua việc phân

tích các giá trị nội dung, nghệ thuật tác phẩm của các ông, đặt các giá trị đó trong mối

quan hệ với văn chương hậu kì trung đại, tìm ra phong cách riêng của từng người…, nhằm mang đến cho các nhà nghiên cứu và độc giả quan tâm một cái nhìn sâu hơn về

trước tác của Gia Định tam gia cũng như ý nghĩa của mảng thơ văn này đối với văn

học dân tộc

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Tên tuổi của Gia Định tam gia đương thời đã được người ta nhắc đến như đại

diện tiêu biểu cho văn chương Nam kỳ Tuy nhiên, trong ngành nghiên cứu văn học trung đại nước ta, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về ba tác gia này Các ông được đề cập đến trong một số cuốn sách về văn học trung đại, văn học triều Nguyễn, nhưng chưa có cuốn sách nào tìm hiểu một cách hệ thống về cuộc đời, sự

nghiệp và tác phẩm của Gia Định tam gia hay của từng tác giả trong nhóm Lượng bài

viết trên các báo, tạp chí nghiên cứu về các ông cũng chưa có nhiều và những vấn đề

đặt ra trong đó chưa thực sự sâu sắc Một số công trình, bài viết có liên quan đến Gia

Định tam gia là:

- Đại Nam chính biên liệt truyện sơ tập (Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn,

Ngô Hữu Tạo dịch, NXB Thuận Hóa, 1993): Công trình này có giới thiệu về thân thế,

sự nghiệp của Gia Định tam gia

- Từ điển văn học (Bộ mới) (Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi… chủ biên, NXB

Thế giới, 2004): Bộ sách có trình bày tiểu sử, thân thế và sự nghiệp của các tác gia

trong Gia Định tam gia

- Gia Định tam gia (Hoài Anh biên dịch-chú giải, NXB Tổng hợp Đồng Nai, 2006): Đây là công trình riêng về Gia Định tam gia, nhưng chủ yếu chỉ là giới thiệu tác

phẩm của các ông Sách này cũng ghi tiểu sử và bước đầu đề cập đến giá trị nội dung,

nghệ thuật của các sáng tác văn chương của Gia Định tam gia, song chưa phân tích

nhiều và đặt trong hệ thống

Ngoài ra, một số công trình, bài viết khác có đề cập đến Gia Định tam gia trong

những nghiên cứu chung về văn học trung đại Việt Nam, về văn học miền Nam, văn

chương triều Nguyễn, văn chương các thi xã ở Nam kỳ…, chẳng hạn như công trình

Lịch sử văn học Việt Nam (tập I, Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, NXB Khoa học xã

hội, 1980), công trình Những vấn đề lịch sử và văn chương triều Nguyễn (Nguyễn

Phong Nam chủ biên, NXB Giáo dục, 1997), bài viết “Mấy ý kiến về việc nghiên cứu

cái gọi là “văn học Đàng Trong”” của Trần Nghĩa trong Tạp chí Văn học (số 4/1977), bài viết “Văn học Hán Nôm ở Gia Định” của Cao Tự Thanh trong cuốn Địa chí văn

hóa thành phố Hồ Chí Minh (tập II, Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng, Nguyễn Công

Bình chủ biên, NXB Thành phố Hồ Chí Minh, 1988)… Nhìn chung, những nghiên cứu

về Gia Định tam gia chưa nhiều, chưa chuyên sâu và chưa có hệ thống

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các tác phẩm văn, thơ của Gia Định tam gia

Do điều kiện không cho phép, chúng tôi chỉ tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm viết bằng chữ Hán trên bản dịch nghĩa (chủ yếu là các bản dịch nghĩa

trong cuốn Gia Định tam gia do Hoài Anh biên dịch – chú giải của NXB Tổng hợp

Đồng Nai ấn hành năm 2006) Trong khi phân tích, để đảm bảo tính chặt chẽ của việc trích dẫn nên chúng tôi sẽ vẫn trích dẫn cả phiên âm chữ Hán và bản dịch nghĩa

Tên đề tài của chúng tôi là: “Sáng tác văn học của Gia Định tam gia thi xã thời

Nguyễn” Trong phạm vi đó, chúng tôi tập trung giải quyết một số vấn đề sau:

- Thông qua việc tập hợp, bổ sung các tư liệu, luận văn sẽ dựng lại bối cảnh thời

đại và tiểu sử các tác gia trong Gia Định tam gia thi xã

- Phân tích tác phẩm văn học của từng người trong Gia Định tam gia, tìm hiểu

giá trị nội dung và nghệ thuật được các tác giả gửi gắm trong đó, đồng thời bước đầu tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của mỗi người

- Trong quá trình phân tích tác phẩm, luận văn chú ý đến những điểm chung và khác biệt giữa các tác gia để cho thấy đóng góp riêng của từng người đối với nền văn học dân tộc

- Vì con người và tác phẩm của Gia Định tam gia là sản phẩm của một thời đại

phức tạp, ở đó mỗi yếu tố của hiện thực đều có thể là nguyên nhân của những sáng tạo tinh thần và ngược lại, cho nên trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sẽ liên hệ đến những đặc điểm của bối cảnh lịch sử, văn hóa thời Nguyễn

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để hoàn thành đề tài này, chúng tôi đã sử dụng tổng hợp nhiều thao tác nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

- Phương pháp phân tích ngữ văn: Phương pháp này chú ý tìm hiểu chữ nghĩa cụ thể để lột tả được tư tưởng văn bản của tác phẩm

- Phương pháp trực giác: Với nguyên tắc dùng cảm giác để nhận thức và đánh giá hiện tượng văn học, ghi lại những ấn tượng đặc trưng về hiện tượng đó, phương pháp này tránh được những suy lý giáo điều, sơ lược hóa

- Phương pháp xã hội học: Nghiên cứu sự tác động của xã hội đến sáng tác văn học sẽ giúp chúng ta hiểu thêm về tác phẩm, tác giả văn học

- Phương pháp so sánh: Phương pháp này giúp hiểu rõ bản chất, vị trí của một tác giả, hiện tượng văn học trong các mối tương quan đa chiều của nó

5 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN

- Lần đầu tiên, chúng tôi cung cấp tương đối đầy đủ tư liệu về cuộc đời và sự

nghiệp của Gia Định tam gia, đặt trong mối quan hệ với bối cảnh thời đại các ông

sống

- Bước đầu đưa ra những đánh giá mới về giá trị nội dung, nghệ thuật của thơ văn các tác gia này

6 BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN

Phần mở đầu: Nêu ý nghĩa và mục đích của đề tài, lịch sử vấn đề, đối tượng và

phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, những đóng góp mới và bố cục của luận văn

Phần nội dung: Gồm 3 chương:

Chương 1: Bối cảnh thời đại và thân thế, sự nghiệp của Gia Định tam gia

Chương 2: Sáng tác văn học của Gia Định tam gia

Chương 3: Sáng tác văn học của Gia Định tam gia trong bối cảnh văn học Nam

kỳ thế kỷ XVIII - XIX

Kết luận: Đánh giá chung về giá trị nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm

văn học của Gia Định tam gia, khẳng định những đóng góp của ba tác gia này trong

nền văn học dân tộc

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hoài Anh (biên dịch-chú giải): Gia Định tam gia, NXB Tổng hợp Đồng Nai, 2006

2 Nguyễn Khoa Chiêm: Nam triều công nghiệp diễn chí, NXB Hội Nhà văn, 2003

3 Nguyễn Đình Đầu: Chế độ công điền công thổ trong lịch sử khẩn hoang lập ấp ở

Nam kỳ lục tỉnh, NXB Trẻ, 1999

4 Lê Quang Định: Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, Phan Đăng dịch, NXB Thuận

Hóa, 2005

5 Trịnh Hoài Đức: Gia Định thành thông chí, Đỗ Mộng Khương, Nguyễn Ngọc Tỉnh

dịch, Viện Sử học, NXB Giáo dục, 1998

6 Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng, Nguyễn Công Bình (chủ biên): Địa chí văn hóa

thành phố Hồ Chí Minh, NXB Thành phố Hồ Chí Minh, 1988

7 Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi… (chủ biên): Từ điển văn học (Bộ mới), NXB Thế

giới, 2004

8 Nguyễn Phạm Hùng: Văn học Việt Nam: Từ thế kỷ X đến thế kỷ XX, NXB Đại học

Quốc gia Hà Nội, 2001

9 Trần Đình Hượu: Nho giáo và văn học Việt Nam trung – cận đại, NXB Giáo dục,

1999

10 Trần Khánh: “Bàn về thuật ngữ và khái niệm người Hoa Đông Nam Á”, Nghiên

cứu Đông Nam Á, 3/1997, tr.115-124

11 Nguyễn Khuê: Sài Gòn – Gia Định qua thơ văn xưa, NXB Thành phố Hồ Chí

Minh, 1987

12 Trần Trọng Kim: Việt Nam sử lược, NXB Văn học, 2008

13 Nguyễn Phong Nam (chủ biên): Những vấn đề lịch sử và văn chương triều Nguyễn,

NXB Giáo dục, 1997

14 Sơn Nam: Lịch sử khẩn hoang miền nam, NXB Trẻ, 2004

15 Sơn Nam: Đất Gia Định – Bến Nghé xưa và người Sài Gòn, NXB Trẻ, 2007