[...] tóm lai là ngUÒi ta Idi dung phong trào xà hòi de chia rè lue lUdng trong nUóc, de phà huy sU doàn ké't, va de làm tiéu diét tinh thàn quòc già cùa dàn t a " l Nhàn thùc nh[r]
Trang 1so SANH QUAN DIEM CUA PHAN BÒI CHÀU VA HÓ CHI MINH
VE CO CAU XÀ HÒI VIÉT NAM
DAU THE KY XX
LAI QUÓC KHÀNH'
Nhà su hoc ngUÒi Anh, Clive J Christie, tàc già cùa cuòn
"Lich su Dòng Nam A hién dai" dà dUa ra mot nhàn xét eó tinh khài quàt, cho ràng, cuòi the ky XIX, dàu the ky XX, hàu hét eàc nUóc thuoc the' giói thù ba déu phài dói mat vói
vàn de hién dai hoà truyén thòng Su bành trUóng cùa nén
vàn minh phUdng Tày dà giài thè nhiéu càu trùc truyén thòng vòn dà dinh hình va co mot qua trình tòn tai làu dai ò càc quòc già dàn toc này, trong dò co cà càc càu trùc t u tuòng Diéu này khiè'n cho khóng it nUÓc rdi vào trang thài khùng hoàng, nhUng de rói lai tìm thày nhùng dong lUc phàt trién mói trong qua trình chuyén doi Nhiéu chàn già tri truyén
thòng dUdc tài khàng dinh va dxióc hién dai hoà; nhiéu già tri
mói dUdc kién tao
Xà hòi Vièt Nam cuoi the ky XIX, dàu thè'ky XX cùng chiù mot cu sòc manh me do sit toc dóng cùa nén vàn minh
* Thfc sy triét hoc Bó món Khoa hoc Chinh tri Tnfòng Dai hoc Khoa hoc
Xà bòi va Nhàn vàn Dai hoc Quò'c già Ha Nói
Trang 2phUOng Tày ma tién phong là cupe xàm lUóc ve quàn sU va chinh tri, sau quàn sU va chinh tri là kinh té va vàn hoa cùa thUc dàn Phàp Co càu kinh tè- xà hòi truyén thòng vàn kién
co là the, song cùng dà phài bude vào qua trinh chuyén dói va phàn ành cùa nhùng chuyén dòi ay vào dai song tu tuòng khién cho dai song tu tUÒng này sinh nhiéu sàc thdi mài, Nhìtng suy tU à tàm triet hoc ma san phàm là nhìing tu tUàng triét hoc quan tàm dèh chiéu sàu bàn chat cùa qua trinh chuyén dói, quan tàm dèh nhìtng dóng lUc cho qua trinh phàt trièn cùa dàn toc trong giai doan lich su mài
Diéu càn luu y là d Viét Nam dàu thè ky XX, bàt eù ai suy
tu ve sU phàt trién eùa dàn toc, déu khòng thè khóng suy tu tòi vàn de quyén dòc làp ve chinh tri cua dàn toc Vi thè', néu nói tói tu tuòng triét hoc ò Viét Nam dàu thè ky XX, thì co thè khàng dinh ngay ràng, mot phàn lón trong so dò là nhùng tu tuòng triét hoc xà hòi, hay triét hoc chinh tri, tue là nhùng tu tuòng triét hoc gàn lién vói càc phong trào xà h$i hay phong trào chinh tri
Nhùng quan diém ve ed càu xà hòi Viét Nam là mot bp phàn càu thành tu tuòng triét hoc Viét Nam dàu thè ky XX Nhàn thùc ve ed càu xà hòi Viét Nam, vòn dang trong qua trình chuyén dòi, là nhàn thùe ve dòng lue phàt trién cùa xà hòi Viét Nam
Trong khuòn khó bài viét này, chùng tòi thù tién hành so sành quan niém cùa Phan Bòi Chàu vói quan diém cùa Ho Chi Minh ed càu xà hòi Viét Nam hai con ngUdi ma tàm vóc
tu tUdng va su nghiép thuc tién eùa ho dà eó ành hUdng manh me va làu dai dòi vói dàn toc Viét Nam
Phan Bòi Chàu là mot nhà yéu nuóc tiéu biéu va eó dóng
Trang 3góp rat lón vào su nghiép dàu t r a n h giài phóng dàn toc cùa nhàn dàn Viét Nam dàu the ky XX Nhùng bài viét cùa Cu nhàm muc dich khdi day long t u hào dàn toc, y chi càm thù giàc, co vù nhàn dàn dùng lén dành duòì giac Phàp xàm lUdc thuc su là nhùng àng vàn hùng hón, co sue truyén càm mành liét Trong càc tàc phàm à'y, chùng ta co thè thày Cu Phan dà dành mot so' trang khóng nhò de viét ve "dàn", "nhàn dàn",
va thóng qua dò, quan diém cùa Cu Phan ve ed càu xà hòi Viét Nam dà thè hién rò, dù ràng Cu chua tùng su dung khài niém này
Trong LUu Càu huyèt le tàn thU (1903), Phan Bòi Chàu
phàn tich xà hòi t h à n h vua (nguyén thù), quan lai va dàn chùng, ba bó phàn này quan he vói nhau nhU dàu - tay chàn -dot ngòn, tài san là huyét mach'
Trong tàc phàm Goi tinh hón quóc dàn (1907), Phan Bòi
Chàu viét:
"Bòh dàn nào sì, nào nóng Nào còng, nào co déu càng anh em"^
Trong Vièt Nam vong quóc su (1906), Phan Boi Chàu chia
dàn làm nàm lóp: 1 "Bon con nhà the già, dòng dòi thi thu";
2 "So nguòi yéu nUóc chò'ng Phàp", bàn t h à n va già dinh co thàm thù vói Phàp, "dàn Da Tò"; 3 NgUÒi lao dòng bàn cùng;
4 Nhùng nguòi "chi biè't gió'ng vàng khóng chiù de cho giò'ng
1 Phan Bòi Chàu (1990), Toàn tàp, tàp 1 Nxb Thuàn Hoà Thuàn Hoà
tr 43
2 Phan Boi Chàu (1990) Toàn tàp, tàp 2 Nxb Thuàn Hoà Thuàn Hoà,
tr, 79
Trang 4tràng mó xè nhU cà thit"; 5 Lóp ngUdi tié'p tay cho gi^c, nhùng ngUÒi di linh cho Phàp làm còng cho Phàp'
Trong Hai ngoqi huyèt thu{l906), Phan Bòi Chàu dà dành già cao "dàn" nhU nhùng ngUÒi xày dUng nén dà't nUóc va h<^
mài dich thUc là chù cùa dàt nUóc chù khòng phài cà nhàn
òng vuạ Dành già ày cùa Phan Bòi Chàu là de di dén két luàn ràng, chinh ngUÒi dàn phài eó tràch nhièm dòì vói su tón vong eùa dàt nUóẹ Theo Cu Phan nguyén nhàn dUa tói
su khòng dong long cùa ngUdi dàn lai "chi vi ngu vày thòị chi
vi ngd nhau ma khóng eó bung tin nhau, eó long ghét nhau
ma khòng co long yéu nhaụ eó long hai nhau ma khóng co
long giùp nhau dò thòi"" Cùng trong tàc phàm nàỵ Phan B91
Chàu quan niém "dàn" bao góm 10 bang nguòi sau: 1 Phù hào; 2 Quy toc; 3 SI phu hién thòi; 4 Linh tàp; 5 Tin dò dao Thién Chùa; 6 Du do hói dàng; 7 Nhi nù anh si; 8 Thóng ngòn, ki lue, boi bép; 9 Nhùng ngUÒi con em eó mòi thù hàn;
10 Hang ngUÒi trong ngoài nUòc tậ Trong 10 bang ngUÒi này Phan Bòi Chàu dành già cao vai trò cùa bang phù hào:
"Viéc tao thòi thè' phài tròng đi d ngUÒi anh hùng Va tao ra nguòi anh hùng cùa anh hùng thi phù hào là ngUÒi chiém thù nhàt"\
Truyén Pham Hong Thài là tàc phàm dàu tién trong dò Phan Bòi Chàu su dung khài niém "giai cà'p" Ong viét:
"nguòi nuóc ta khòng nói càch mang thì thòi, chù nói càch
l.Sđ tr 1 5 9 - 160
2 3 Sđ tr 205 - 206
4 Sđ ir 206
Trang 5mang, thi phài làm càch mang xà hòi"', bòi vi: "Thudng thay nguòi Viét Nam, bi nguòi Phàp thò'ng tri dà mày chue nàm nay Ve chùng toc thì eó giai cà'p giàu va nghèo; ve chinh tri thì eó ngUdi làm chù va ké làm nò le; ve kinh tè' thì eó nhà tu bàn va nguòi còng nhàn, nhiéu noi àp bue nàng né thàt là qua lé!"^ "Viéc h u à n luyén càch mang xà hòi khóng the thành còng né'u khóng dUa vào so dòng ngUÒi thuóc giai càp duói So' dòng cùa giai càp duói chinh là còng nhàn va nòng dàn"l Diéu dàc biét là Phan Bòi Chàu dà ehi rò chinh àp bue
dà san sinh ra y chi càch mang cùa còng nhàn va nòng dàn, nhUng "diéu dàng lo là da so' còng nhàn, nòng dàn này chUa
co y thùc gì ve càch mang"\ De làm càch mang thành còng
thì khòng thè khòng làm cho hiéu biè't cùa so' dòng nguòi thuóc giai cà'p dUói dUdc md mang Muòn vày, phài co nhùng nguòi "tién tri tién giàc" di vào trong càc giai càp ày de giàc ngp ho
Nhùng doan vàn trén cho ta thày qua trình phàt trièn
trong quan diém phàn tich c0 càu xà bòi cùa Phan Bòi Chàu
Dò là qua trình di t u cho t u bò quan diém phàn tich ed càu xà hòi thành "tu dàn" cùa Nho giào vòn dà khóng con phù hdp vói xà bòi dang chuyén doi, dé'n chò suy tu, tran trd, muòn tìm mot su khài quàt ly luàn mói khà dì phàn ành dUdc ed càu xà hói mói dang dinh hình d Vièt Nam, qua dò tìm ra dòng lue phàt trién cùa xà boi, va cuòi cùng là tié'p càn dén
1 Phan Bòi Chàu, (1990) Toàn tàp tàp 3 Nxb T h u à n Hoà, Thuàn Hoà
tr 579
2 Sdd tr 572
3 4 Sdd, tr 579
Trang 6quan diém phàn tich giai càp cùa chù nghìa Màc - Lenin Nói dung nhùng luàn diém cùa Phan Bòi Chàu ve càch mang, ve giai càp còng nhàn va nòng dàn ve viéc giào due, giàc ngp va
to chùc, lành dao còng nhàn va nòng dàn d trén là rat sàu sàc Tuy nhién, co mot diéu càn luu y là khi dua ra nhùng quan diém trén, Phan Bòi Chàu dang d Quàng Chàu, mpt trung tàm càch mang cùa chàu A, ndi ma nhùng thóng tin va ành hudng cùa Càch mang thàng Muòi Nga rat lón, va d$c biét là lue này giùa Phan Bòi Chàu va Nguyén Ai Quòc - Hó Chi Minh dà eó sU trao dói thu tu va qua nhùng bue thu trac dói à'y, quan diém eùa Hó Chi Minh dà eó ành hUdng lón dén Phan Bòi Chàu
Càm tinh càch mang dà hUòng Phan Bòi Chàu ve phia chù nghia xà bòi, ve phia chù nghìa Màc-Lénin Tuy nhièn, thàt khòng may Cu dà bj thUc dàn Phàp bàt ngày 18-6-1925 va
ké tu day, Phan Bòi Chàu dà bj càch ly khòi thuc tién dà'u tranh càch mang eùa dàn toc Nàm 1935, Phan Bòi Chàu dà
vièt tàc phàm Chù nghia xà hói, trong dò thè hién mpt sU
nghién cùu còng phu ve chù nghìa xà bòi, chù nghìa Lénin cùa Cu, song nhùng luàn giài ve mot so' vàn de trong sàch này cho thày Phan Boi Chàu chua thàt su hiéu chù nghìa Màc-Lénin, hay nói cho dùng hdn là hiéu chUa day dù chua sàu sàc chù nghìa Màc-Lénin Nhùng tàc phàm sau dò cùa Phan Bòi Chàu cho thày Cu dà khóng dùng trén làp truòng eùa chù nchìa Màc - Lenin trong nghién cùu nhiìng
Màc-vàn de cùa xà bòi, i:(jn ngUÒi
Nhàn dinh trén giùp ta hiéu rò hdn tu tuòng cùa Phan Bòi Chàu khi Cu phàn tich vàn de giai càp va dàu tranh giai càp
d Viét Nam Cu viét: "Hó hào dàu tranh giai càp d xù này là
Trang 7mot viéc eUc ngu! [ ] the" nào là Tu ban? mot nguòi eó 5, 10
màu ruòng, mot anh chù tiém may ma goi là tu bàn u? Cu xem bàn tóng ké d nuóc khàc, thì dà eó ngUÒi An Nam nào dàng goi là mot nhà tu bàn chUa? Tòi dà nói d xù này chua co
sU phàn biét rò ràng cùa hai giai càp t u bàn va lao dòng: Nguòi An Nam chùng ta déu là hang nguòi màt quyén, bang ngUÒi màt nUóc cà Cùng mot tai nan, dà khòng chung sue de tuy cành ngó ma làn hòi thu phuc lai nhùng quyén dà màt,
de gay dUng lai nén tàng quóc già lai con di kiém càch tUdng tàn tUdng phàn, làm giàm màt lUc lUdng t r a n h dàu, t h à t là mot diéu thàt sàch"' Va "khóng co t u bàn An Nam, t u bàn d )fù này là ngUÒi Phàp Dành do tu bàn tue là dành do chù quyén eùa ngUÒi Phàp d xù này Thù liéu xem chùng ta co dù sue làm viéc à'y hay khóng? Va lai dành do tu bàn nguòi Phàp tue là dành tan cài thuyé't Phàp Viét de hué de buòc lén con duòng tri, thì chùng ta khòng con biét di vào con dUdng nào nùa" Cu két luàn: "khòng phài là tói phàn dói chù nghìa
xà hói [ ], tòi vàn còng n h à n ràng nhùng ly thuyét à'y rà't chinh dàng, nhung chua co the thUc h à n h d xù này dUdc [ ] tóm lai là ngUÒi ta Idi dung phong trào xà hòi de chia rè lue lUdng trong nUóc, de phà huy sU doàn ké't, va de làm tiéu diét tinh thàn quòc già cùa dàn t a " l Nhàn thùc nhU trén cùa Phan Bòi Chàu ve càc giai cà'p, ve quan he giai càp, quan he dàn toc, ve khà nàng càch mang cùa nhàn dàn Viét Nam tuy
co nhùng net dùng, song nói chung là thieu tinh bièn chùng
1 Phan Bòi Chàu (1990): Tòàn tàp, tàp 4, Nxb Thuàn Hoà Thuàn Hoà,
ir 369 - 370
2 3 Sdd, tr 370
Trang 8va chUa phàn ành dùng bàn chat eùa dòì tUdng Cu Phan dà khóng thày dUdc su xuàt hién cùa càc giai càp d xà bòi Viét Nam là mot qua trình vàn dòng khàch quan cùa ed càu xà hòi Viét Nam do sU tàc dòng cùa chù nghìa tu bàn phudng Tày Cu cùng khòng thày dUdc sU chuyén hoà va mói quan he
bién chùng giùa dàn toc va giai cà'p va tu dò hình thành nén
dóng lue phàt trién mói cùa xà bòi Viét Nam Dòì vói Cu Phan, "giai càp'* va "dàu tranh giai cà'p" chi là vàn de thuòc lình VUc tu tuòng, dUdc àp dàt vào xà hòi, va vi thè' chi eó tàc
dung xàu, làm "chia rè" nhàn dàn vòn dang càn "doàn két"
lai Rò ràng, Cu Phan dà khòng nhàn thùc dUde nhàn dàn vói tu càch là thè thòng nhà't bién chùng cùa càc luc lUdng dàn toc va lue ludng giai càp, tue là ed càu xà bòi Viét Nam trong giai doan lich su mói, mot dòì tUdng khòng he tinh tai
ma dà va dang bién dói va chinh nò bào hiéu mot cuòc bién dói toàn dién, sàu «àc trèn tà't cà càc lình vue cùa ddi song xà bòi, hình thành nén mot che dò xà hòi mài, vói mot càch ihùr
tò chùc dòi song xà hòi mói Ta sé thà'y nhùng và'n de này dude Hó Chi Minh giài quyé't mot càch khoa hoc va dùng dàn hdn rat nhiéu
m
Vói càm nhàn tinh tè ve thòi cuòc va nhùng kinh nghiém tich luy dUdc trong qua trình tham già vào càc boat dóng yéu nuóc cùa eàc tàng lóp nhàn dàn Hó Chi Minh dà som thày ra dudc nhùng han che trong duòng lòi boat dóng va dinh huóng
tu tuòng cùa càc nhà yéu nUóc tién bóì trong dò co Phan Bòi
Chàu Nguòi muón tìm mot con duòng khàc ThUe tién phong phù eùa Hó Chi Minh trong suò't thòi gian tu 1911 dén 1920
dà giùp Nguòi nhanh chóng nhàn thùc dUdc già t n va tàm
Trang 9quan trong cùa chù nghìa Màc - Lenin dòì vói càch mang
Viét Nam Bàn Se/ thào làn thù nhàt nhùng luàn cUcfng ve
vàn de dàn toc va vàn de thuóc dia eùa Lenin vói nhùng
nguyén tàc nhàn thùc duy vàt bién chùng ve lich su dUdc trình bay mot càch co dong dà cung càp cho Hó Chi Minh nhùng còng cu t u duy thUe su khoa hoc de nhàn thùe ve bàn chat cùa chù nghìa thUc dàn cùng n h u ve ed càu xà bòi Viét Nam Nhùng luàn diém dUde Ho Chi Minh phàt biéu trong nhùng nàm 1920-1930 cho thày, Nguòi dà nghién cùu vàn de giai càp va mòi quan he giai càp trén ed sd vàn dung rat nhuàn nhuyén ly luàn va phUdng phàp luàn cùa chù nghìa Màc-Lénin
Su phàn tich ed cà'u xà boi Viét Nam cùa Hó Chi Minh thè
hién làn dàu tién trong tàc phàm "Bào cào gùi Quóc tè' Còng
san" (1923) Hó Chi Minh dà phàn tich dia vi xà bòi, thài dò
va khà nàng càch mang cùa càc giai cà'p, t à n g lóp nhu sau: Triéu dinh va quan chùc le thuòc tuyét dòì vào chinh quyén Phàp Ho bi chù Phàp cùa ho khinh bi va nhàn dàn An Nam ghét
Thiéu so' càc nhà nho hay nhà tri thùc là càc nhà càch mang dàn toc chù nghìa Chinh ho dà kich dòng moi cuòc nói day trong qua khù
Còng nhàn co the là 2% trong dàn so', khòng dUdc hoc hành, khòng dUdc tó chùc Do vày ho khòng co mot lUc lUdng chinh tri nào
Tiéu tu san khòng nhiéu, là mot p h à n tu bàp bénh Nò chiù su chi phòì cùa nhiéu t h ù triét ly khàc nhU là nò huóng vào phong trào dàn toc rat voi va Nò n h ù t nhàt
Trang 10Quàn chùng nòng dàn bi hòc lót nhàt, cùng khó nhàt rat yéu nuóc'
Nguòi két luàn: *Tuyén truyén tòt trong nóng dàn va tò chùc tòt trong còng nhàn néu chùng ta làm tòt dUdc diéu dò thì tUdng lai thuòc ve chùng ta"^
Sau Bào cào này, Hó Chi Minh dà eó lién tiép 9 bài viét ve giai cà'p còng nhàn va nòng dàn Viét Nam Nhàt Bàn, Trung Quóc, Thó Nhì Ky, trong dò phàn tich két càu eùa bàn thàn tùng giai càp va khà nàng chuyén hoà giùa chùng; tinh cành va dóng lue càch mang cùa ho; vàn de doàn két càc giai càp; v.v Trong bài phàt biéu tai Hòi nghi làn thùe nhàt Quòc té Nòng dàn (10/1923), Hó Chi Minh chi rò: "Nòng dàn trong eàc thuòc dia Phàp bi hai tàng bóc lòt: vùa nhU nhùng ngUÒi
vò san, vùa nhu nhùng ngUÒi bi màt nUóc [ 1 Ò Dòng Dudng [ ] khóng ehi bàn nòng ma cà trung nòng déu bi bàt bupc phài rdi bò qué hudng cùa minh hoàc làm day tó cho càc òng chù nguòi nuóc ngoài"\
Cùng tai Hói nghi này, trong bài phàt biéu tai phién hop thù 7 (7-10-1923), Ho Chi Minh tiép tue khàng dinh: "NgUÒi nòng dàn An Nam khòng phài chi bi tròi vào mot chiéc còt nhu tòi dà trình bay vói càc dóng ehi, ma ho bi dóng dinh càu rùt bdi bó'n the lue lién hdp là: Nhà nUóc, tén thUe dàn nhà thò va tén lai buòn"\
Trong bài Nhàt Bàn (9-11-1923), Hó Chi Minh dà nghién
1 Ho Chi Minh (1995) Toàn tàp tàp l Nxb Chinh tri Quoc già, Ha Nói
tr 204
2 3 Sdd, tr 204 208
4 Srfrf.tr 209
Trang 11cùu phong trào còng n h à n Nhàt Bàn va dàc biét là nghién ctfu su lién ké't giùa còng nhàn Nhàt Bàn vói tàng lóp thàp nhàt trong xà bòi Nhàt Bàn - tàng lóp "Éta" Vói su doàn két này, "phong trào lue dàu vói tu càch là mot cuòc dàu tranh cùa nhùng lóp ngUÒi riéng le thì hién nay dà trd thành cuòc dàu tranh giai càp'" Cùng trong tàc phàm này, Hó Chi Minh
dà néu ra khài niém "còng n h à n nòng nghiép" va mot nhàn dinh rà't quan trong ve "tinh chà't dùng dàn cùa hoc thuyé't Màc ve su thu hùt va vò san hoà càc tàng lóp trung gian"^
Trong bài Tinh cành nóng dàn An Nam (4-1-1924), Hó
Chi Minh dà néu mot n h à n xét khài quàt ve tinh cành nòng dàn Viét Nam:
Là nguòi An Nam, ho bi àp bue; là ngUÒi nòng dàn, ho bi ngUdi ta àn càp, cuóp bóc, tuóc doat, làm phà san Chinh ho
là nhùng ngUÒi phài làm moi còng viéc nàng nhoc, moi thù lao dich Chinh ho làm ra cho lù nguòi àn bàm, lù ngUÒi luòi bieng, lù ngUÒi di khai hoà va nhùng bon khàc hUdng ma chinh ho phài song cùng khó trong khi nhùng tén dao phù cùa ho song r a t t h ù a thài; he màt mùa là ho chè't dói^
Trong bài Tinh cành nòng dàn Trung Quò'c (4-1-1924), Hó
Chi Minh dà tié'p càn quan diém phàn chia giai càp nòng dàn Trung Quóc t h à n h càc bò phan, càn cu vào so lUdng ruòng dàt sd hùu va càch thùc su dung so ruòng dàt ày "Co thè chia ho ra làm bó'n hang: dia chù bang lón, dia chù bang vùa, nguòi edit ruòng dà't, bàn nòng va co nóng"^ Dieu dàc biét là
Hó Chi Minh nhìn thày khà nàng chuyén hóa giùa càc hang
1.2.5rfrf tr 218 220
Z.A.Sdd tr 227 230