“Notes sur une peuplade des montagnes du Quang Binh... Tuan Tin tike..[r]
Trang 1Một lời kêu cứu từ thực trạng người Rục
N G U Y Ễ N N G Ọ C T H A N H
ơ những vừng xa xôi héo lánh của m iền núi Việt
Nam , có những nhóm người nay chi còn vài trăm đến
trcn dưới ngàn người Họ là những người khốn khố
n h ấ t1, rất dẻ bị diệt vong Bân thân họ không có khá
năng tự cứu, do sinh số n s ớ một hoàn cánh ít có điều
kiện phát triến lại thêm dịch bệnh, nên cần có sự RÌúp
đỡ cùa các dân tộc anh em cùa các tố chức quốc tế, đặc
biệt là UNESCO V iệc cứu giúp họ không chi là vấn đề
nhân đạo, m à còn là đế bảo lưu nhiều yếu tỏ văn hoá
quý giá của nền vãn m inh bản địa, nhưng rất dễ mất dần
với sự thay đối nhanh chóng của thời đại khoa học cóng
nghệ Là m ột trong nhửng nsười có may mãn đên
nghiên cứu người Rục, nhóm địa phương của dân tộc
Chứt chúng tôi xin giới thiệu đôi nét về thực trạng của
cư dân này
□ Vài học giả người Pháp (Th G uignard, 1912;
J C uisinier, 1948) đã đề cập đến người Rục, chỉ về
phương diện ngôn ngừ Sau đó, vào những năm 60, trcn
báo chí đặc biệt là các tạp chí chuycn ngành, m ột sô tư
liệu khái quát về n^ười R ục của các nhà dân tộc học lần
lượt dược công bố: V ương H oàng Tuyên (1960),
N guyền Bình (1961, 1963), M ạc Đ ường (1963),
G eorges Boudarel (1965, 1967) Đầu thập kỷ 70, Viện
Dân tộc học phối hợp với Viện Ngôn ngữ thuộc Uỷ ban
Khoa học Xã hội tới Q uảng Bình nghiên cứu các nhóm
A R em , Mã Liềng, M ày, Rục, Sách Kết quá các nhóm
địa phương đó được gọi ch u n ạ là dán tộc Chút Thực ra,
từ Chứt là âm Việt của từ Cit tro n e tiếng Rục có nghĩa là lèn đá, núi đá Vậy Chứt chi n h ừ n s người ớ núi đá, lèn
đá (Nguyễn Ngọc Thanh, Vi Văn An, 1991) Những năm sau này, nhiều nhà khoa học như H oàng Tuệ (Viện Ngôn ngừ), Trần Trí Dõi (trường Đại học Tổng hợp Hà Nội), Vỏ Xuân Trang (Đại học Tổng hợp Huế) vần tiếp tục đến Q uáng Bình nghiên cứu dân tộc Chứt, trong
đó có nhóm Rục và công bỏ nhiều công trình khoa học Trong khuôn khổ hợp tác giữa các nhà khoa học ờ hai trường Đại học Tống hợp Hà Nội và Đại học Paris VII, cuôn Từ đìcn Việt - Rục - Phap đã dược xuât ban
D Ả N SỐ , T Ê N G Ọ I VÀ L ỊC H s ử c ư T R Ú
Vào tháng 7 nãm 1991 người Rục có 205 nhân kháu với 47 hộ cư trú trong các thung lũng nhỏ thuộc xà Thượng Hoá, huyện Minh Hoá, m iền Tây tính Quáng Bình Đây là vùng rừng núi đi lại rất khó khăn: vào những tháng mùa mưa, người Rục hoàn toàn bị tách biệt với thế giới bên ngoài, chi có cách là ngồi ở m ột chỗ để chờ nước rút có thê dăm bảy ngày, cũng có thể mất cả tháns trời
□ Rục hay đúng hơn là Rúk Dák là từ chí nơi có mạch nước suối nsầm cháy từ khe núi đá ra Tên gọi này thế hiện đặc điểm môi trường cư trú của họ Rục là tên được J Cuisinier nhắc tới, sau đó N guyễn Bình
Trang 2(1961) Mac Dudng (1963) cung nhac den Trudc do,
ngudi Rue con co mot ten khac “Cha C u r hay Tdc
C u r Th G uignard (1912) cho biet, thdi trudc, Cha Cui
la ten mot lang nho thuoc viing nui phu Quang Trach,
tinh Q uang Binh N hung den nay van chua tim thay lang
do, du la trong tri nho cua ngudi dia phuong
□ Ngudi Rue noi ngon ngu Viet-M udng trong do
con giu duoc nhung dau tich cua m ot trang thai co xua
v6 ngu am, ngu phap, tu vung cua nhom Viet-M udng
Dieu dang quy hon la tieng R ue van kru giu dang thuc hai
tieng kep cua tieng tien V iet-M udng ma hien nay tieng
Viet chi con dang thuc don tiet Do do, nho nghien ciru
tieng Rue, nhieu dang co cua cac ngon ngu Viet M udng
khac dang va se duoc lam sang to (Hoang Tue, 1990)
Ll Lich sir cu tru cua ngudi Rue cung co nhieu bien
doi T6 tien ho trudc khi den sinh song noi rung nui
hoang vu nay da timg 6 cac vung Bo Trach, Q uang
Trach; do giac gia, thue khoa nang ne cua cac trieu dinh
phong kien, ho phai bo lang ra di, vao rung song lang
thang, nay day mai do, lay hang da, hoac lam lan tam
bo de d, ho song nho vao hai luom san ban Bot nhuc, cu
mai, cu nau, rau rung, thit thu, tom , o’c, ca la thuc an
hang ngay Nam 1957, bo doi bien phong phat hien thay
ho Sau do, chinh quyen cung cac doan the toi tan timg
hang, tung lan van dong ngudi Rue ve song dinh cu
thanh mot lang dong due d Cu N hai Khong bao lau, vi
so chien tranh pha hoai cua khong quan My, ngudi Rue
trd lai hang da Khi chien tranh ket thuc, mot lan nua
cac cap chinh quyen den van dong ho quay v6 song tai
Cu N hai N hung khong m ay, dich sot nam 1989 lam
chet 27 ngudi Do chiu anh hudng cua phong tuc c6, nen
moi ngudi lai bong be, dat dfu nhau phan tan d thanh 6
noi : Lu Lan (4 ho), M o O (9 ho), O O (6 ho) On (11
ho), Pa Rodng (10 ho), Yen Hop (5 ho), co hai ho song
d hang, nhung van di v£ ngoi nha cu
C A C H IN H T H lfC S A N X U A T
T rudc Cach m ang Thang Tam (1945), ngudn thuc an
chii yeu ciia ngudi Rue la do hai luom va san ban Tir
nam 1957, khi dinh cu thanh xom lang, ho chuye’n dan
sang canh tac nuong ray, nhung san ban va hai luom van
ddng vai trd chii yeu
Trong trot :
Tren roong (nuong), ngudi Rue trdng lua ngo va san
De co dat canh tac, bat dau tir ngay sam dau xuan, timg gia dinh cir ngudi den cac khu rimg gia de’ tim dat Duoc
ch6 vira y ho danh dau pd nen bang cach cam m ot cai
coc g6, cuon soi day thimg tren dau coc de’ khang dinh
la dat da cd chii Viec phat nuong bat dau tir thang 3 Am
lich, cong cu phat nuong cd m o ria (dao rira), to co (riu)
Cach canh tac timg loai nuong cung khac nhau
* Roong lua (nuong lua) : Lua chi trong m ot vu,
gieo theo loi choc 16 bo hat vao thang 4-5, thu hoach vao thang 9-10 Cong cu la gay g6 cung, vot nhon dau
ho qua lira co the dung cho nhieu nam Khi gieo hat ngudi dan ong di trudc choc 16, ngudi phu nu theo sau cam ong dung hat vira tra hat vira cam que gat dat lap 16 Cung cd ngudi gieo vai xong dung canh cay quet di quet lai tren mat dat lap kin hat Cach gieo nay khong tot lam, vi lua moc day, va lai trdi m ua hat giong d£ bi cuon troi Chi lam cd mot lan vao luc lua m oc cao tren mot gang tay Khi lua chin, cac gia dinh dung nhfp de ngat timg bong lua Thdi gian canh tac tren m ot nuong lua la
3 nam, sau do ngudi Rue “chuyen viing” tim dat mdi
* Roong ca li (nuong ngo) : Khac vdi nuong lua,
ngudi Rue thudng chon nuong trong ngo d hai ben bd suoi va gan nha Ngoai hinh thirc choc 16 bd hat, ngudi Rue con trong theo hinh thuc danh luong Khi thu
hoach, ngudi ta thudng be ca bap m ang ve va 66 tren
gac bep
^ Roong san (nuong sdn) : N uong san thudng phat vao thang chap (trudc thdi diem tim dat di trong
lua), dot cac cay canh kho va trong vao thang 2 Am lich, roi thu hoach vao thang 8 Am lich Cong viec chon dat khong ky luong nhu nuong lua
□ Ngudi Rue cung da bat dau canh tac ruong nude, giong nhu ngudi Viet Do ky thuat canh tac con het sue tho so va don gian, theo loi “dao canh, hoa chung” , chii yeu chd mua (ngay ca cho ruong nude) va vi chua biet sir dung phan bon, lai bi m uong thu pha hoai, nen nguon lai tir trong trot rat thap Chinh vi the, tinh trang mot nam thudng thieu an 8 - 9 thang la pho bien
Trang 3Hai lirpm, sdn b&n va danh ca
Rung cung la nguon cung cap luong thuc va thuc an
cho nguoi Rue Bot cay pa tot (c&y nhuc), cu ten (cu mai),
kom (cu nau) gop phan bd sung cho ngu6n luong thuc
Hinh anh cua cay nhuc an sau trong tam thuc cong d6ng
toe ngudi No gom co ba loai: cai be, cai nhong va cai
con T rudc het, ngudi Rue dung riu khoet mot Id sau vao
tan loi cay; khi rut riu ra neu thay bot trang bam nhieu d
ludi riu thi ho cat m ot m ieng nhd nhai th u ; neu thay cd
vi beo va bui thi mdi quyet dinh nga cay, roi chat tung
khuc ngan boc het vd ngoai roi vac ve nha thai tung
m ieng nhd phoi kho, cat tren gac bep de an dan
3 Ngudi R ue con hai cac loai rau rung, cac loai qua
lam thirc an hang ngay Ngoai ra, ho con thu nhat nam
huong, moc nhl, m ang, song, may va mat ong trao doi
vdi ngudi Sach, ngudi Viet San ban cung la hoat dong
thudng xuyen d ngudi R ue; dung cu chinh de di san la
ke (no) va chiec giao D ang chu y than giao lam bang
cay song gia, vua cd do cung lai deo dai, m ui giao lam
bang da, mai ky, sac canh Giao ciia ngudi nao m ang
dau rieng cua ngudi do, de khi giet thu thi biet duoc
cong lao cua ai Ten no duoc tam thuoc doc tu nhua cay
pit Nhua nay dem goi bang la co, de tren gac bep, sau
ba dem dac quanh lai, cat tung m ieng nhd ngam vdi
rurdc cay cun tao thanh keo roi tam vao dau mui ten
Thuoc rat doc, thu trung thuong chi muoi phut sau la
chet Ngudi Rue san ho, cay, cao, ga rung, v v ,
nhung khi mdi la nguon cung cap thurc an quan trong
cho toe ngudi nay H ang ngay, luc rdi viec, ho thudng
ban khi d nhirng hang da gan nha Ve m ua kho, vai ba
nha hop luc m ang theo vu khi den vung xa xoi, heo lanh
de ban khi Thit ban dupe chia deu cho moi ngudi,
nhung phan xuofng lai thuoc quyen sd huu cua ngudi
ban chet con khi N eu ha dupe loai thu khac, ngudi ban
trung dupe rieng cai dau, con thit cung chia deu cho tat
ca cac thanh vien trong xom N gudn lpi thien nhien da
gop phan quan trong nuoi song ngudi Rue Do cung la
ly do giai thich tai sao ho lai thich song nhieu thang d
trong rung va dupe gpi bang cai ten “ngudi san khi va
an cay ” (G Boudarel, 1965, 1967)
□ Ngudi Rue khong danh ca dupe quanh nam, vi d vung nui da vdi cd rat ft nhung con suoi lo thien trai lai
cd nhieu suoi ngam; vao m ua mua, suoi lo thien “ no nude” , luc do mdi de kiem ca
CU O C S O N G T H U O N G N G A Y (A N , M A C , O )
An uong
M di ngay, ngudi Rue an hai bua sang va chieu Luong thuc chfnh la ngo va sdn (thinh thoang mdi an
com ) Ngo dupe che bien thanh ta pun (boi), lam tu bot
ngd gia nhd tron lan tinh bot san, roi do nhu dd xoi2 Nhung thang giap hat, nang han ho an bot nhuc de chong ddi Nhuc du tru dupe m ang ra cho vao coi gia dap, sau dd bo vao tui vai dai, hai tay cam hai dau tui, day nhieu lan cho tinh bot rdi khdi ba, roi hoa bot vdi nude la, cho len bep dun chin deo mdi dem ra an Ngudi Rue con su dung mot sd loai con trung lam thuc an nhu nhai, chau chau, nhong ong, v v Cac loai tom, oc, ca thudng dupe dung de nau canh vdi la rau thai nhd hoac
ca chua rung Dung cu de nau an gdm ndi chao bang nhom do Nha nude cap, tuy nhien khi di rung, luc tren nuong xa nha, ngudi R ue con che tac cac dung cu dun nau va dung thuc an bang vd cay tram , cay kha hoac cay
cheo, tieng Rue gpi la chan quam Ho boc vd cay thanh
tung tam, khong cao vd ngoai, roi dem xep goc, gan gidng nhu chiec gau mo cau muc nude d mot sd vung
ngudi Viet, ch6 khac nhau giua gau m o cau vdi chan quam la gau mo cau thi tu day con chan quam thi bang Chan quam cd the dung de nau thit, nau canh, v.v Tuy
tung loai vd cay, cd loai chi dun mot lan la vira chay, cd
loai dun dupe hai ba lan m di chay Chan quam cd loai
to, loai nhd dung de’ dun n&u hoac de dung thirc an thay cho bat dia
□ Ngudi Rue cd th u nude uong lay tu cay ka pac gpi la rupu toac Ho nga cay ka pac, cam mot que gd vao
giua ldp vd va ruot cay de tao dong nude chay vao mot gio dan bang may cd lot la de dung nude trong dd cd tha
vd cay pu c hat hoac vd cay k a loi Ve mua kho nude
dung rat hiem Ngudi Rue vao rimg chat cac re cay de hung tung giot nude de dung trong cong viec bep nuc
Trang 4□ De dung nuac dir tru, ho con dao nhung chiec ho,
lay la chuoi rung h a qua lira, xong dem xep lan luat tu
day ho len mieng ho roi do nuac vao Trudc day ngudi
Rue uong nude la la chu yeu, hien nay ho da dun nuac
che xanh pha them ft m uoi de uong hang ngay
M&c
N gay nay ngudi Rue da mac quan ao nhu ngudi
Kinh, mot phan do d6i chac, m ot phan do Nha nuac cap
phat, nhung so luong cung khong nhieu, m6i ngudi ldn
hai bo, tre em tir lira tudi 10-11 trd xuong hau het khong
mac quan ao Tuy nhien, nhung ngudi gia van con nhd
tdi mot thdi dan ba mac puo n g (vay), dan ong mac cha
toi (kho) Ve mua dong, ho dap kche (chan) duoc lam tir
m ot trong 6 loai vo cay sau day: ca roong, cu manh,
ddoc, an dang, to coong, cha khuang Hien nay, ho van
che tac duac nhirng bo kho, vay, chan nhu the Cach lam
nhu sau: chat cay da chon thanh timg khuc dai 2m roi
dung g^y dap dap hai ddu cua doan cay do cho de boc
vo Boc xong timg tarn, ho tiep tuc dung gay hoac da
dap nat lap vo cirng ben ngoai, roi dung tay vo qua va
dem ngam nude tir 3 den 5 ngay Khi ldp vo cung ngam
nude bi nhun ra, ho vo nhieu lan lam cho ldp vo nay roi
rung het Ta'm vo cay chi con lai m ot ldp soi, nhin giong
nhu tam vai tho, ho dem giat va dan deu cac sai ra, phai
kho r6i sir dung M uon lam chan dap thi can nhieu tam
vao vdi nhau
□ V iec cat m ay quan ao lam tai nha, chi khau duac
lam bang cat may che nho, kirn bang tre dai khoang 10-
15cm m ot dau vot nhon, dau kia dap dap r6i dat chi vao
Ao lien vai, khdng co tay ao, xe nguc, co khoet tron,
chieu dai cua ao la chieu dai cua ta'm vo cay gap doi lai,
than trudc va than sau ghep lai d hai ben dudng nach
theo kieu khau quan O than trudc, ngudi ta xe thang
mot dudng giua nguc, ben phai due 16, ben trai bu6c day
c6 dinh, khi mac luon day qua 16 buoc chat Con vay thi
dung tam vo cay quan m ot vong quanh bung, roi dung
day rimg buoc lai
6
Ngudi Rue cd thdi ky dai song trong hang da Xua,
m6i hang da cd hai hoac ba gia dinh d chung trong bon
hoac nam hom, nhieu nhat la nira thang, tuy theo viing xung quanh hang cd nhieu hay ft khi va bot nhuc lam thu"c an Cac gia dinh d trong hang thudng la chung mot ddng ho Theo Mac Dudng, thi d trong hang cd bao nhieu gia dinh la co bay nhieu bep lira Bo me va cac con chua lap gia dinh nam rieng xung quanh mot bep lira (Mac Dudng, 1963) Nhung cap vo chong cd con thi lam bep rieng Khi den hang mdi, ngudi cha thudng chi dinh ch6 ngu cho cac thanh vien trong gia dinh, moi ngudi phai gitr dung ch6 nam cua minh khong duoc thay doi Ngoai hang, cd bao nhieu gia dinh la cd bay nhieu bep lira de nudng thit va nau thue an (M ac D udng, 1963)
□ Tir nam 1957, so gia dinh d hang ft dan va chuyen
sang cu tru trong ca khun (nha leu) gom bon coc va hai
mai, tudng tranh hoac de trong Tuy theo so luong thanh vien trong gia dinh m a nha leu cd the lam to hay nho
Hien nay, phan ldn ngudi Rue d nha ban (nha dat), gom
hai mai va hai dau h6i Nha gom hai gian, d m6i gian
m d m ot cira chinh va m ot cira so d vach hau Kien true nha d an gian gom 6 cot chon dudi dat, mai nha lap bang tranh hoac canh cay nhd ken lien sat nhau Ngudi Rue chua biet tdi ky thuat lap ghep bang m ong, cac bo phan cua khung nha chu yeu noi vdi nhau bang cach dung day rimg de buoc hay lai dung chac cay tu nhien (Nguyen Ngoc Thanh, 1992)
o
(Mat bang sinh hoat nha dat cua ngudi Rue)
1 -2 Nai ngu cua con trai va khach
3 Noi ngu cua chu nha
4 Nai ngu cua con gai
5 Chan ba
6 Bep lira
7 Coi gia gao 8-9 Cira vao
10 Cira s6
Trang 5Trong nhà ống Cao Vãn Bành ớ xóm Lũ L àn, ta
thấy mặt bằne sinh hoạt chia thành hai nửa đểu nhau và
được ngân bới vách nứa Gian bên phải có m ột phản gỗ
v a m ột chõng tre là nơi ngủ của con trai và khách Gian
bén trái giáp vách hậu và vách ngãn là chỗ ngủ cùa chủ
nhà và các con gái ơ phía trước, từ trái sang phải, có
c h ạ n bát, bếp lứa và cối giã gạo (xem hình vẽ)
X Ã H Ò I
_] ĐoTầ vị cư trú của người Rục xưa gọi là cavêl,
tưưng đương với làng người Việt Đứng đầu mỗi cavêl
trước đây có p ộ ca vêi (cha của làng) Ong ta là người
già ca, am hiểu phong tục tập quán, nhanh nhẹn do dân
bầu lcn làm quản lý và điều hành công việc trong
cộ n g đồng
- J Về sau do những biến cô lịch sử, người Rục bị
đẩy lùi lén vùng rùng núi hiểm trở, họ phân tán thành
những nhóm nhò, nên từ cavêỉ không còn được giữ và bị
thay bàng các từ hung, xóm hay xứ, để chỉ đơn vị cư trú
tương đương với xóm của người Việt Xóm hay hung
chi m ột cộng đồng nhỏ gồm nhiều dòng họ khác nhau
N gười cùng dòng họ gọi là khâu cu m uỷch (cùng m a),
không những có quan hệ huyết thông cần nhận biết để
không lấy nhau, m à còn có trách nhiệm giúp đỡ nhau về
kinh tế
_J Trong mỗi xóm có ch ỏ 'p ơ rú (chú rừng) được coi
là người cai quán toàn bộ đất đai, rừng núi và giải quyết
mọi việc xảy ra trong xóm Nếu ông ta qua đời, con trai
trưởng cua ông ta lên thay Cứ ba năm m ột lần, c h ố p ơ
rú thay mặt dán làm lễ cúng chả pú p ơ rú (cúng thần
Rừng) Vật hiến sinh là m ột con lợn; theo phong tục, mổ
lợn phái là nam chư a vợ và nấu nướng phải là nữ chưa
chồng Người R ục quan niệm đó là những người còn
trong sạch nên lễ vật không bị u ế tạp Ngoài ra còn có
thầy sàng (thầy cúng) chuyên làm phép chữa bệnh cho
những người trong cộng đồng ốm đau bệnh tật
□ Quan hệ hôn nhân chủ yếu diễn ra trong nội bộ
dân tộc theo nguyên tắc ngoại hôn, nghĩa là các thành
viên trong cùng họ không được kết hôn với nhau Người
Rục thường lấy vợ lấy chồng sớm, con trai 17 tuổi, con
gái 15 tuổi có thể lập gia đình Và từ lâu, ch ế độ hôn
nhân một vợ m ột chồng đã thành phố biến C hế độ mẫu
hệ còn nhiều tàn dư như tục ở rể, vai trò quan trọng của ông cậu Xưa kia, cũng tồn tại hôn nhân con dì con già
và hỏn nhân con cô con cậu
□ Gia đình người Rục hiện nay là gia đình nhỏ phụ
hệ T hông thường hai th ế hệ cùng chung sống dưới một mái nhà (gồm bố, mẹ và các con); ít thấy gia đình có đến ba thê hệ
□ Sự phán còng ỉao động trong gia đình cũng rất rõ ràng, người phụ nữ đảm nhận công việc nội trợ là chính, ngoài ra còn trợ giúp công việc trổng lúa, ngô, khoai, sắn Người đàn ông chuyên vào rừng để săn bắn, khai thác lâm sản và điều hành sản xuất Hiện nay mỗi gia đình đều có cơ sở kinh tế riêng, tài sản đáng quý nhất của mỗi gia đình là con trâu để cày bừa và cái nỏ để đi săn
□ Tài sản của vài gia đình quay lại hang để ở rất nghèo nàn: chảng hạn nhà ông Cao M ền chỉ có 1 con dao cũ, 1 cái rìu, 2 cái chảo nhỏ bằng kim loại, 1 đồ đựng bàng vỏ cây khô và 1 chiếc nỏ (Vỏ Xuân Trang, 1987)
Sinh đẻ
Khi m ang thai người phụ nữ có rất nhiều kiêng kỵ và tập tục m à hiện nay vẫn còn duy trì
□ Trước hết, hai vợ chồng kiêng ăn thịt chồn, rùa,
ba ba; vì nếu ăn phải, người vợ sau này sẽ khó đẻ
C hổng không được ngú chung vời vợ, đi rừng m ang lương thực nhưng không ăn hết, lúc quay về, anh ta phải
bỏ lại Khi vợ sắp đến ngày ở cữ, người chồng làm chái Iró (lều) ở ngoài rừng Khi đứa trẻ lọt lòng, người mẹ
dùng que nứa cắt rốn, còn cái nhau người chồng mang chôn ngay tại lều T heo phong tục, 5 ngày sau khi đẻ, chổng làm lều mới và chuyển vợ sang Qua 5 lần chuyển lều, cha m ẹ mới bổng b ế con cái về nhà Cứ mổi
lần chuyển lều phải làm lễ chà lỳ (hơ lửa), với cách thức
như sau : đốt lửa thật to, bỏ m ột hòn đá vào đó nung nóng; đào m ột cái hố, đổ nước vào rồi đem bỏ hòn đá đã nung nóng bỏ vào cho nước bốc hơi Tiếp đó, người chồng lấy nước ở trong hố vẩy lên người hai mẹ con để tẩy u ế và xua đuổi tà ma
□ Khi về nhà, sản phụ được nằm ngay cạnh bếp lửa
K ể từ lúc đó, mọi thành viên trong gia đình không được
Trang 6đến nhà hàng xóm chơi Đến bao giờ sản phụ ăn thịt ba
con khi tráng do chính người nhà bắt mới hết kiêng Khi
đứa trẻ biết bò, bố mẹ đặt tên cho nó và tên đó được
m ang suốt đời không bao giờ thay đổi Tên con gái được
đật theo vần của tên người bố ; tên con trai theo vần của
tên người mẹ Xin đơn cứ m ột ví dụ: ớ xóm Lữ Làn, ông
Cao Nhện có vợ tên là Cao Nhàn sinh được 4 con (3 trai,
1 gái) có tên như sau :
Bố - Mẹ
Các con Lan (trai) Đàn (trai) Nguyên (gái) Hiển (trai)
□ Trước đây người Rục không có tên họ : họ Cao
được sử dụng trong các văn bán, giấy tờ, mới xuất hiện
từ năm 1957
Cưới xin
Đ ến tuổi lấy vợ, lấy chồng, sau khi quen biết nhau và
được sự đồng ý của gia đình, người con trai cùng với
ông cậu đến nhà gái làm lể chạm ngõ rồi mới tiến hành
lể hành p a ky (hỏi vợ) M uốn hỏi vợ, người con trai phải
chuẩn bị đầy đủ số lề vật gồm: 12 m iếng trầu; 2 con gà;
2 cái bát; 2 hũ rượu
u Có đú sô lể vật trên, người con trai m ang sang
nhà gái Nếu nhà gái đồng ý, bố người con gái rót rượu
và mang tất cả lễ vật bày ra nhà, rồi thắp hương đốt
trầm Sau đó, người bố khấn với tổ tiên và thần rừng
rằng nhà đã có con rể và xin phép từ nay chàng rể có thể
đến ớ nhà Sau lễ hỏi này, người con rể có thể hoặc về
nhà bố m ẹ đé hoặc ớ nhà vợ
□ Một năm sau, nhà trai đến nhà gái đê bàn việc
chọn ngày tổ chức lễ cưới Hôm đó nhà gái cùng thách
cưới luôn Thường bên nhà gái đòi 3 lợn to, 3 cái nồi
đồng, 3 con dao làm nương, 30 cái bát, 1 chuồi hạt
cườm làm bàng hạt cây cu ru rừng Sau khi đã thoả
thuận khoán dẫn cưới, hai gia đình chọn ngày tổ chức
lễ cưới
□ Trước hôm cưới vài ngày, nhà trai m ang đủ số lễ vật sang nhà gái Còn nhà gái chuẩn bị gạo và rượu cho đám cưới Sau lễ cưới, cô dâu được đón về nhà chồng ngay, m ang theo vài ống gạo, chăn đắp, một cái nỏ và ông tên Vài ngày sau, đôi bạn trẻ m ang một chiếc nồi đồng, 4 con gà trở lại nhà gái Khi đến nhà gái, chàng rể
m ang nổi đồng đặt lên bếp, đê vào nồi một đôi đũa, 1 vòng cườm , rồi đôi bạn trẻ nắm tay nhau trong nồi đó Lúc ấy, b ố của cô gái tuyên bố với tổ tiên là từ nay hai người thực sự là vợ chồng
Tang ma.
Người Rục quan niệm chết bình thường là chết già, chết xấu là chết bất đắc kỳ tử như chết bị cây đè, hổ vồ,
bị dịch bệnh, v v N hững người chết bất đắc kỳ tử phải chồn riêng một nơi cách xa xóm
□ Khi những người già đau ốm bệnh tật Việc đầu
tiên là tìm ĩhầy sà n g (thầy cúng) nhờ thầy phù phép
chữa bệnh Nếu người bệnh qua đời, gia đình thông báo
cho họ hàng làng xóm đến để làm lẻ tặt cô boốc (nhập
tổ tiên) Lễ vật có thịt gà trống và bát cưm để trên đầu người chết Trong lúc hành lễ, gia đình cử người đi chọn nơi đào huyệt H uyệt đào theo hướng đông tây, chốn cất người chết phải đế đầu theo hướng tây (người R ục quan niệm người chết cũng như m ặt trời lặn) Nếu đế đầu ngược về hướng đông con cháu làm ăn không yên ốn Xưa, người chết được bó tròn trong các vỏ cây gọi là
sàng, nay để vào q uan tài giống như người Kinh.
□ T heo phong tục, gia đình có người chết chí kiêng
cữ tám ngày và làm hai lễ : p a lứtn cúi (lễ ba đêm ) và
p iế t p ư đáng (lẽ cuối cùng).
□ Lễ p a lứm cú i tiến hành sau khi chôn cất người
chết được ba ngày: anh em , họ hàng người chết, m ỗi nhà góp một con gà luộc chín và m ột nổi cơm m ang đến nhà con trai trưởng, sau đó m ang tất cả lễ vật ra m ộ để cúng khấn người chết
□ Lẻ p iế t p ư đảng tổ chức vào ngày.thứ tám , cả họ
nhà nào cộ thức ăn gì thì m ang thức ăn ấy đến gia đình
có người chết Con trai cả, bày lễ vật lên giường rồi thắp trầm cúng khấn, đại ý nói đã hết những ngày buồn nay xin phép cho con cháu được vui chơi, làm ăn Trước
Trang 8© T o Hop.
67 T h a y m o ha n h le (L a i C h a u )
© T o Hdp
68 T h a y m o han h le (L a i C h a u )
© T o Hop
69 T h a y m o han h le (L a i C h a u )
© T o Hop.
70 U ong nrd u ban g sCmg tra u (H a G ia n g )
© T h o n g ta n xa hay b a o ta n g d an toe h o c? ? ?
71 H ut th u o c ban g d o c tau (H a G iang)
© M ai T h a n h San
C
\S%.