Đối với một giờ dạy Lịch sử nhất là để trình bày vị trí của một trận đánh thì việc sử dụng kênh hình, cho học sinh quan sát bản đồ, lược đồ sẽ có tác dụng tích cực đối với học sinh, thu [r]
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Tên đề tài:
KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG GIỜ DẠY HỌC LỊCH SỬ
Lĩnh vực/Môn : Lịch sử
Tài liệu kèm theo : Đĩa CD
MÃ SKKN
Trang 2NĂM HỌC: 2016 - 2017
Trang 3MỤC LỤC
A/ PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ 2
I/ Lí do chọn đề tài: 2
1/ Cơ sở lí luận: 2
2/ Cơ sở thực tiễn: 2
II/ Mục đích nghiên cứu: 2
III/ Đối tượng nghiên cứu: 3
IV/ Phương pháp và kế hoạch nghiên cứu: 3
B/ PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 4
I/ Những nội dung lí luận liên quan đến vấn đề nghiên cứu 4
II/ Thực trạng vấn đề 5
III/ Biện pháp đã tiến hành 9
IV/ Hiệu quả sáng kiến kinh nghiệm 13
C/ PHẦN THỨ BA: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 14
I/ Kết luận 14
II/ Khuyến nghị 14
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined.
Trang 4A/ PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ I/ Lớ do chọn đề tài:
1/ Cơ sở lớ luận:
Trong dạy học lịch sử, nh chúng ta đã biết sách giáo khoa là một yếu tố vô cùng quan trọng, việc giáo viên và học sinh sử dụng sỏch giỏo khoa nh thế nào trong bài dạy - bài học có tác động vô cùng to lớn đến hiệu quả giờ dạy- học Hầu hết chúng ta đều thống nhất rằng chỉ có thể sử dụng tốt sỏch giỏo khoa khi cả giáo viên và học sinh hiểu sâu sắc nội dung bài viết (kênh chữ) cũng nh tranh
ảnh, biểu đồ, sơ đồ, lợc đồ (kênh hình) của sỏch giỏo khoa Tuy nhiên việc khai thác kênh hình trong sỏch giỏo khoa và kể cả việc mở rộng thêm kênh hình trong dạy học lịch sử cha đợc quan tâm đúng mức
2/ Cơ sở thực tiễn:
Số lợng kênh hình trong các cuốn sách giáo khoa lịch sử hiện hành ngày càng tăng lên, số lợng kênh hình trong sách, báo (tranh ảnh); internet thì vô cùng phong phú, có giá trị rất lớn trong dạy học Lịch sử Tuy vậy không ít giáo viên cũng cha hiểu rõ xuất xứ, nội dung, ý nghĩa của kênh hình trong ngay chính sỏch giỏo khoa
Muốn nâng cao chất lợng dạy học Lịch sử ở trường Trung học cơ sở, chúng ta cần nắm vững ý nghĩa và cách sử dụng kênh hình trong sỏch giỏo khoa
và mở rộng thêm kênh hình ấy bằng những tranh ảnh, lợc đồ…chúng ta su tầm
đợc từ bên ngoài Ngoài ra việc sử dụng bản đồ cũng đòi hỏi phải có những
ph-ơng pháp cần thiết để thu đợc kết quả tốt nhất
Vì vậy, sáng kiến kinh nghiệm : “ Khai thỏc kờnh hỡnh trong giờ dạy học Lịch sử” đợc hình thành không chỉ nhằm xác lập một hệ thống thao tác khoa học để định hớng phơng pháp trong dạy học Lịch sử mà còn mong muốn đa
ra một vài ý kiến đóng góp nhỏ đối với việc giảng dạy và học tập môn Lịch sử
II/ Mục đớch nghiờn cứu:
Mục đớch mà đề tài này hướng đến là khơi dậy khả năng tư duy, sỏng tạo của học sinh thụng qua việc sử dụng kờnh hỡnh trong dạy học Lịch sử ở trường Trung học cơ sở Đú là cỏc hỡnh ảnh về bản đồ, lược đồ, nhõn vật lịch sử cũng
Trang 5như về cỏc sự kiện lịch sử của Việt Nam và thế giới Qua việc khai thỏc kờnh hỡnh học sinh sẽ được rốn luyện khả năng tư duy, trỡnh bày được cỏc sự kiện lịch
sử, được khắc sõu và ghi nhớ nội dung của bài học
III/ Đối tượng nghiờn cứu:
Đối tượng nghiờn cứu của tụi là học sinh lớp 9 trong giờ dạy học mụn Lịch sử Trong quỏ trỡnh thực hiện đề tài khoa học này tụi chủ yếu sử dụng sỏch giỏo khoa Lịch sử lớp 9 và bản đồ giỏo khoa lịch sử tương ứng
IV/ Phương phỏp và kế hoạch nghiờn cứu:
Phương phỏp tiếp cận vấn đề của tụi trong đề tài khoa học này chủ yếu là tiếp cận hệ thống tổng hợp tri thức liờn ngành và dạy học theo khuynh hướng tớch hợp cỏc nội dung kiến thức Ngoài ra trong quỏ trỡnh thực hiện bài tập này tụi vận dụng những phương phỏp cụ thể như:
1 Phơng pháp quan sát
2 Phơng pháp thống kê, su tầm
3 Phơng pháp hệ thống hoá, khái quát hoá
4 Phơng pháp so sánh, đối chiếu
5 Phơng pháp phân tích sự kiện lịch sử
Kế hoạch nghiờn cứu: Để thực hiện được phương phỏp nghiờn cứu trờn tụi
đó đề ra cho mỡnh những kế hoạch như sau :
- Xỏc định những nội dung lớ luận liờn quan đến vấn đề nghiờn cứu
- Xỏc định thực trạng của vấn đề
- Cỏc biện phỏp đó tiến hành dạy học một tiết cụ thể trong chương trỡnh trung học cơ sở
Trang 6B/ PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I/ Những nội dung lí luận liên quan đến vấn đề nghiên cứu
Nhiệm vụ của bộ môn Lịch sử ở trường Trung học cơ sở là phải cung cấp cho học sinh những kiến thức khoa học để trên cơ sở đó giáo dục tư tưởng, chính trị, phẩm chất, đạo đức và bồi dưỡng khả năng nhận thức, tư duy cho học sinh, với các nhiệm vụ: giáo dưỡng, phát triển năng lực…Để đạt được điều đó, phương pháp dạy học Lịch sử ở trường Trung học cơ sở phải đổi mới theo hướng phát huy tính sáng tạo, tích cực, độc lập của học sinh, đem lại hứng thú học tập cho các em Một trong những biện pháp để thực hiện đổi mới cách dạy học theo hướng trên là sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa để tạo hứng thú cho học sinh trong giờ học Lịch sử
Vấn đề khai thác kênh hình nhằm tạo hứng thú trong dạy học Lịch sử không còn là vấn đề mới đối với khoa học giáo dục và được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu
Từ trước tới nay đã có nhiều định nghĩa về bản đồ giáo khoa L.X.Garaevxkaia định nghĩa: “Bản đồ giáo khoa là những giáo cụ trực quan phục vụ cho giảng dạy” Nếu quan niệm như thế thì vô tình xếp bản đồ giáo khoa vào các phương tiện dạy học thuần tuý Buđanov lại quan niệm: “Những bản đồ phục vụ cho việc giảng dạy ở trường phổ thông gọi là bản đồ giáo khoa” Quan niệm như thế cũng chưa đầy đủ, bởi vì trong hệ thống giáo dục có rất nhiều hình thức đào tạo, như giáo dục Phổ thông, Cao đẳng, Đại học…
U.C.Bilichvà A.C Vasmus đưa ra một định nghĩa đầy đủ hơn: “Bản đồ giáo khoa là những bản đồ được sử dụng trong mục đích giáo dục, cần đảm bảo cho việc dạy và học trong các cơ quan giáo dục dưới tất cả mọi hình thức, tạo nên một hệ thống giáo dục cho tất cả các tầng lớp từ học sinh đến đào tạo chuyên gia Những bản đồ đó cũng được sử dụng trong nhiều ngành khoa học, trước hết là Địa lí và Lịch sử”
Trang 7N.G.Đairi trong cuốn: “Chuẩn bị giờ học Lịch sử như thế nào” đã khẳng định “Tính cụ thể, tính hình ảnh là những sự kiện có giá trị lớn lao, chúng cho phép hình dung lại quá khứ chỉ bằng những chi tiết cụ thể, dễ nhìn mới giúp học sinh hình thành ở học sinh niềm tin vững chắc”
Trong cuốn “Một số vấn đề địa danh học Việt Nam” tác giả Nguyễn Văn
Âu đã đề cập đến một số quan niệm về địa danh, về mặt không gian địa lí tự nhiên và xã hội Cuốn sách viết nhằm phục vụ cho nghiên cứu địa danh cho nên
có thể làm nguồn tư liệu tham khảo giúp tìm hiểu quan niệm về địa danh, địa điểm xảy ra các sự kiện lịch sử một cách khoa học
Định nghĩa được coi là đầy đủ nhất, trọn vẹn nhất đối với mọi loại tài liệu bản đồ giáo khoa, kể cả khi dùng các phương tiện hiện đại trong tự động hoá để thành lập và sử dụng bản đồ giáo khoa nói riêng và bản đồ nói chung có lẽ là định nghĩa sau đây: “Bản đồ giáo khoa là sự biểu hiện thu nhỏ của mặt đất trên mặt phẳng, theo một cơ sở toán học nhất định, bằng phương tiện đồ hoạ (ngôn ngữ bản đồ)
II/ Thực trạng vấn đề
Lịch sử là một môn học chiếm số lượng tiết không lớn so với toàn bộ các môn khác Tuy nhiên những tiết học yêu cầu sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử lại chiếm số lượng tương đối lớn trong chương trình
Qua điều tra tôi nhận thấy hầu hết học sinh đều đã được tìm hiểu bản đồ, lược đồ, nhân vật lịch sử…Tuy nhiên nội dung kiến thức học sinh nắm được sau khi được tìm hiểu còn sơ sài, chưa nắm được bản chất của vấn đề, hiểu chưa sâu
và nhanh quên Từ đó khó có thể hình thành được khái niệm lịch sử, phát triển khả năng quan sát, phân tích sự kiện lịch sử cũng như trí tưởng tượng và khả năng ngôn ngữ của học sinh Đây cũng được xem là lí do khiến học sinh chưa yêu thích môn lịch sử, dẫn đến tình hình học sinh cảm thấy thờ ơ, không thích học và điểm thi lịch sử trong những năm gần đây chưa cao Muốn giải quyết tình trạng này phải xuất phát từ thái độ tích cực, chủ động, độc lập, sang tạo của người dạy và người học, với việc sử dụng một cách hiệu quả nhằm tạo biểu
Trang 8tượng lịch sử đặc biệt là biểu tượng không gian trong dạy học lịch sử đều là điều hết sức cần thiết
Qua đó, tôi nhận thấy đã đến lúc chúng ta cần phải nghiêm túc xem xét việc xác định vị trí trong dạy học lịch sử trường Trung học cơ sở hiện nay Trong quá trình thực tế giảng dạy những năm qua, tôi đã rút ra một số nguyên nhân dẫn đến hạn chế nêu trên:
- Về phía giáo viên:
Một số giáo viên còn chưa nhận thức đúng đắn về vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng hệ thống kênh hình nói riêng và đồ dung trực quan nói chung để tạo biểu tượng cho học sinh Nhiều thầy cô còn chưa phát huy tính tích cực của học sinh qua hệ thống kênh hình trên lớp Giáo viên còn chưa tự giác, chưa tập trung sưu tầm kênh hình để phục vụ cho bài giảng Trong khi đó hệ thống kênh hình còn sơ sài, chưa đáp ứng được nhu cầu của thực tế, còn quá ít so với bài giảng…
Một số giáo viên chưa thực sự âm huyết với nghề, chưa thực sự đầu tư cũng như tâm huyết vào việc chuẩn bị bài giảng Một số khác còn quen với cách dạy truyền thống “thầy đọc trò chép” làm cho học sinh chán nản, buồn tẻ nên không phát huy được tinh thần học tập tích cực của học sinh
- Về phía học sinh:
Đa số học sinh còn quan niệm chưa đúng về vai trò, vị trí của bộ môn Lịch sử Quan niệm Lịch sử là môn phụ, không cần đòi hỏi đầu tư về thời gian
và sức lực còn rất phổ biến trong tâm lí của học sinh Học sinh chỉ chú ý tới những môn học như Toán, Lý, Hóa, Văn, Anh…mà đã vô tình quên đi một môn học gắn với truyền thống quí báu hang ngàn đời nay Trong giờ học Lịch sử, các
em thường học trong tâm lý “gượng ép”, buồn chán thậm chí một số học sinh mang lại bài tập của các môn học khác ra học thay cho việc học và chép bài môn Lịch sử
Xuất phát từ yêu cầu bức thiết của việc dạy học Lịch sử ở trường Trung học cơ sở, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học Lịch sử là một tất yếu
Trang 9trong đó việc sử dụng kênh hình để tạo hứng thú cho học sinh là rất cần thiết, vô cùng đúng đắn và hiệu quả để có thể nâng cao hiệu quả của mỗi bài học lịch sử
Dựa trên những thực trạng còn tồn tại như đã nêu, tôi cho rằng nếu giáo viên truyền đạt kiến thức Lịch sử một cách sinh động, dễ hiểu thì sẽ thu hút được học sinh quan tâm, yêu thích với môn học Sử dụng kênh hình trong dạy học Lịch sử sẽ giúp học sinh hiểu bài nhanh, ghi nhớ kiến thức logic
Đối với một giờ dạy Lịch sử nhất là để trình bày vị trí của một trận đánh thì việc sử dụng kênh hình, cho học sinh quan sát bản đồ, lược đồ sẽ có tác dụng tích cực đối với học sinh, thu hút sự hứng thú của các em vào bài giảng
Ngoài ra, chúng ta cần nhận thức được tầm quan trọng của một số phương pháp có thể làm tăng hiệu quả của việc khai thách kênh hình trong giờ dạy Lịch
sử, như một số phương pháp sau:
+ Phương pháp quan sát: Dạy HS cách sử dụng các giác quan để tri giác
trực tiếp hình ảnh trong bài Tác dụng của phương pháp quan sát này là:
Được sử dụng phổ biến trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội
HS quan sát chủ yếu là để nhận biết hình dạng, đặc điểm bên ngoài của cơ thể người, của cây xanh, một số động vật, hoặc để nhận biết các hiện tượng đang diễn ra trong môi trường tự nhiên, trong cuộc sống hàng ngày…
Cách tiến hành như sau:
Bước 1 : Xác định mục đích quan sát.
Cần xác định rõ mục tiêu kiến thức hay kĩ năng
Bước 2 : Lựa chọn đối tượng quan sát.
Phù hợp với trình độ học sinh và điều kiện
Bước 3 : Tổ chức và hướng dẫn học sinh quan sát.
Quan sát cá nhân, nhóm hoặc cả lớp
Tùy theo mục đích và đối tượng, giáo viên cần chỉ dẫn cho học sinh
sử dụng nhiều giác quan để phán đoán, cảm nhận sự vật và hiện tượng
Sử dụng những câu hỏi hướng dẫn quan sát
- Quan sát toàn thể à đến bộ phận, chi tiết
- Quan sát từ bên ngoài à bên trong
Trang 10 Bước 4 : Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả quan sát
Học sinh tự trình bày
Giáo viên tổ chức cho học sinh hoàn thiện và bổ sung
Người giáo viên cần nhận thức được đây là yếu tố rất quan trọng trong
sử dụng bản đồ giáo khoa nên khi tiến hành giáo viên cần tự đặt ra câu hỏi:
Đối tượng được lựa chọn để quan sát có phù hợp không ?
Cách thức giáo viên tổ chức và hướng dẫn
Học sinh có được dẫn dắt để tự tìm ra được kiến thức không ?
+ Sử dụng lược đồ kết hợp với tường thuật, miêu tả xen kẽ với đàm thoại:
Tường thuật là trình bày có chủ đề về một biến cố hay một quá trình lịch
sử, những hoạt động cụ thể của quần chúng hay một nhân vật lịch sử Trong tường thuật bao giờ cũng có chủ đề, tình tiết nhất định nhằm kích thích trí tưởng tượng của học sinh về những hình ảnh của quá khứ Miêu tả là cách trình bày những đặc trưng của một sự vật, sự kiện lịch sử để nêu lên những bản chất chủ yếu, cấu tao bên trong cũng như hình dáng bên ngoài của chúng Khác với tường thuật, miêu tả không có chủ đề mà chỉ có đối tượng cụ thể cần phải trình bày Ví
dụ như giáo viên miêu tả về đặc điểm của khu giải phóng Việt Bắc
Tường thuật và miêu tả là cách trình bày miệng quan trọng thường sử dụng khi kết hợp với khai thác kênh hình để tìm hiểu các sự kiện nhằm đảm bảo tính khoa học và chân thực, sinh động của bức tranh quá khứ, học sinh nắm vững kiến thức và rèn luyện kỹ năng thực hành bộ môn, phát triển năng lực nhận thức
+ Sử dụng tranh ảnh kết hợp với miêu tả khái quát có phân tích trao đổi, đàm thoại:
Tranh ảnh lịch sử mang tính hình tượng, góp phần cụ thể hóa kiến thức,
có tác dụng truyền cảm mạnh mẽ, khiến học sinh thêm yêu thích môn Lịch sử
Vì vậy, trong dạy học Lịch sử cần kết hợp ngôn ngữ phù hợp với tranh ảnh làm sống dậy các sự kiện với không gian, diễn biến chân thực sinh động, các nhân vật lịch sử làm sang tỏ nội dung tranh ảnh Trong quá trình giảng dạy giáo viên
có thể sử dụng cách miêu tả toàn cảnh và miêu tả có khái quát phân tích Miêu tả
Trang 11toàn cảnh nhằm khắc họa bức tranh trọn vẹn về đối tượng được trỡnh bày Miờu
tả cú phõn tớch tập trung tập trung vào một điểm chủ yếu, để nú đi sõu vào phõn tớch cơ cấu bờn trong của sự vật
+ Một số cách làm khỏc có hiệu quả khi sử dụng kờnh hỡnh trong dạy học Lịch sử
- Khi nói đến địa danh, lãnh thổ hay khu vực địa lí nào đó, giáo viên vừa giảng rõ ràng, chậm, vừa chỉ những địa danh đó trên bản đồ
- Để giúp học sinh ghi nhớ vị trí các đối tợng địa lí trên bản đồ, giáo viên khi dạy có thể sử dụng những mảng mầu khác nhau gắn lên bản đồ để làm nổi bật vị trí của sự kiện lịch sử
- Sử dụng bài tập về nhà để củng cố kĩ năng khai thỏc, sử dụng kờnh hỡnh cho học sinh
III/ B iện phỏp đó tiến hành
Hướng dẫn khai thỏc một lược đồ cụ thể:
Cuộc vận động tiến tới cách mạng tháng Tám năm 1945
T
IẾT 24 BAỉI 21
Việt Nam trong những năm (1939-1945)
II Nhửừng cuoọc noồi daọy ủaàu tieõn
Trang 12Hình 34- Lược đồ khởi nghĩa Bắc Sơn Hoạt động 1: Trước khi khai thác giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát,
tập trung sự chú ý của các em bằng một số câu hỏi như:
- Vì sao Đảng bộ Bắc Sơn quyết định khởi nghĩa (nguyên nhân trực tiếp)?
- Nhân dân và Đảng bộ Bắc Sơn đã làm được những gì?
- Kết quả của cuộc khởi nghĩa? Chúng ta thu được gì từ sau cuộc khởi nghĩa này?
Hoạt động 2: Giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát và trình bày hiểu
biết của mình dựa trên những câu hỏi gợi ý của giáo viên
Hoạt động 3: Giáo viên tiến hành miêu tả cho học sinh.
Sau khi miêu tả giáo viên yêu cầu HS thảo luận: Nguyên nhân thất bại và
Ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn?
→ Giáo viên nhận xét và chốt ý nhanh
*Ph
ương pháp sử dụng: