Quyền văn hóa và đa dạng văn hóa: mối liên hệ và một số vấn đề pháp lý, thực tiễn

Trên khắp thế giới, những người bảo vệ nhân quyền và những người ủng hộ, các chuyên gia, diễn giả và quan trọng nhất là những người bình thường từ nhiều nền tảng khác n[r]

QUYỀN VĂN HOÁ VÀ ĐA DẠNG VĂN HOÁ:

MỐI LIÊN HỆ VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁP LÝ, THỰC TIỄN

ThS NCS Nguyễn Quang Đức - PGS.TS Vũ Công Giao

1 Khái niệm văn hóa, quyền văn hóa, đa dạng văn hóa

1.1 Khái niệm văn hóa

Văn hóa là một trong bốn (04) thành tố hay trụ cột của sự phát triển bền vững (gồm: kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường) Phát triển bền vững được hiểu là nhằm giải phóng năng lực vốn có của các cá nhân cân bằng với cấu trúc ổn định của

tự nhiên, thúc đẩy tiến bộ xã hội, đảm bảo và hiện thực hóa các quyền và tự do cơ bản của tất cả mọi người Ngày nay, quyền tiếp cận văn hóa là một trong những quyền ngày càng được coi trọng để phát triển và hoàn thiện phẩm chất vốn có của mỗi người, cũng như trong việc xác lập và sáng tạo giá trị văn hóa của cộng đồng người, của từng dân tộc và quốc gia dân tộc

Năm 2001, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO) đã đưa ra định nghĩa chính thức về văn hóa, với nỗ lực nhằm thống nhất cách hiểu về văn hóa trên toàn cầu Trong Tuyên ngôn Thế giới về Đa dạng Văn

hóa (2001), văn hóa được định nghĩa: “ là một tập hợp các đặc trưng về tinh thần,

vật chất, trí tuệ và tình cảm của một xã hội hoặc một nhóm người; bên cạnh nghệ thuật và văn chương, văn hóa còn bao hàm cả lối sống, cách sống trong cộng đồng,

hệ thống giá trị, truyền thống và tín ngưỡng.”.342

Như vậy, theo nghĩa rộng, văn hóa bao gồm tất cả những yếu tố cấu thành nên đời sống con người Văn hóa không chỉ hàm ý đời sống tinh thần, nghệ thuật, sinh hoạt tâm linh, tôn giáo mà còn chính là sự ứng xử của con người với thiên nhiên, con người với con người và với cộng đồng rộng lớn Văn hóa là phương thức con người thể hiện những tri thức bản địa đã được đúc kết qua nhiều thế hệ, và những phương thức sinh kế để con người tồn tại và phát triển Là sản phẩm do con người tạo ra, được hình thành và nuôi dưỡng cùng với quá trình sống của loài người, đến lượt nó, văn hóa lại chi phối, quyết định sự tồn tại, bản sắc và sự phát triển bền vững của một cộng đồng người.343

1.2 Khái niệm quyền văn hóa

Trong tiếp cận các nghiên cứu về nhân quyền, quyền được hưởng thụ các giá trị văn hoá được xem là thuộc thế hệ quyền con người thứ ba (03) Theo đó, có thể

342 Xem bản tiếng Việt tại Thư viện Pháp luật: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Linh-vuc-khac/Tuyen-ngon-the-gioi-ve-da-dang-van-hoa-2001-276378.aspx (truy cập lần cuối: 22/06/2019)

343 Tham khảo: Cầm Phương, Đa dạng văn hóa cần cho phát triển, nguồn: http://dienngon.vn/Blog/Article/da-dang-van-hoa-can-cho-phat-trien (Ngày đăng: 08/10/2013, truy cập lần cuối: 15/06/2019)

thấy quyền thụ hưởng các giá trị văn hóa là một bộ phận của quyền con người nhằm mục đích đảm bảo quyền thưởng thức, khai thác của con người đối với nền văn hóa

và các thành phần của nó trong điều kiện bình đẳng về phẩm giá con người và không phân biệt đối xử Nó bao gồm những quyền liên quan đến ngôn ngữ, sản xuất văn hóa và nghệ thuật, tham gia trong đời sống văn hóa, di sản văn hóa, quyền sở hữu trí tuệ, quyền của tác giả, và tiếp cận với nền văn hóa… Một số phạm vi của quyền liên quan đến việc bảo tồn nền văn hóa như một mục đích tự thân, và nhiều hơn nữa là việc thực hiện các quan hệ “sinh thái” giữa các nhóm xã hội, như một điều kiện để tương tác một cách công bằng để bảo đảm khả năng bảo tồn và phát triển văn hóa.344

Bên cạnh các khía cạnh nhân quyền khác, quyền văn hóa được xem là một quyền cơ bản, có ý nghĩa đối với cả các cá nhân và cộng đồng Tuyên bố Fribough

về quyền văn hóa với 12 điều khoản đã xác định quyền của các cộng đồng văn hóa,

xem đó là “một nhóm người cùng chia sẻ những dấu hiệu tạo nên một bản sắc

chung mà họ có ý định gìn giữ và phát triển”.345 Cách tiếp cận về quyền đối với văn hóa thể hiện ở một số điểm chính như: (i) thừa nhận tầm quan trọng của sức sống

(vitality) của những nền văn hóa; (ii) thúc đẩy tính độc đáo và sự đa dạng của những

bản sắc văn hoá; (iii) kết hợp văn hóa như là yếu tố chiến lược trong các chính sách phát triển quốc gia và quốc tế; (iv) cung cấp một môi trường tôn trọng và khuyến khích tự do biểu đạt; (v) cho phép sự tương tác và tính sáng tạo, nuôi dưỡng và làm mới các biểu đạt văn hóa.346

Từ khía cạnh văn hóa tộc người, việc thừa nhận sự đa dạng văn hóa cũng có nghĩa là thừa nhận sự khác biệt về văn hóa của các tộc người, cả người đa số và người thiểu số Hệ thống văn hóa xã hội của mỗi tộc người được hình thành và phát triển một cách thích ứng trong bối cảnh lịch sử xã hội, kinh tế, chính trị và điều kiện

tự nhiên đặc thù của họ Bởi thế, tính đặc trưng riêng biệt của nền văn hóa mỗi tộc người, cũng như một thế giới đa sắc màu văn hóa chính là điều tuyệt vời nhất của nhân loại, bởi nó tạo nên cơ chế thích ứng cho sự sinh tồn của con người

1.3 Khái niệm đa dạng văn hóa

Đa dạng văn hóa được coi là một “đặc trưng của xã hội loài người” Tuyên

ngôn Thế giới về Đa dạng Văn hóa (2001) khẳng định: “Là khởi nguồn cho mọi

giao lưu, đổi mới và sáng tạo, đa dạng văn hóa cũng cần cho nhân loại như đa dạng sinh học cho thiên nhiên Vì thế đa dạng văn hóa chính là di sản chung của

344 Tham khảo: Trần Thị Hằng, Quyền thụ hưởng các giá trị văn hóa: Những vấn đề lý luận cơ bản, nguồn:

http://nguoibaovequyenloi.com/User/ThongTin_ChiTiet.aspx?MaTT=20720157956546581&MaMT=23 (Ngày đăng: 20/07/2015, truy cập lần cuối: 22/06/2019)

345 Link tham khảo: http://hrlibrary.umn.edu/instree/Fribourg%20Declaration.pdf (truy cập lần cuối: 23/09/2019)

346 Tham khảo: Cầm Phương, tlđd, truy cập lần cuối: 15/06/2019

nhân loại và cần được công nhận và khẳng định vì lợi ích của các thế hệ hôm nay

và mai sau”.347 Công ước UNESCO về Bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu

đạt văn hóa (2005) cũng nhấn mạnh: “Đa dạng văn hóa tạo nên một thế giới giàu có

và đa dạng, một thế giới làm tăng sự lựa chọn và nuôi dưỡng khả năng và giá trị của con người, và do đó là nguồn suối của sự phát triển bền vững cho các cộng đồng, con người và dân tộc.” và “Sự đa dạng văn hóa chỉ có thể được bảo vệ và thúc đẩy nếu quyền con người và những sự tự do cơ bản được đảm bảo, ví dụ tự do biểu đạt, tự do thông tin và giao tiếp, cũng như khả năng của các cá nhân tự chọn những biểu đạt văn hóa cho mình” (Điều 2).348

Đa dạng văn hóa, do đó, là điều kiện cần thiết cho phát triển Mỗi tộc người

và cộng đồng có cách hiểu riêng về văn hóa, phụ thuộc vào những nhận thức về môi trường sống và thực hành hàng ngày của họ, và do đó mỗi nền văn hóa luôn chứa đựng trong nó sự đa dạng Đối với các nước đang phát triển, đa dạng văn hóa còn đóng vai trò quan trọng hơn nữa, bởi nó không chỉ biểu hiện tính phong phú trong thực hành văn hóa, mà còn bảo đảm cho sự sinh tồn của họ Chẳng hạn, đối với nhiều cộng đồng nông dân ở Đông Nam Á, sự đa dạng, dù là ở khía cạnh văn hóa hay kinh tế, thường đi đôi với sự an ninh và an toàn Nghiên cứu về các vùng núi phía bắc Thái Lan chỉ ra rằng sự đa dạng về gen đảm bảo cho an ninh lương thực cho người nông dân, vì đa dạng về gen (kết quả của sự đa dạng về văn hoá trong nông nghiệp) sẽ giúp chống sâu bệnh và các điều kiện thời tiết không mong muốn

Nó cũng giúp người nông dân tối đa hóa sản lượng cây trồng trong môi trường phức tạp và đa dạng nơi họ canh tác Người nông dân thu được các mùa vụ cao bằng việc trồng xen canh nhiều loại cây trồng và nhiều loại giống, mỗi loại giống và các loại cây trồng thích ứng với một tiểu môi trường cụ thể, chứ không phải sử dụng một hoặc chỉ một số “giống hiện đại” Sự đồng dạng về giống chỉ cho thu hoạch cao trong một môi trường đồng dạng, với chất lượng đất tốt và có sẵn nguồn nước, mà

đó là điều kiện không phổ biến ở miền núi Thái Lan.349

Đa dạng văn hóa thể hiện qua sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa (cultural

expressions) Biểu đạt văn hóa tạo nên bản sắc riêng và sức sống của một cộng

đồng, tạo nên bối cảnh cho sự hợp tác để suy nghĩ và hành động Biểu đạt văn hóa

có tính giáo dục, kích thích niềm say mê và sáng tạo, chữa lành những nỗi đau và vết thương của con người, tạo nên sự đoàn kết cộng đồng, tăng khả năng lưu giữ và tái hiện lịch sử của họ, đồng thời còn tạo ra thu nhập nuôi sống con người Đa dạng văn hóa gắn với những nội hàm cơ bản của quyền con người

347 Xem bản tiếng Việt tại Thư viện Pháp luật: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Linh-vuc-khac/Tuyen-ngon-the-gioi-ve-da-dang-van-hoa-2001-276378.aspx (truy cập lần cuối: 22/06/2019)

348 Xem bản tiếng Việt tại:

http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/FIELD/Hanoi/pdf/Convention_2005.pdf (truy cập lần cuối: 24/06/2019)

349 Tham khảo: Cầm Phương, tlđd, truy cập lần cuối: 15/06/2019

2 Mối liên hệ giữa quyền văn hóa và đa dạng văn hóa

2.1 Tính phổ quát

Tính phổ quát đã trở thành một phần của nền văn hóa toàn cầu Trên khắp thế giới, những người bảo vệ nhân quyền và những người ủng hộ, các chuyên gia, diễn giả và quan trọng nhất là những người bình thường từ nhiều nền tảng khác nhau đã chấp nhận và tiếp thu khái niệm về tính phổ quát của quyền con người là trọng tâm trong công việc, vận động chính trị của họ và cách họ sống cuộc sống của

họ và tham gia vào đời sống văn hóa Tính phổ quát của quyền con người bản thân

nó là một dự án văn hóa quan trọng, thể hiện sự công nhận nhân phẩm, bình đẳng và công bằng của con người

Các nhà nước là chủ thể chính có nghĩa vụ thúc đẩy, bảo vệ và thực hiện khái niệm về tính phổ quát của quyền con người Các chủ thể khác, bao gồm các tổ chức quốc tế, các tập đoàn xuyên quốc gia, các chuyên gia, phương tiện truyền thông và mọi cá nhân, cơ quan, tổ chức trong xã hội cũng có vai trò trong việc bảo đảm các quyền con người phổ quát Vai trò của những người bảo vệ nhân quyền trong việc thúc đẩy tính phổ quát cũng rất quan trọng.350 Như đã được khẳng định trong Khung thống kê văn hóa của UNESCO (FCS) (2009)351, sự công nhận đa dạng văn hóa dựa trên tính phổ biến của quyền con người trong thực tế của xã hội chúng ta bằng cách chú ý đến sự thể hiện của họ, bởi mọi cá nhân đều có thể hưởng thụ các quyền này, bất kể về ngôn ngữ, truyền thống và địa điểm Mỗi xã hội được khuyến khích nêu bật các biểu hiện của quyền con người phổ quát thể hiện trong ngôn ngữ và truyền thống của mình, để xác định tài nguyên văn hóa đa dạng của riêng mình, trong các câu nói, câu chuyện và trí tuệ triết học, quan đó phản ánh các giá trị gốc rễ của quyền con người và phẩm giá con người

Tuy nhiên, cần thấy rằng không phải tất cả các biểu hiện của sự đa dạng văn hóa đều được chấp nhận khi nhìn từ góc độ phổ quát của nhân quyền Ví dụ, một số truyền thống và thực tiễn văn hoá ở một số khu vực đã tỏ ra không phù hợp với quyền con người phổ quát cũng như với việc bảo vệ và duy trì phẩm giá con người Trong những trường hợp đó, cần có biện pháp điều chỉnh hay sửa đổi Ở đây, việc thực thi các quyền văn hóa cho phép mỗi người tự do phát triển và đóng góp vào việc tạo ra các nền văn hóa, tuy nhiên cũng cần tôn trọng các giá trị phổ quát của nhân quyền mà đã được nhân loại thừa nhận Tính phổ quát của nhân quyền không

có nghĩa là một loại vũ khí chống lại sự đa dạng văn hóa, cũng không phải là sự đa

350 Tham khảo: Karima Bennoune (2018), the report Universality, cultural diversity and cultural rights, submitted in accordance with Human Rights Council resolution 37/12, Link: https://undocs.org/A/73/227

(truy cập lần cuối: 22/06/2019)

351 Xem bản tiếng Việt tại:

http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/FIELD/Hanoi/images/Final%20FCS%20Vietnames e.pdf (truy cập lần cuối: 23/06/2019)

dạng văn hóa là vũ khí chống lại sự phổ quát của nhân quyền Đây là hai nguyên tắc

có sự gắn kết, củng cố lẫn nhau

2.2 Tính phụ thuộc nhau

Văn hóa có nhiều ý nghĩa tích cực đối với việc hưởng thụ các quyền con người phổ quát Hiểu quyền văn hóa là quyền phổ quát có nghĩa là tôn trọng và bảo

vệ quyền của tất cả mọi người tham gia vào đời sống văn hóa mà họ lựa chọn, và thể hiện các tài sản và giá trị văn hóa của riêng họ, theo các tiêu chuẩn quốc tế Quyền tham gia vào đời sống văn hóa mà không bị phân biệt đối xử, bao gồm quyền tham gia vào các quyết định thay đổi hoặc chấm dứt thực hành văn hóa, là một quyền của con người Như Báo cáo viên đặc biệt của Liên hợp quốc đã giải thích chi tiết trong báo cáo với Hội đồng Nhân quyền năm 2018 về các sáng kiến văn hóa và nghệ thuật xã hội, thì thực hành văn hóa và thực thi các quyền văn hóa

có thể xem là công cụ chính để thúc đẩy các mục tiêu nhân quyền.352

Văn hóa thấm vào tất cả các hoạt động và thể chế của con người Thừa nhận thực tế này hàm ý rằng trong việc xây dựng các chính sách và chương trình để thực thi mọi quyền con người, các quốc gia phải chú ý đến sự đa dạng bên trong xã hội của họ và tìm ra nhiều cách thức để đạt được hiệu quả Việc này làm tăng khả năng tiếp cận các quyền con người của người dân và cải thiện việc thực hiện nó

Việc tích hợp tốt hơn các quyền văn hóa vào trong khuôn khổ phổ quát, không thể chia cắt và phụ thuộc lẫn nhau của quyền con người cho phép tạo ra sự hiểu biết mới về đa dạng văn hóa Thực tế đã chứng minh rằng sự đa dạng văn hóa vừa là điều kiện cần thiết, vừa là kết quả của việc thực thi quyền văn hóa của tất cả mọi người Tiếp cận với sự đa dạng của con người, kiến thức, di sản văn hóa và sự thể hiện sáng tạo của người khác là cần thiết để phát triển năng lực và triển khai các chương trình hành động về quyền Đổi lại, cách thức mà mỗi người tham gia và đóng góp cho đời sống văn hóa làm tăng thêm sự đa dạng văn hóa của xã hội Hai vấn đề này củng cố lẫn nhau Sự đa dạng văn hóa vượt xa khái niệm dân tộc và tôn giáo, nó bao gồm tất cả sự đa dạng của con người, bất kể các vấn đề về giới tính, tuổi tác, xuất thân, nền tảng kinh tế và xã hội, quan điểm chính trị, nguồn gốc địa lý,

di cư và các yếu tố khác Sự đa dạng của các biểu hiện văn hóa và các tài nguyên văn hoá liên tục được tạo ra, phát triển, diễn giải lại và truyền bá Sự đa dạng này không chỉ định nghĩa các quyền tự do văn hóa mới, nó còn phá vỡ huyền thoại về các khối văn hóa đồng nhất, đặt câu hỏi cho chính quyền của bất kỳ quốc gia nào muốn áp đặt một giải thích về tài nguyên văn hóa và kêu gọi có sự tiếp cận nhiều hơn với các sản phẩm và tài nguyên văn hóa

Đa dạng văn hóa là một yếu tố thiết yếu để thực hiện tất cả các quyền phổ

352 Tham khảo: Karima Bennoune (2018), tlđd, truy cập lần cuối: 22/06/2019

quát của con người, và sự tôn trọng hoàn toàn đối với quyền con người tạo ra một môi trường thuận lợi, cũng vừa là sự bảo đảm cho sự đa dạng văn hóa Ví dụ, các tài liệu âm thanh, hình ảnh và văn bản, cũng như sự đa dạng của không gian vật lý, là cần thiết để nhận ra sự tự do ngôn luận Chính nhờ tôn trọng sự tự do này mà các phương tiện, nội dung và hình thức thể hiện văn hoá mới có thể phát triển mạnh mẽ Không thể có tự do tư tưởng và lương tâm trong bối cảnh áp đặt một ý thức hệ duy nhất, và việc bảo vệ tự do lương tâm và tín ngưỡng cũng đảm bảo sự tồn tại của một

số lượng lớn các tôn giáo và tín ngưỡng Không có quyết định chính trị nào có thể xem là hợp pháp nếu ngăn cản quyền của tất cả mọi người, kể cả những người thuộc dân tộc thiểu số và người bản địa, tham gia một cách có ý nghĩa vào các quá trình ra quyết định về chính trị và văn hoá

3 Bảo vệ quyền văn hóa và đa dạng văn hóa trong pháp luật quốc tế

Quyền văn hóa là một biểu hiện và là điều kiện tiên quyết cho phẩm giá con người Nó bảo vệ quyền của mỗi người và các nhóm người được phát triển và được thể hiện giá trị, niềm tin, ngôn ngữ, kiến thức và nghệ thuật, thể chế và cách sống của

họ ra thế giới quan Đặc thù văn hóa không được sử dụng như là một cái cớ để vi phạm các quyền con người khác Không được sử dụng đặc thù văn hoá để biện minh cho sự phân biệt đối xử hoặc bạo lực Đặc thù văn hoá cũng không phải là một dạng giấy phép để áp đặt danh tính hoặc thực tiễn đối với người khác hoặc để tránh khỏi bị điều chỉnh bởi các quy phạm luật pháp quốc tế về các quyền con người phổ quát

Có một số hạn chế về quyền của mọi người tham gia vào đời sống văn hóa trong một số trường hợp đã được Ủy ban về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa thừa nhận và xác định trong Nhận xét chung về số 21 (2009) về quyền của mọi người tham gia vào đời sống văn hóa (đoạn 19), đặc biệt trong trường hợp áp dụng các tập quán truyền thống có tính chất tiêu cực mà vi phạm các quyền con người.353

Điều này gắn với quy định tại Điều 30 của Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền

(UDHR) (1948), trong đó nêu rằng “không có nội dung nào trong Tuyên ngôn này

có thể được hiểu là ngụ ý cho phép bất kỳ quốc gia, nhóm hoặc người nào có quyền tham gia vào bất kỳ hoạt động nào hoặc thực hiện bất kỳ hành động nào nhằm phá hủy bất kỳ quyền và tự do nào được quy định trong Tuyên ngôn.”354

Trong các văn kiện pháp lý quốc tế về nhân quyền, quyền thụ hưởng các giá trị văn hoá được coi là xuất hiện lần đầu tại Tuyên ngôn châu Mỹ về quyền và nghĩa

vụ của con người 1948 Tại văn kiện này quy định rằng: “Mọi người có quyền tham

gia đời sống văn hóa của cộng đồng, được hưởng thụ nghệ thuật, và tham gia vào những lợi ích bắt nguồn từ sự tiến bộ về tri thức, đặc biệt là những phát hiện mới về

353 Tham khảo: Karima Bennoune (2018), tlđd, truy cập lần cuối: 22/06/2019

354 Xem bản tiếng Việt tại Thư viện Pháp luật: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Quyen-dan-su/Tuyen-ngon-quoc-te-nhan-quyen-1948/65774/noi-dung.aspx (truy cập lần cuối: 23/06/2019)

khoa học Đồng thời, mọi người có quyền được bảo hộ những lợi ích về đạo đức và vật chất đối với những phát minh mới của họ, hay bất kỳ tác phẩm văn học, công trình khoa học hay nghệ thuật nào mà họ là tác giả” Một văn kiện quốc tế khác về

quyền con người có tính ràng buộc về mặt pháp lý, đó là Công ước quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa (ICESCR) (1966) Công ước ICESCR quy định

về các quyền con người liên quan đến giáo dục, văn hóa, khoa học, công nghệ Tuy nhiên, ICESCR khác với UDHR ở tính ràng buộc về mặt pháp lý của nó với các quốc gia thành viên; song cũng vì thế mà giá trị phổ quát của ICESCR lại thấp hơn

so với UDHR Mọi quốc gia đều thường viện dẫn UDHR, nhưng không phải quốc gia nào cũng áp dụng ICESCR Dù vậy, những văn kiện này đã cùng tạo nên những khuôn khổ pháp lý để đảm bảo quyền thụ hưởng các giá trị văn hoá và nó là một phần quan trọng trong việc bảo đảm, thực thi quyền con người.355

Quyền thụ hưởng các giá trị văn hoá phụ thuộc rất nhiều vào quyền giữ bản

sắc về văn hóa Quyền giữ bản sắc về văn hoá (right to identify to culture) là một

trong những nội dung quan trọng của quyền về văn hóa nói chung và quyền thụ hưởng các giá trị văn hóa nói riêng Quyền giữ bản sắc về văn hóa đã được sự thừa nhận rộng rãi thông qua sự phát triển của quyền của các nhóm người thiểu số đối với nền văn hóa của họ Điều 27 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị

(ICCPR) (1966) quy định rõ rằng “các tộc người thiểu số có quyền hưởng nền văn

hóa của riêng họ”356 Quyền có bản sắc văn hóa riêng biệt và quyền được tôn trọng bản sắc văn hoá được coi là nền tảng, là cơ sở để chống lại chủ nghĩa phân biệt chủng tộc và bất kỳ dạng nào khác của sự phân biệt đối xử Nguyên tắc này đã được ghi nhận trong Tuyên ngôn của UNESCO về chủng tộc và thành kiến chủng tộc

năm 1978, trong đó nêu rằng: “Tất cả các cá nhân và nhóm người đều có quyền

được khác biệt/riêng biệt để coi họ là khác biệt và tôn trọng điều ấy” (Điều 1.2)357 Theo cách hiểu về quyền giữ bản sắc về văn hóa này, có thể hiểu rằng những nhóm thiểu số là đối tượng được bảo vệ trong phạm vi nền văn hoá của mình Nghĩa là, họ

có những đặc quyền cao hơn những cá nhân, cộng đồng khác đối với nền văn hoá

mà họ đang sở hữu Điều đó cũng có nghĩa là pháp luật quốc tế thừa nhận và tôn trọng sự khác biệt giữa những nền văn hoá thiểu số với các nền văn hoá lớn khác

Các giá trị văn hoá luôn gắn với một đối tượng cụ thể Đối tượng đó có thể là một cá nhân, một cộng đồng hay một quốc gia, dân tộc Việc bảo hộ các giá trị văn hoá gắn với chủ thể sở hữu sẽ là những điều kiện bình đẳng và thuận lợi cho việc

355 Tham khảo: Trần Thị Hằng, Quyền thụ hưởng các giá trị văn hóa: Những vấn đề lý luận cơ bản, nguồn:

http://nguoibaovequyenloi.com/User/ThongTin_ChiTiet.aspx?MaTT=20720157956546581&MaMT=23 (Ngày đăng: 20/07/2015, truy cập lần cuối: 22/06/2019)

356 Xem bản tiếng Việt tại Thư viện Pháp luật: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Linh-vuc-khac/Cong-uoc-quoc-te-ve-quyen-dan-su-va-chinh-tri-270274.aspx (truy cập lần cuối: 23/06/2019)

357 Xem bản tiếng Việt tại Thư viện Pháp luật: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Linh-vuc-khac/Tuyen-bo-ve-chung-toc-thanh-kien-chung-toc-1978-271283.aspx (truy cập lần cuối: 23/06/2019)

khuyến khích phát triển các giá trị văn hoá Việc không bảo hộ các quyền này sẽ dẫn đến sự xâm phạm một cách tuỳ tiện các sản phẩm văn hoá, xâm phạm những quyền hợp pháp của các chủ thể sở hữu Vấn đề này đã được đề cập trong Công ước

về bản quyền toàn cầu năm 1952 (sửa đổi năm 1971) Điều 1 Công ước này đã xác

định nghĩa vụ của các nhà nước trong lĩnh vực này như sau: “Mỗi Nhà nước cần

phải cung cấp sự bảo vệ đầy đủ và hiệu quả quyền tác giả và chủ sở hữu bản quyền trong lĩnh vực văn học, khoa học và nghệ thuật, bao gồm các tác phẩm viết, âm nhạc, kịch nói, điện ảnh, tranh ảnh, tác phẩm điêu khắc hay chạm trổ”.358

Tính phổ quát của quyền văn hoá có tầm quan trọng rất lớn đối với các dân tộc bản địa trong cuộc đấu tranh giữ gìn nền văn hóa và truyền thống của họ tồn tại, chống lại sự đồng hóa và tái thiết các nền văn hóa cộng đồng ở các trung tâm đô thị Đối với người bản địa, quyền giữ gìn bản sắc và hầu hết các quyền con người khác không thể được thực hiện đầy đủ nếu không tôn trọng quan điểm thế giới quan và tài nguyên văn hóa của họ, và do đó ngụ ý quyền của họ không bị ép buộc đồng hóa Tuyên bố của Liên hợp quốc về quyền của người bản địa359 đề cập đến tầm quan trọng của cả UDHR và sự đa dạng văn hoá với quyền của người bản địa

4 Những thách thức với việc bảo vệ quyền văn hóa và đa dạng văn hóa

Trong những năm gần đây, sự tôn trọng đa dạng văn hóa đã bị đe dọa bởi sự áp đặt cách thức sống, sự phân biệt đối xử hay bởi những người theo chủ nghĩa dân túy, chủ nghĩa cực đoan dưới những dạng khác nhau Sự đa dạng văn hóa vẫn còn bị hiểu sai là đối lập với tính phổ quát của nhân quyền, và bị một số chính phủ và các chủ thể khác lạm dụng như một cái cớ để vi phạm các quyền con người khác Cụ thể:

4.1 Sự phủ nhận/chống lại tính phổ quát của nhân quyền

Các cuộc tấn công ngày càng gia tăng ở nhiều quốc gia nhằm vào những người bảo vệ nhân quyền, bao gồm cả những người bảo vệ các quyền văn hóa, và những hạn chế về khả năng tham gia vào các hoạt động nhân quyền, bao gồm cả việc gắn nhãn cho họ là đặc vụ nước ngoài, hay bổ sung các điều kiện và hạn chế bất hợp lý với các tổ chức nhân quyền, là rất đáng lo ngại và phải được chấm dứt để phù hợp với các tiêu chuẩn nhân quyền quốc tế

Có thể nêu một vài thí dụ minh họa, một phụ nữ là người bảo vệ nhân quyền

ở Ai Cập tên là Mozn Hassan, giám đốc tổ chức Nazra chuyên nghiên cứu và vận động cho nữ quyền, đã bị chính phủ cấm đi du lịch, bị đóng băng tài sản và bị triệu tập để thẩm vấn về các tội danh bị cáo buộc bao gồm: thay đổi giá trị văn hóa của phụ nữ và kích động sự giải phóng phụ nữ vô trách nhiệm trong xã hội Một trường

358 Xem bản tiếng Việt tại:

http://www.vnulib.edu.vn/wp-content/uploads/Conguoctoancauvebanquyen.pdf (truy cập lần cuối:

23/06/2019)

359 Xem bản tiếng Việt tại: http://www.nguoicham.com/blog/1831 (truy cập lần cuối: 23/06/2019)

hợp khác là Qin Yongmin, một người bảo vệ nhân quyền nổi tiếng ở Trung Quốc,

đã bị kết án 13 năm tù vì đã viết một cuốn sách trong đó ông kêu gọi Chính phủ Trung Quốc bảo vệ quyền con người theo UDHR và ICCPR.360

Mặt khác, cũng có những dấu hiệu đáng lo ngại về sự lạm dụng tính phổ quát của nhân quyền, chẳng hạn như việc diễn giải khái niệm tự do tôn giáo của Hồi giáo theo cách trái với các tiêu chuẩn quốc tế về tự do tôn giáo và tín ngưỡng Hoặc việc chính quyền Hoa Kỳ rút khỏi Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc để phản ứng những chỉ trích của Hội đồng về vi phạm nhân quyền cũng là một ví dụ khác, mà được xem là làm suy yếu tính phổ quát của quyền con người

4.2 Hai quan điểm về thuyết tương đối văn hóa

Thứ nhất, quan điểm Thuyết tương đối văn hóa nhằm nhấn mạnh đến giá trị

và tính hợp lý của mỗi nền văn hóa 361

Thuyết tương đối văn hóa (cultural relativism) là một cách tiếp cận trong

ngành nhân học văn hóa Xuất phát từ lập luận cho rằng các thực hành văn hoá và đặc điểm xã hội là kết quả của hoàn cảnh lịch sử và môi trường cụ thể nên việc đánh giá các giá trị của các thực hành văn hoá (niềm tin, quan điểm, phong tục) nào đó phải được đặt trong bối cảnh của chính nền văn hoá đó Văn hoá, theo quan điểm từ thuyết tương đối văn hoá, vì vậy, không có “đúng” hay “sai”, “cao” hay “thấp”, nguyên thuỷ hay văn minh, mà là sự khác biệt và đa dạng Các nền văn hoá đều có giá trị như nhau do mỗi nền văn hoá đều được sáng tạo và phát triển để thích ứng với mỗi môi trường tự nhiên và xã hội mà chúng tồn tại

Cách tiếp cận tương đối văn hóa được bắt nguồn từ chủ nghĩa đặc thù lịch sử

Mỹ với Franz Boas (1858-1942) là tác giả tiêu biểu Về mặt phương pháp luận, Boas và các học trò trong trường phái lịch sử cụ thể chủ trương phát triển cách tiếp cận mang tính thực nghiệm, trong đó nhấn mạnh tới việc sưu tầm các tư liệu điền dã

và bác bỏ phương pháp so sánh mang tính chung chung, phổ quát Đồng thời, cách tiếp cận này nhấn mạnh đến nguyên tắc phân tích tổng thể trong việc tìm hiểu các thực hành văn hoá Để giải thích một hay các phong tục văn hoá, theo các tác giả, cần phải phân tích chúng từ ba khía cạnh cơ bản đó là điều kiện môi trường, yếu tố tâm lý, và lịch sử có liên quan, trong đó yếu tố lịch sử đóng vai trò quan trọng nhất Yếu tố văn hoá của một xã hội là kết quả của sự phát triển mang tính lịch sử

và sự tương tác giữa con người và môi trường của xã hội đó Do đó, chỉ có thể hiểu được một cách đầy đủ và đúng về bất cứ một thực hành văn hoá nào khi đặt trong bối cảnh của những sự tương tác này Chính vì vậy, bất cứ sự so sánh của nền văn hoá này với một nền văn hoá khác là khiên cưỡng và sai về mặt phương pháp luận

360 Tham khảo: Karima Bennoune (2018), tlđd, truy cập lần cuối: 22/06/2019

361 Tham khảo: Phương Cầm, Nhìn khác biệt qua lăng kính tương đối văn hóa, nguồn:

http://dienngon.vn/Blog/Article/nhin-khac-biet-qua-lang-kinh-tuong-doi-van-hoa (ngày đăng: 15/03/2013, truy cập lần cuối: 22/06/2019)

Vào những năm đầu thế kỷ 20, cùng với sự hình thành và phát triển của trường phái đặc thù lịch sử ở Mỹ, với việc nhấn mạnh vào sự cần thiết của việc thu thập đầy đủ tư liệu thực địa và tránh sự đánh giá về sự khác biệt văn hoá mang tính tiến hoá, là sự hình thành của khuynh hướng chức năng luận ở Anh Chức năng luận cũng bác bỏ thuyết tiến hoá luận về sự cao thấp của văn hoá và giả định về sự phát tán của các thành tố văn hoá từ một trung tâm ra toàn thế giới của trường phái khuếch tán văn hoá Thay vào đó, các học giả của trường phái chức năng luận cho rằng, tất cả các thực hành và thể chế văn hoá đều có một chức năng nào đó trong tổng thể của nền văn hoá mà nó được sinh ra và tồn tại Chính vì vậy, giống như lập luận của các học giả thuộc trường phái đặc thù lịch sử, việc so sánh về giá trị và chức năng của các thực hành văn hoá của các nền văn hoá khác nhau, theo quan điểm của các nhà chức năng luận, là hoàn toàn bất hợp lý

Đã có lo ngại rằng lý thuyết nêu trên có thể trở thành sự bào chữa có tính lý luận cho những hành vi phản nhân văn dưới lá chắn “phong tục địa phương” (như tục chôn trẻ sơ sinh theo mẹ, hay chôn sống người vợ nếu chồng chết) Tuy nhiên, cần thấy rằng thuyết tương đối văn hóa chỉ là một nỗ lực tìm hiểu nền văn hóa khác như chính nó đang biểu hiện, là cách tiếp cận nhấn mạnh đến giá trị và tính hợp lý của mỗi nền văn hóa, nhưng điều đó không có nghĩa là nó có thể bị lợi dụng để đi ngược lại những giá trị nhân văn của nhân loại Bởi vậy, thuyết nhạy cảm văn hóa

(cultural sensitivity) là một hướng tiếp cận hỗ trợ cho thuyết tương đối văn hóa Lý

thuyết này gần đây được các tổ chức Liên Hợp Quốc chú ý bởi nó thừa nhận mỗi văn hóa có những giá trị và chuẩn mực khác nhau và cần được tôn trọng; nhưng đồng thời cũng cần thấy rằng có những tập quán văn hóa vi phạm quyền con người

và cản trở sự phát triển của cộng đồng Khi những “thực hành văn hóa” đi ngược lại những giá trị nhân văn thì cần phải xem các quyền con người là nguyên tắc thượng tôn Có thể nói “tương đối văn hóa” và “nhạy cảm văn hóa” giúp chúng ta tiếp cận

sự khác biệt một cách nhân văn trong làn sóng phát triển hiện nay

Thứ hai, quan điểm thuyết tương đối làm suy yếu văn hóa nhân quyền và tính phổ quát có ý nghĩa 362

Có nhiều hình thức của thuyết tương đối văn hoá có thể làm suy yếu văn hóa nhân quyền Chúng bao gồm việc từ chối công nhận toàn bộ các loại quyền, chẳng hạn như quyền kinh tế, xã hội và văn hóa, là quyền con người Cách tiếp cận như vậy dẫn đến tính phổ quát có chọn lọc – vì vậy cũng không được chấp nhận Ví dụ, việc buộc người dân phải chịu đựng sự nghèo đói cùng cực hoặc tình trạng thiếu khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe nhân danh đặc thù văn hoá hay để bảo vệ đặc thù văn hoá chính là đã làm suy yếu sâu sắc tính phổ quát của nhân quyền Hoặc những nỗ lực biện minh cho sự phân biệt đối xử nhân danh văn hóa cũng vậy

362 Tham khảo: Karima Bennoune (2018), tlđd, truy cập lần cuối: 22/06/2019