Tân Việt cách mạng Đảng với cuộc vận động thành lập Đảng cộng sản Việt Nam (1925 - 1930)

Cùng trong thời gian này, một số nhà cách mạng bị bắt từ các phong trào yèu nước (Duy Tân. Nhiều nhà nho có chí khí.. nhà sáng lập hội Phục Việt gập gỡ, giải thích mục đích tôn [r]

ĐAI HỌC QUỐC (ĨIA HÀ NỘI TRƯỜNC, ĐẠI HỌC KHOA HOC XÃ HÒI & NHẢN VÃN

MỤC LỤC

Lời ló i đầu

Chuơng ỉ: S ự ra dời và quá trinh phát triển hệ thong tổ chức Tán Việt cách

1.3 Sự chuyển đổi đảng danh và quá trình xày dụng hệ thống tổ chức 24 1.4 Một s ố cuộc đấu tranh yêu nước do Phục Việt tổ chức 60 Chương II: Tư tưởng chính trị của Tán Việt cách mạng đắng 66 2.1 Chủ nghĩa yèu nước chắn chính điểm khởi phát tư tưởng chính trị của

LỜI NÓI ĐẦU

Thực dân Pháp xàm lược Việt Nam, được chính nó biện minh bời những lời

“khai hoá” cho một dân tộc lạc hậu Nhưng gần một thế kỷ người Pháp cai trị Đông Dương, lại đã chứng minh ngược lại, ràng với chính sách độc quyền vé kinh tế, chuyên chế về chính trị, nồ dịch về văn hoá; họ đã biến Việt Nam từ một xã hội phong kiến thành một xã hội thuộc địa nửa phong kiến Càng khai hoá thực dân Pháp càng khoét sâu màu thuẫn giữa kẻ đi “khai hoá” với bị khai hoá Báo L ’ Humanité (ngày 2-8-1919) viết: “ về mặt pháp lí: cả một vực thắm cách biệt người

Âu với người bản xứ Người Âu hưởng mọi tự do và ngự trị như người chủ tuyệt đối; còn người bản xứ thì phải bị bịt mồm và bị buộc dây dắt đi, chỉ có quyền phải phục tùng, không được kêu ca, vì anh ta dám phản đối thì anh ta liền bị tuyên bố là kẻ phản nghịch hoặc là một tên cách mạng và bị đối xử đúng tội trạng ấy” Càng khốn khó hơn cho người bản xứ nào xuất ngoại để thoát khỏi ân đức của sự khai hoá ấy: “ Gia quyến anh ta bị hành hạ; bản thân anh ta nếu bị bắt thì bị tù khổ sai hoặc bị đẩy lên máy chém” (63; 7)

“Sự tương phản càng nổi bật không kém trong lĩnh vực kinh tế Một bên là những người dân bản xứ bị dìm trong cảnh dốt nát và suy yếu bởi một hệ thống tinh khôn nhằm nhồi sọ, đần độn hoá không lấp liếm hết được dưới một dạng ơiáo dục bịp bợm: họ phải đổ mồ hôi sôi nước mắt trong những lao tác nặng nhọc nhất và bạc bẹo nhất để kiếm sống một cách chật vật và hầu như chí bằng sức lực của họ thôi

để nuôi mọi ngàn quỹ của chính quyền Một bèn là người Pháp và người nước ngoài: họ đều đi lại tự do Tự dành cho mình tất cá tài nguyên của đất nước chiếm đoạt toàn bộ xuất nhập khẩu và tất cá ngành nahề béo bở nhất, bóc lột trânơ tráo trong cảnh dốt nát và nghèo khổ” (63; 8)

Trong trang hồi ký Chỉ một con dường, Đinh Vãn Đức, một còng nhân trẻ

thời bày giờ, kế lại: “ Với cái tuổi mười tám tòi không bao giờ quên được nhửnơ

ngọn roi cá đuối trong tay cai Tây, đội Tây, những ngọn roi cậc bò của cai Yến đội

Học, cửu Hách quất túi bụi trên lung cổ thợ thuyền Chúng có thế đánh bất cứ ai

bất cứ lúc nào Ví ã cái lí do là lười nhác làm in khòng xứng với công xá chúng trá, mặc dù người thợ phải làm đến mười hai, mươi bảy tiếng một ngày” “ cuộc đời thợ của mình vẫn ăn công làm khoán, vẫn cực nhọc đủ bề, chưa có một chút gì đổi khác Có khác chăng, là mỗi ngày mình càng lớn càng gần những người thợ đàn anh, càng nhận ra mọi nguồn gốc đau khổ của đất nước bị nố lệ”, nhiểu lúc những người thợ không kìm nén được căm giận đã “sắm sậy, rủ vài anh em bị đòn nhiéu

đánh bọn sếp kíp, cai km "{ốO: 45) Một vài đoạn trích trên mà chúng tòi rút ra từ

những bài báo đầu thế kỷ XX, hoặc từ những dòng hồi ký của những người đã sông thời đó đều cho thấy dân tộc Việt Nam, các giai tầng lao động trong đó có giai cấp công nhàn Việt Nam muốn tổn tại cần “phải tìm lấy con đường sống" “ phải tổ chức nhau lại mà đấu tranh" Đó là nguyên nhân sâu xa trực tiếp thúc đẩy dân tộc Việt Nam có những đợt cồn cào chống đối, biểu hiện bằng những mưu toan nổi dậy rộng khắp, hoặc bàng hành động của những con người tuyệt vọng-như những cuộc biểu tình ôn hoà năm 1908 và những vụ nổ bom sau đó ở Bắc KỲ và Nam Kỳ Tiếp đó là những vụ đàn áp đẫm máu, sự thiết quân luật bắt bớ, những vụ cuyên án và chém giết hàng Loạt Đầu thế kỷ XX, các nhà tù khổ sai ở Guam, ở Tân Calêđôni, ò Côn

Đ ảo, đều đầy áp tù chính trị người bản xứ Nhưng tàu chiến và đại bác; súng liên thanh và máy chém không đè bẹp được sự phản kháng của dân tộc Việt Nam Cũng

từ những ngày ấy đã xuất hiện thêm nhiều hội đảng Vào nửa đầu năm 1925 xuất hiện gần như song trùng hai tổ chức yêu nước mà sự phát triển cùa các tổ chức này

đã đi tới sự hợp nguồn tạo ra một chính đáng lớn nhát trong lịch sử Việt Nam

Giáo sư Trần Vãn Giàu có nhận xét: “ Lập hội đáng khôns phái là cái ơì mới của người yèu nước Việt Nam Đã từng có đáng Cần Vương, có hội Thiện chí có hội Duy tân Thuớ ấy hội cũng là đáng Vào những nãm 20 xứ ta có đúno Phuc Việt, có đáng Tàn Việt, có đáng “Thanh nièn”, có Việt Nam cách mans thanh niên rồi có Quốc dàn đáng; không lúc nào chính đán2 mọc rỏ lên như lúc này chứnơ tỏ

sự bộc phát của chủ nghĩa yêu nước, chứng tỏ một giai đoạn lịch sử mới bát

dầu"(48: 92.93)

Lúc bấy giờ, nổi bật trong phong trào yêu nước là tổ chức cách mạn° do Nguyễn Ái Quốc sáng lập Sau 10 năm thực hiện cuộc kháo nghiệm, n°hiên cứu các

cuộc cách mạng điển hình trong thế giới cận hiện đại Nguyễn Ái Quốc đã lựa chọn được con đường cứu nước đúng đắn Từ đó người tích cực truyền bá chủ nghĩa M á;

- Lẻnin vào Việt Nam và tìm cách tiếp cận với những người Việt Nam yêu nướ: đang hoạt động ở Trung Quốc Người đã tích cực thuyết phục, giáo due và tò chứ:

họ thành Việt Nam cộng sán dfìùn (2-1925), mở rộn? việc cạo nguồn, ra sức xúc

tiến thành lập Đáng cộng sán Việt Nam

Tháng 7-1925, Phục Việt ra đời Đó là kết quá cùa bếp than hổng mà chủ nghĩa yêu nước đã ủ lại trong những ngày cuối cùng của Duy Tân hội và được thổi bùng lên khi các chính trị phạm- những sĩ phu bị tù ở Côn Đáo hết hạn tù bắt gập

đám thanh niên tân học vừa trưởng thành; là kết quả cùa sự bền bỉ của các chính trị

phạm trên con đường phục hưng Việt Nam với sự nung nấu chí cứu nước của lớp trẻ mang nặng thù nhà, nợ nước, Ng?y sau khi ra đời, với chủ trương tìm kiếm giao kết với các tổ chức yêu nước khác, Phục Việt đã cử ngay đại biểu của mình đến Quảng Châu (Trung Quốc), nơi mà nhiều năm đã trở thành một trung tâm đầu não của

phong trào yêu nước Việt Nam Bằng con đường đó, họ đã đến được với Đường

cách mệnh của Nguyễn Ái Quốc.

Xuất hiện trong điều kiện đó, Phục Việt nhanh chóng trướng thành Phục

Việt sau nhiều lần đổi tên (Hưng Nam, Việt Nam cách mạng Đàng, Việt Nam cách

mạng dồng chí hội rồi Tân Việt cách mạng đàng (gọi tắt là Đảng Tán Việt) Tầng

lớp trí cấp tiến này là nhũng người hãng hái tiếp nhận và khôns n Sỉ ừng chuyển hoá trèn con đường giải phóng dân tộc theo khuynh hướng cách mạns vô sán Họ đã đi tới cùng của con đường hợp nhất ba tổ chức cộng sán

Đáng Tân Việt được mặt thám Pháp để cập tới trong hai hán báo cáo <>i;i

Khâm sứ Trung Kỳ (1929) trong Lịch sứ Đàng Tân Việt của Hà Huỵ Tập ưửi Quờ:

tế Cộn2 sán (tháng 10-1929) trong Tân Việt cách mụnỵ dãnV cùa Nhượn« Tốn ’ (1945) trong các hòi ký của các bậc lão thành cách manii Tôn Thị Quế ĐàoXuàu Mai và trong các tập Danh nhún lịch sử Việt Nam Nhưno chưa có một tác ưiá nào

đề cập một cách toàn diện Các còng trình đó thườníỉ khòna đánh aiá dúnu thự '

chất cùa tổ chức này; thậm chí trong cuộc vàn độna thành lập Đáng níỉười ta mò li

nó một cách rất mờ nhạt, hoặc chỉ giới thiệu những hoạt đóng có tính chát đơn lẻ của một số đảng viên cộng sản nổi tiếng có nguồn gốc là Tàn Việt.

Trong thực tế lịch sử, có rất nhiều đáng viên cộng sản có gốc từ Tân Việt và nhiều người đã trở thành những cán bộ cốt cán của đảng khỏng chi trong thời kì

Đáng mới ra đời mà suốt cả nhiều thập kỷ tiếp đó Do vậy việc nghièn cứu vai trò

của Tán Việt cách mạng đáng trong cuộc vận dộng thành lập đán ạ có ý nghĩa làm

sáng tỏ thêm một mảng lịch sử quah trọng trong lịch sử dàn tộc, khẳng định vị trí quan trọng của các thế hệ trí thức Việt Nam trong cuộc đấu tranh giành độc lập và xây dựng đất nước

Mặc dù còn gặp nhiều khó khăn trong việc thu thập tài liệu, chúng tôi cũng

đã cố gắng sắp xếp một cách có hệ thống quá trình hình thành phát triển và những đóng góp quan trọng của nó đối với cuộc vận động thành lập Đảngcs Việt Nam

Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài được cấu trúc ba chương:

Chương I: S ự ra đời và quá trình p h á t triển hệ thống tổ chức Tản Việt

cách mạng đảng

Chương II: Sự chuyển hoá về tư tưởng chính trị cứu nước giải phóng dàn

tộc theo khuynh hướng cách mạng vô sản

Chương III: Những đóng góp của Tản Việt cách mạng đảng trong cuộc

3 Khùng nỵừnq tạo dựng nguồn lực cho sự nghiệp ỳ à i phóng dân tộc

H i Nội ngày 20 tháng 10 năm 2003

CHƯƠNG I

S ư RA Đ ỜI VÀ QUÁ TRÌN H PHÁT TRIỂN h ệ t h ố n g T ổ CHỨC

CỦA TẢN VIỆT CÁCH MẠNG ĐẢNG

1.1 Từ cái nòi “Phuc Viêt”

Sau cuộc kháng thuế ở Trung kì (1908), một lớp tù nhũn mới -những vị văn thân, các nhà n>io yêu nước đã từng hoạt động trong phong trào Duy Tàn, Đông Du (1905-1908), Đông kinh nghĩa thục (1907), phong trào khất sưu, giảm thuế ở Trung

Kỳ (1908) đã bị thực dân Pháp đày ra Côn Đảo

Năm 1908, số tìtóquốc sự phạnwỉã lên tới trên 50 người Trong số đó phải kể tới các cụ: Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Đặng Nguyên cẩn, Ngỏ Đức Kế, Nguyễn Quyền, Lè Đại, Võ Hoành, Dương Bá Trạc, Lê Vãn Huân (Giải Huân), Nguyễn Đinh Kiên (Tú Kiên), Trần Hoành (Cửu Cai), Phạm Văn Ngòn, Phạm Văn Thản, Hoàng Vãn Khải (Cử Ngò), Trần Kỳ Phong, w

Tại nơi đày ái này, dưới roi vọt của kẻ thù, các sĩ phu yêu nước- những người trí thức đương thời vần nung nấu một tinh thần đấu tranh giành độc lập tự do cho dân tộc Tư tưởng này được thai nghén từ nám 1913 và qua những lần đóng bè vượt ngục không thành mãi đến tháng 7-1925 mới trờ thành hiện thực Trên con đường cứu nước “nhữns người trí thức cấp tiến" mà số đôns là nhữns thanh niên tân học

đã kết hợp được chủ nghĩa vêu nước với trào lưu tư tưởng mới của thời đại góp phần thúc đẩy cuộc đáu tranh giái phóng dân tộc ở Việt Nam đi theo khuynh hướng cách mạng vô sàn

1.1.1 N h ữ n s chính tri pham tới Côn Đào-“Đi dẻ, khó vé”

Côn Đdo là tên thường gọi để chi quần đáo Côn Lòn, một trong những quần đáo tién tiêu ờ phía Đỏng Nam của Việt Nam, bao gom 14 đáo lớn nhỏ với tổna diện tích là 72,18 km2; trài ra trên một vùng bién có toụ độ 106.31 đến 106,45 kinh

độ đông, từ 8,34 đến 8, 49 vĩ độ Bác

Đường biển từ Côn Lỏn đến thành phố Vũng Tẩu dài 179 km, đến Sài Gòn

(thành phố Hổ Chí Minh) dài 230 km, đến cửa sông Hậu 83 km, đến thành phô Cần

Nhìn chung khí hậu Côn Đáo trong lành, thuận lợi cho sức khoẻ con nsười Đương nhièn điều này còn tuỳ thuộc rát nhiều ở vị trí cụ thể, ờ nơi cao hay thấp, có chướng ngại che chán gió ít hay nhiều của tự nhièn hoặc của con người tạo ra hay khòng Cổn Ldin còn có nguồn nước ngọt chảy ngầm trong lòng đất và là nguồn nước chù yếu ở đảo để dùng trong sinh hoạt cũng như trong mọi hoạt động kinh tế

Đồi núi chiếm 88,4% diện tích Côn Đảo ơ đây gió mùa Đòng-Bắc thường rất mạnh, từ cấp 6 đến cấp 7 Đó chính là mùa gió chướng gây nhiều trở ngại cho sinh hoạt Người tù thường lợi dụng mùa gió này thả bè vượt ngục để trớ về đất liền

Khi xâm Lược Việt Nam, thực dân Pháp đã nghĩ tới mối hiểm nguy nếu như

có một cường quốc Tây phương nào đó mà trực tiếp là đế quốc Anh đến chiếm Côn

Đáo Trong thư gửi Đô đốc Bôna-thiếu tướng hải quân sang Nam Kì nhậm chức, Bộ trường hải quân Pháp nhấn mạnh:“ Tôi luôn lo ngại rằng, sẽ có một quốc gia nào đó tới chiếm hải đảo, biến nó thành pháo dài quan sát rất nguy hiểm cho chúng ta Phải

cố gắng chiếm lấy, lấy cớ là đế xây dựng một ngọn hải đăng”(62; 21)

Tháng 7-1861, Pháp đã quyết định thành lập nhà tù ở Côn Đảo Ngày 28-11-

1861, chúng đưa tàu Noodagaray đến Vũng Đầm (Côn Đảo) và sau đó Pháp đã hợp thức hoá sự chiếm đóng này trong điều 3 Hiệp ước Nhàm Tuất (5-6-1862)

Bàng nhà tù Côn Đáo thực dàn Pháp thực hiện sự giam cầm, cách li các nhà yêu nước với nhàn dàn nhàm tránh mối nguy hại tới “an ninh" thuộc địa cùa chúnơ Mặt khác, cưỡng bức lao độna, bóc lột, vắt kiệt sức tù nhản phục vụ quyển lợi bọn cui ngục: hành hạ giết dần, giết mòn đè bẹp sự phán kháng của tù nhãn, làm cho họ thân tàn ma dại: aàỵ khiếp sợ cho những người yêu nước trong đát liền đana và sáp bước vào cuộc đâu tranh giái phóng dân tộc Cũng từ đó cỏn Đáo đã trờ thành đia n£uc trán gian Những tù nhãn đầu tiên đã nổi dậy đấu tranh đòi tư do, hv vonơ tìm kiếm con đường sống Nhưng các cuộc đấu tranh này đã dán tới một kết cục bi thảm Trong một báo cáo gửi cấp trên, thiếu uý hái quũn Richard kể lại ràn«: nám

1863 “Nhà tù Côn Đáo trống trơn, tình cành của dân chúng khốn quản hết mức

không sao tả xiết Mìia màng bị thất bát, thực phẩm thiếu thốn nghiêm trọng, thóc

giống không có Nguời dân phải ãn củ rừng, thằn lằn, dơi, chuột; bầu không khí khủng bố, nỗi kinh hoàng bao trùm trên đảo đã bị tàn phá nặng nề này Nhiều tù nhân còn ẩn náu trẽn rừns đêm tối mới xuống nhà dân tìm cái ăn”(62; 25)

Từ đó, vẻ đẹp thièn nhiên của Côn Đảo bị gông xiềng chết chóc đè nạng, không khí trong lành trờ thành ám đạm Thực dân Pháp đã rlựng lên các trại giam,

lập ra các sở tù làm cho Côn Đảo trở nên nghẹt thở Sách hìĩù tù Côn Đáo mô tá

rằng: ngay giữa trưa nắng, khi các cửa ngục khép lại thì “ khám giam tối như bưng, không khí ngột ngạt, lại thêm mùi cầu tiêu ở góc khám xông lên nồng nặc”(62; 33) Tuy xây nổi trên mặt đất, nhưng các xà lim đều như hầm tối Với không gian chật hẹp (cao không đầy 2m, dài khoảng 2m và rộng chừng lm) một hoặc hai tù nhân bị cùm chân nằm trên sàn xi mãng về mùa đông lạnh thấu xương, về mùa hè nóng như hun, người tù nhễ nhãi mồ hôi và gần như nghẹt thở Người vào xà lim thường bị phạt ăn cơm nhạt uống nước lã 10 ngày Cửa hầm tối cũng như xà lim đóng im ỉm suốt ngày, chỉ hé vội trước giờ ăn để đưa cơm vào cho người tù; nên những tù nhàn chỉ bị đẩy “vào hầm tối ít lâu là người héo quắt lại, mắt mờ, chãn đứng không vững”(62; 33)

Trong số các banh của trại giam có một hầm xav lúa với một chiếc cối rất to

và nặng nề Đây là nơi nhốt những tù nhàn “bất trị và nguy hiểm" đối với nhà tù Dưới roi vọt và đốc thúc Liên tục, các tù nhân bị đấy xuống hầm xay lúa, cứ hai người một xiềng phải quay cối xay lúa suốt từ 6 giờ sáng đến 5 giờ chiều

Trong các sở tù ở Côn Đảo có tới 15 sở cỉutxên môn với các côns việc nặnơ

nhọc đốn củi, dọn tàu, đập đá Iàm đường, lấy san hô, đốn gỗ, xay lúa, mà cơm tù chi có:

“ Cá khò mặn như muối,Cơm lứt đen như sắt

Báy người chung một mâm

Ngồi lết chi xực gắt”

Cụ Huỳnh Thú: Kháng kể lại: “ Lúc chúng tôi ra đảo có dọn tàu hai lần rất

là tê mẻ bải hodi, rước lấy võ số là roi! Đám quan to ( tù thường pham thường PQÌ

các cu vãn thân, các ông nghè, ỏng cử như vảy) duy có hai òng Phong Thử và Ngô

Xá ỉà vác nổi bao lúa nặng 60kg, còn bao nhièu đều quỵ cả đến hai người cũng

không rê nổi; có đánh cũng nằm quay ra đó mà chịu, không lim nổi việc”(NTCD-

trg 51) Cho nên khi tàu chở hàng tới là tù nhân cám thày sáp có những trận đòn lớn

“rất ghê người” sẽ quất vào người họ Họ lo lắns cỉến nỗi “sác mật tráng như vôi”(Thi tù tùng thoại)

Bị đầy ra Côn Đảo khổng chỉ bị đòn roi, khòng chi di dể mà còn rất klió vé

Khó về do nhiều nguyên nhân “Khó về vì nhà tù Còn Đáo có quá nhiều những biện pháp giết dần giết mòn người tù: ãn không đủ sống, ở không đủ chỗ, thở không đủ khống khí, tắm không đủ nước, ốm không đủ thuốc men mạc không đủ quần áo, rét không đủ chiếu, làm không kịp thở, chết không quan tài không bia mộ, .Trong khi

đó ở Côn Đảo lại quá thừa xiềng gông, roi vọt, xà lim, hầm tối: thừa cai ngục tàn bạo, trắng trợn, ngu xuẩn tham lam, thừa mánh khoé bịp bợm đê đàn áp, lừa

bịp”(62; 44) Chính do đi dễ, khó về mà những lớp tù nhân đầu tiên đã liều chết, nổi

dậy chống bọn cai ngục quyết liệt với hi vọng tìm kiếm cơ may được sống sót trở

về Nhưng các sĩ phu không hành động như vậy, roi vọt chết chóc không thể làm nao núng ý chí cứu nước của các cụ

I Ỉ 2 Côn Đảo sau phong trào chống thuế ở Trim s Kỳ

Giữa lúc phong trào chống thuế ở Trung Kì ( 1908) diễn ra sôi nổi, mật thám Pháp đã bắc Phan Châu Trinh ngay tại bục giảng trường Đông lãnh nghĩa thục Sau

đỏ cạ bị đầy ra làm khổ sai tại sỏ' Rẫy An Hái (Còn ĐÚO) Vừa bị giái ra khói đô thành, Cụ đã hiên ngang đọc bài thơ cảm tác của minh:

“ Luy luy già toả xuất Đồ môn

Kháng khái bi ca thiệt thượng tồn

Quốc thổ trầm luân dân tộc tuỵ

Nam nhi hà sự phạ cỏn Lòn”

(Bán dịch:

“ Xiềng gòng mang nặng biệt đô môn

Khảng khái ngân nga lưỡi vẫn còn

Đất nước đám chìm, nòi giống mòn,

Thân trai nào sợ cái Côn Lôn.”) (52; 206) :

Ra Côn Đảo, bọn thực dân bắt các cụ đập ilá, công việc này quá sức đói với các bậc danh nho, nhưng các cụ đâu có quản:

“ Làm trai đứng giữa đất Côn Lòn,

Lảy lừng làm cho lở núi non

Xách búa đánh tan năm bảy đống

Ra tay đập bể máy frãm hòn

Tháng ngày bao quán thân sành sõi

Mưa nấng càng bển dạ sất son

Những kẻ vá trời khi 15 bước,

Gian nan chi kể việc con con”(52; 207)

Khi nghe tin Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế, Đặng Nguyên cấn- các thân hữu của mình cũng bị đày ra Côn Đảo, ngay buổi chiều hôm đó, Phán Châu Trinh

đã tìm cách gửi thư động viên: ‘Thoạt nghe anh em tới đây dậm chân kêu trời một tiếng, đoạn tự nghĩ: anh em VI quốc dân mà hi sinh đến phải ra đây, chắc có trăm

điều vui mà không chút gì buồn Đâv là trường học thiên nhiên, mùi cay đắng trong

ấv làm trai giữa th ế kỉ XX này không thể không nếm cho b iế f \ 62; 64).

Thân bị lao tù, cách biệt quê hương, lòng bị nhói đau VI không thể phụng dưỡng được mẹ cha, vì phải cách biệt với cuộc đấu tranh trong đất liền Nhưng các

sĩ phu luôn trăn trở với sự tiết thảo, của chữ hiếu, chữ trung, của tình yêu tổ quốc,

đổng bào Cụ Giải Huân đã Gửi mẹ báu tâm sự:

“Con thảo với cha mẹ

Lòng cha mẹ thế nào?

Lo con không tự lập,

Trọn đời chìm dưới ao

Đông Nam có hòn đáo,

Một rừng tụ anh hào

Lưu lạc được đến đây

Ngàn vàng giá trị cao”(52; 463)

Trong số những nhà khoa báng “đến tụ nghĩa" ở Cơn Đáo, cĩ nhiéu người cĩ

danh tiếng đầu thế kỉ XX N iũng con người này khơng chỉ xơng xáo hoạt động

trong phong trào duy tân mà sau khi ra tù họ vẫn tiếp tục gĩp sức vào cuộc vận

động giải phĩng dàn íộc trong nhũng nám hình thành phong trào cộng sán Việt Nam

Lê Văn Huân (1876-1929) cĩ biệt hiệu là Lùm Ngu, sinh tại làng Trims Lẻ

huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh Ơng mồ cỏi cha từ nhỏ, được mẹ nuịí ăn học Trong khoa thi hương Bính Neọ (1906) ơne đỗ đầu Trường Nghệ nên thường gọi là Giái Huân Ơng tích cực hoạt động trong phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX Sau khi Phan Bội Châu bí mật từ Nhật Bản trở về thảo luận với các sĩ phu trong nước kê hoạch khai dân trí, chấn dân khí, đào tạo nhàn tài, Lê Văn Huân đã đã cùng với Phĩ

bảng Đặng Nguyên cẩn và Tiến sĩ Ngơ Đức Kế thành lập Triêu dương thương quán

ở Vinh (1907) Để chuyển việc cầu viện sang cầu học, các cụ tổ chức buơn bán một

số hàng lâm sản, thủ cơng là cơ sở đế tạo nguồn tài chính nhầm giúp cho việc học

tập của một số thanh niên tại Nhật Bản Đồng thời, qua Trỉẻu dương thương quán

các sĩ phu bàn bạc tổ chức các cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp

Đầu tháng 5 năm 1908, theo lời kêu gọi của Nguyễn Hàng Chi, sĩ phu và nhân dân các huyện ờ Hà Tĩnh đã náo nức kéo nhau đi biểu tình địi giảm sưu thuế Phong trào nổi lên rầm rộ nhất là các huyện Can Lộc, Nghi Xuân, Đức Thọ Hương Khè Tại huyện Đức Thọ, Lẽ Văn Huân đã cùng Phạm Vãn Ngơn, Lẽ Vãn cẩn lãnh đạo nhân dàn vào thị xã địi giám sưu thuế Từ các lànơ Đỏng Thái, Yên Vượng, Trung Lễ Đơns Khè Văn Xã hùn® trăm nịng dân đội nĩn cời, mans tơi rách, mặc quần áo rách kéo nhau lên tinh

Phons trào chống thuế ờ Hà Tĩnh bị đàn áp khĩc liệt, chính quyền thực dân bát Siam hàng loạt naười trcns dĩ cĩ Lẻ Vãn Huân Nguyễn Duy Phươnơ Phạm Vãn Niiỏn vv Khi nghe tin Nguyen Hàns Chi và Trịnh Khác Lập bị chính quvén thực dân kết án tứ hình, các s phu bị tạm iiiam ớ nhà lao Hà Tĩnh (trong đĩ cĩ Lẽ Ván Huân) dã gửi các câu dùi ra ngói viènn Họ đã hết lừi ca nỵợi và cam phục những bậc anh hùng mới; với Trịnh Khác Lập, các cụ viết:

“ Nhân sứ giai tiừn sinh, tuv sưu thuế vi kim nhật chi dại vấn đê hố tước long thơn, vết dục hạ, nhi bất dục hạ”(Ai cũng như tiên sinh, tuy sưu thuế là việc to

lớn ngày nay, cọp nuốt rổng nhai, cĩ muốn xuống cũna khơng thể xuống)

“Cơ sà liệt vi liệt sĩ, tri thiết huvêt vỉ hậu lai chi hương kết quá đường kinh

sa nộ, đẩu khá tồn diệc uất tất tổn” (Xưa gọi là liệt sĩ, biết máu sát là kết quá tốt

đẹp mai sau, chấu kinh, ếch giận, đầu cĩ cịn cũng khơng cần cịn”

Các cụ cũng đã làm câu đối khĩc Nguyễn Hàng Chi: I

“ Khẩu năng ngơn cảm ngơn, thú nâng thư cam thư phiên phiên khả ái tai,

nhân cách đơ tịng tán học xuất” (Miệng dám nĩi, tay đám viết, phới phới đáng yêu

thay nhân cách đúc nên từ học mới)

“ Vấn quàn thè vị thê, vấn quân tử vị tử, phẫn phẫn hơ vi giả, huyết ngân chi

vi quốc dân lưu” (Chưa lấy vợ, chưa cĩ con, uất uất làm gì thế, máu tươi đã chảy VI nhàn dân) (30; 418)

Bị thực dân Pháp đày ra Cơn Đảo, nhưng Lê Vãn Huân cũng như nhiều sĩ phu khác vẫn nung nấu tinh thần bất khuất Khi Dương Trường Định (Dương Thạc) một chí sỹ người Quảng Nam, một bạn tù chết trong cảnh “ Âm thầm nước tổ, gần mấy năm sồi nổi ngọn phong triều, kẻ chết, người đày, Hồng Lạc ngàn năm đâu thấy sử các cụ vẫn giữ một niềm tin “Nghi ngút hổn thiêng dưới chín suối dắt dìu tân đảng phái, tiếng hị, giọng khĩc, Cơn Lịn ngày khác khắc nèn bia”(52; 462)

Trần Hồnh (Cihi Cai) ị ỉ 878-1946) cũng là một nhà yêu nước đấu tranh

khơng mệt mỏi cho độc lập dân tộc và hạnh phúc cho đổng bào Cụ quê ở làng Phươns Sơn, xã Triệu Sem, huyện Triệu Phong, tinh Quán2 Trị, con một nhà khoa

bans, lúc nhỏ học chữ Hán Năm 1896 học trường Quốc Tử Giám Năm 1897 học trườns Quốc học Huế Nìim 1902 làm thơng ngơn ở Cơng ty than Nơn« Sơn (Quáno Nam) Ơng tham gia hội Duy Tản ở Quáng Nam Năm 1906 bỏ nshề thơng ngịn để

đi hoạt động cách mạng Về Quãng Trị, ỏng đứng ra thành lập hội Duy Tân ở tỉnh

vù chì đạo phong trào tại địa phương Năm 1908, hưởng ứng cuộc vân đơnơ chốn°*— c cthuế, dưới sự lãnh đạo củ 1 hội Duy Tàn phong trào ờ Quánơ Trị từ nhửnơ hình thức

ịn hó như vận động đàn õng cắt tĩc ngán, dùng hàng nội hố, chỏng mè tín dị đoan đã phát triển lẽn nhũng hình thức cao Tháng 3 năm 1908, hàng ngàn nhàn dân

ià Phan quàn Tây-Hồ (tức là Phan Chàu Trinh) tuý tâm bàn Tày học, thường vói Tây

Hổ đến nhà Đào, có bao nhiêu tân thơ đọc hết, biết được đôi chút biến thiên của thè giới thật bắt đầu từ năm ấy”(64;36,37).

Từ đó cùng với Phan Châu Trinh- ông trờ thành một người bạn tâm phúc, hoạt động khổng biết mệt mỏi cho phong trào Duy Tân Các sĩ phu cùng chí hướng với cụ Huỳnh, kẻ thì từ quan, người cáo ốm, rời bỏ kinh đô Huế để đi vận động cho

sự nghiệp duy tan cái cách Khác với Phan Bội Chàu, họ không có một chương trình, một tổ chức cụ thể Vũ khí của họ là“ tân thư”, là học thuyết dân quyền và đặc biệt là lòng nhiệt thành yêu nước

Tháng 10 năm Giáp Thìn (1904), Huỳnh Thúc Kháng trong nhóm Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp đã đi khắp nơi trong tỉnh Quảng Nam cổ đông cho phong trào duy tân

Tháng 2 năm At Tỵ (1905), họ lại thực hiện một cuộc “Nam du” Đến nơi nào họ cũng “ cổ xuý tân học không chán” Họ đi vào Bình Định, Phan Thiết tiếp tục bước đường cổ động Lúc đi ngang qua Cam Ranh, được tin chiến hạm Nga đậu tại đó, họ mua trứng gà, trái cây để giả làm khách buồn, thuè thuyền đánh cá và lên tàu Nga đế xem Sự kiện này đã để lại trong họ những dấu ấn sâu sắc, củng cố thèm lòng tin và thúc giục lòng háng say của họ nhằm cổ động cho sự nghiệp duy tân cải cách, Huỳnh Thúc Kháng đã nhận xét về công việc các cụ làm là “ rất khoái'’!

Rời Cam Ranh họ tiếp tục đi vận động ở các tỉnh miền Nam Đến Phan Thiết, Phan Châu Trinh đã cổ động cho việc thành lập công ty “Lièn Thành" và ‘Hội Dục Anh” , tạo điểu kiện cho việc phát triển thèm cơ sờ duy tân Sau đó Huỳnh Thúc Kháns và Trần Quý Cáp đã về Quáng Nam Trẽn đường về hai ôns tranh thủ ơhé vào nhiều nơi ờ Quàng Ngãi tiếp tục gày cơ s ả Được sự úng hộ của một số đồnơ bào khá giá ở Thạnh Bình Huỳnh Thúc Kháns và Lè Vĩnh Huy đã thiết lập “ Thương học cổng ty” Tổ chức này có chi nhánh khắp huyện nhàm mục đích liên lạc những người yêu nước và gày tài chính bí mật hỗ trợ phong trào Đôns du

Sưu cao thuế nặng, những thứ ấy tròng vào cổ nhân dân ta như nhửn^ chiếc

thòng lọng Lúc bấy giờ ở vùng Nam Ngãi nhân dàn phái đào sòng Cu Nhí để chờ

than đá từ Nòng Sơn vé Đà Náng, đắp đường từ Bổng Miêu ra đường cái để thuận

tiện cho việc khai thác vàng Việc đào sông đắp đường gày nhiều cơ khổ cho nhân dân Từ năm 1907, vẩh đề xin khất sưu thuế đã được đề cập ở nhiều nơi trong cuộc vận động duy tân Các sĩ phu còn kêu gọi nhân dân không chịu đóng thuế cao Tài

liệu “qua châu bán triều Duv Tân" cho biết nội đung kêti aọi đại khái như: ngàynào đến kỳ thuế, trưng thu quá nạng, nhất tề không chịu, quv quan há có lẽ siết hết được sao”(64; 90)

I Cuộc vận động Duy Tân, khi đi sâu vào quần chúng đã đẫn đến sự bùng nổ

phong trào chống sưu, thuế Hàng đoàn người lũ lượt đội nón mẻ, áo rách, vây

thành, khất thuế là một hiện tượng độc đáo trong lịcii sử Trong vụ chống thuế

Trung Kỳ, Huỳnh Thúc Kháng bị thực dân Pháp bắt, kết án tù chung thân, đầy ra Côn Đảo cùng với 26 nhà yêu nước, trong đó có Nguyền Thành, Ngô Đức Kế, Đặng Nguyên cẩn, Lê Văn Huân, v.v Ở tù, cụ bắt đầu học chữ Pháp Cũng như các bạn

tù khác, cụ rất mong muốn “ Phục Việt”

Trán Kỳ Phong (1872-ỉ 94ỉ) người làng Chu Me xã Bình Chàu, huyện Kim

Sơn, đậu tú tài năm Nhâm Dần (1902) tại trường thi Bình Định Cụ đã từng tham gia phong trào Cần Vương cuối thế kỉ XIX và phong trào duy tân đầu thế ki XX, đặc biệt là hoạt động tích cực trong vụ chống thuế ở Trung kì (1908) Nshe tin bị toà án Nam triều tỉnh Quảng Ngãi kết án vắng mặt với án chém lập tức, Trần Kì Phong liền rút vào hoạt động bí mật Nhưng đến ngày 5-11-1908, bị chính quyền thực dân bắt tại Cứa Đại (Quảng Nam) Chúng đã 2 lần xét lại bản án và cuối cùns quyết định đày cụ ra Côn Đáo lao động khổ sai 13 năm Đối với cụ: "Góc biển rìmơ

hoan2 , xương anh hùng không cần lựa chỗ” Cụ lên án xã hội thực dân -nguồn gốc

của mọi sự tranh giành cướp bóc của sự bát bình đảns đàn tộc, bất bình đán® tronơ quan hệ con người Cụ muốn "xoav trời lại”, muốn xoá bỏ chế độ thực dân:

“ Bốn biến nám châu cũng một trời

Làm chi chia rẽ hỡi ai ơi!

Cuộc cờ đẽ' quốc tranh cao thấp,

Naọn sóna dân quyén chãv ngược xuôi

Trên đám bụi hồng chim đớp liệng,

Dưới dòng nước nóng cá đua bơi.

Thay ông Bàn c ổ xoay trời lại,

Chớ bác trời ncv thật khó chơi ”{52; 492).

Lê Đại (1875-1952) hiệu là Từ Long, tự là Siêu Tùng, xuất thân trong

một gia đình nho học, người làng Thịnh Hào, nay thuộc quận Đống Đa (Hà Nội) Thuở nhỏ học chữ Hán, thi hạch đậu đầu xứ, nên gọi là xứ Lè, thi hương vào Tam trường

Năm 1907, Cụ tham gia hoạt động trong Ban tu thưĩcủ-d Đông Kinh Nghĩa

Thục Cụ là dịch giả tác phẩm Hải ngoại Imvểt thư nổi tiếng của Phan Bội Châu

Sau khi vụ Hà Thành đầu độc xảy ra năm 1908, Pháp buộc tội cụ là đồng đảng của

Đề Thám, can dự vào vụ đầu độc lính Pháp ở Hà Nội

Bị đáy ra Côn Đảo lòng đầy phẫn uất đối với bọn thực dàn Pháp xâm lược, vui vẻ gác chuyện công danh khoa cử: “ Còn có bọn ta, tù chả sợ, đày cũng chả sợ, cho đến lúc miệng như tép, mép như rồng, tiếng như cồng, mắt như chớp, xốc vácnon sồng một gánh, làm sao nên việc, bấy giờ sẽ hỏi bạn non xanh”

“Đến” tụ nghĩa với các anh hùng Côn Đảo sau vụ chống thuế Trung kì còn

có cử nhân Đặng Văn Bá, vốn là một nhà nho yêu nước đã từng hoạt động trong

Triêu dương thương quán (ở Vinh) Sau một nãm “ Ngậm đắng, ãn cay, đợi bữa

luôn'’, giữa “Sóng ỉchoá châu thần trong mặt khuất”, “Biển giãng hơi quỉ khiến người nôn” của cảnh tù Côn Đảo, cụ đã khảng định:

“Trải nhiều gian khổ thêm can đởm

Biệt cách quê hương rối mộng hồn,

Lá rụng một đêm theo 2ÍÓ cuốn,

Non sông kháp xứ thấy vừng tròĩT(52; 447 )

Một năm, hai năm rồi ba năm; tìm mưu tính kế đã mấy lần đã trải máymùa sió chướng mà cúc sĩ phu vẫn chưa trở lại được với đất lién với nhân dân vớiđồng chí để chiến dân cho nén độc ỉập Nhữns khi nhìn lại sức khoé sút kém đến

“khuôn nò chưa thoái lại vòng tù", đến “tuý mộng âm trầm nước Tổ đau”, các vịvãn thàn lại tự dộng V èn nhau:

“Chớ ngại tóc !*ương phơi khắp mái, I -

Vẫn ỉưa (còn) huyết đỏ chứa đầy bầu I tíìíìng tàm r ■ í ’

I - ■

Gió mây gắng sức gây nên chuyện.

Chống mặt cùng trông gặp hội sau” (52;46)).

Ở trong tù, ni;ười ta tướng các cụ không còn chú trương bạo động mà đã

chuyến sang hình thưc đấu tranh ỏn hoà, chỉ chú V tới các hoạt động văn hoá và cái thiện đời sổng Người ta không hiéu được rằng đó chi là một cách nhảm giữ gìn lực lượng, chuẩn bị cho những trận chiến đấu quyết liệt sau khi ra khói nhà tù đê quốc

I mà thôi

Càng nghiên cứu cuộc đờì hoạt động của các sĩ phu đẩu thế kí XX càng hiểu

rõ cái chí cứu nước của các sĩ phu không hề nhạt phai Các cụ âm thầm bàn tính việc xây dựng lại tổ chức, bị nhốt chung với các tù thường phạm nên không thế công khai bàn “quốc sự” với nhau được Bởi vì trong số tù thường phạm có những người vẫn khống sửa được tính lưu manh Họ thường xuyên quấy quả gây khó khãn cho các tù “ quốc sự phạm” Các cụ bàn nhau làm đơn đấu tranh đòi được giam riêng và giám nhẹ lao động khổ sai Nãm 1910, quản đốc Quyđơne (Cuđene) cho giam rièng các cụ vào khám 6 và khám 7 (Banh 1) Từ đó các vị vãn thân có điểu kiện trao đổi với nhau về tinh hình đất nước, tình hình Phương Đông và thế giới Tham sia tháo luận phần lớn là những người cầm đầu, khới xường hoặc đã từng là những hạt nhân của các tổ chức yêu nước tiến hành hoạt đông theo khuvnh hướng dân chủ tư sán Họ từng là nhữns nhân ch Ún 2 của một phán đường cứu nước “ trãm

lẩn thất bại mà chưa có một lần thành công” Giữa cuộc đấu tranh sinh tử với kẻ

thù các bậc danh nho sủVỉg L ích đáo xem lại ai còn ai mat trình bàv những điều

mình suy ngẫm vù cùng đánh giá lại toàn bộ hoạt động, suy xét lại con đường đã qua cần phái làm 21 để xúc tiến nhanh hơn sự nshiệp 2ÌÚĨ phóng đát nước.

Dưới hình thức đàm đạo vãn thơ, nhữns buổi bình thơ vãn, n2àm vịnh, các cu

che dâu nhửníỉ sinh hoạt chính trị, để khàng ngừng tự hoàn thiện mình, tự cúnii cố quvèt tàm cứu nước

Khi dày các cụ ra Còn Đáo, thực dãn Pháp có dụnii V tách các cụ khỏi nhàn dân các iĩiới dỏng hào, nham cỏ lập,.làm mai một và suv kiệt tinh than vẽu nước của các cụ Ngược lại với tàu bò chứ hùng ra đáo, với hùníỉ loạt '* quốc sự phạm "

mà chế dộ thực dân thường xuyên "sán sinh" ra, không chí manìỉ theo tin tức uia

đình cho các cạ mà còn tăng cường thêm những cộng sự mới, những niém hy vọng

mới, chỗ dựa Tiới Hoàn cánh đó đã giúp các cụ củng cô niềm tin vào cuộc đâu

tranh chân chính của dân tộc và của chính các cụ

1.1.3 Nhen nhóm tinh thán "Plutc V iê t”

Nếu chi dựa vào vài dòng tàm sự thế hiện qua thơ văn thì khỏns thé hiếu được các cụ, không đánh giá đúng bán lĩnh chính trị của các cụ Các cụ viết đế lừa bọn mã tà, cai ngục, để bọn chúng tướng ràng: “ r^hốt chật mười năm cọp cũng lành” ! Chính quyền thực dân hi vọng đến một lúc nào đó, các cụ sẽ chán, phái chán,

sẽ “ muôn về đánh chén với non xanh”(65; 15) Nhưng chính lúc đó các cụ đã bí

mật nhen nhóm một tổ chức yêu nước mới-nhóm Phục Việt Theo Tôn Quang

Phiệt-một ưong những người sáng lập tổ chức Phục Việt và là người đã được tiếp xúc với các cụ Giải Huân, Cử Ngò, Tú Kiên, Nghè Kế, thi: “ Từ ngày ở nhà tù Côn Đáo, cụ Tú Kiên đã bàn với các cụ giải Huân, Cứ Ngò khi nào ra tù sẽ thành lập hội Phục Việt, tôn Phan Bội Châu làm minh chủ, quyên góp thật nhiều tiền, lập chính

phủ lưu vong ở Quảng Châu” Hoàng Phạm Tràn (Nhượng Tống), tác giá Tủn Việt

cácli mạng Đàng, nhận xét: “ Có ngờ đâu chính lúc đó là lúc cụ Lê Đại cùng anh

em lập nèn hội Phục Việt ở giữa Côn Lòn, các cụ nhà nho kín đáo, nhiệm nhặt biết chừng nào”, và các cụ chú trương “ dùng vò lực mà lấy lại nước Việt Nam"

Trong Văn bùn thông báo sô'2951-SC của Quyển Khâm sứ Truna kỳ 2Ĩri cho

các ông công sứ, các ổns đốc lý Tuaran và Đà Lạt (Huế, ngày 11-9-1929) đã xác nhận: '■ Ở Cõn Đáo các tù chính trị hồi 1908 và 1913 đã thành lập mòt nhóm đặt tên là nhóm Phục Việt: Lê Huân Tú Kiên Cứu Cai, Huỳnh Thúc Khán2 tất cá

đéu là nhữníi nhà nho ớ trong nhóm này Mục đích cùa nhóm này là tố chức việc các đổng chí vượt ngục và khi được trá tự do lại tuvên truyền làm loạn chốna chính phu báo hộ “(5)

Cũnu theo sách Tủn Việt cách mụn” ihin” cúa Nhươniỉ Tôn", nếu vượt n«ục

thành còniỉ a.c sĩ phu sẽ tìm cách liên lạc với nhữníi nnười Việt Nam yèu nước đun II hoạt don;: ớ Trung Quốc Nyày 20-8-1917 các cụ bò trí cho Tràn Hoành (Cửu Cai) Nìỉuyẻn Đình Kiên Pham Cao Đài và ba tù thường phạm xuốntỉ hè ra khơi Qua mày ngày sóng nước lênh đênh, ca bọn dạt vào địa hạt Bình Thuân Trán

Hoành vào cổ động cho Hội ở trong Nam Cụ Tú Kiên và Phạm Cao Đài bí mật đi

ra ngoài Bắc, trải qua nhiéu gian nan, vất vả, vượt qua nhiều vùng rừng núi hiếm trở

mới tới được Quáng Châu (Trung Quốc); nhưng bị Plran Bá Neọc phán bội hai cụ

bị bát và chúns lại đáy các cụ trớ lại Côn Đao Thè là các cụ đành chịu '"chờ” hết hạn tù mới ra tay lo việc "Quốc sự”

Sau khi ra khói nhà tù Côn Đáo các “quốc sự phạm” đã nhanh chóns tìm cách hoạt động trở lại Vượt qua những mặc cám các sĩ phu yẽu nước đã 2ần aũi,

thuyết phục và phối hợp với một số thanh nièn trí thức mới thành lập hội Phục Việt

(7-1925) Viộo làm này đáp ứng kịp thời đòi hỏi cấp thiết cùa lịch sử cách mạng Việt Nam là nhanh chóng kiến tạo một tổ chức lănh đạo kiểu mới Sự kiện nàv xáy

ra đúns lúc lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đans xúc tiến bổi dưỡng lí luận và phươngpháp hoạt động cho những người Việt Nam yêu nước tại Trung Quốc nhàm đẩy

• i

mạnh cuộc vận động thành lập Đáng cộng sản Việt Nam Trong chặng tiếp của cuộc đấu tranh chống sự nô dịch của thực dân Pháp, các cựu chính trị phạm như Giải Huân, Tú Kiên Cứu Cai, Huỳnh Thúc Kháng, w không những sống trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc mà còn chăm lo chọn lưa những thanh niên, trí thức ưu tú như Trần Phú, Hà Huy Tập, Nguyễn Thị Minh Khai Phan Đăns Lưu, Nguyễn Sĩ Sách chuán bị nguồn cán bộ kế tiếp cho dàn tộc Nhữns việc làm đó

đã 2Óp phán để Đảns và dân tộc ta làm nẽn sự nahiệp lớn ngày nay.

1.2 Phuc Viêt ra đời- Muc đích và tòn chi’

Tổ chức vượt nsục đế lièn hệ với nhữnii nỵười Việt Nam vèu nước đunơ hoạt độnư ở nước ngoài khỏng thành Nguyẻn Đình Kiên Phum Cao Đài và Trần Hoành phâi " trùns lai cỏn Đáo" Đúng vào dịp Lủ văn Huân và Cứ Niiò vừa được oiám hạn đàv và tha vé đát lién các cụ lập tức tuvẽn truyér niỉay cho Hội

Các M phu ra tù trớ lai những cơ sớ hoạt động cua mình, tìm hicu lứp thanh nic-n trí thức mới Họ thây lớp thanh niên tàn học khóni: có dán li ve như các sĩ Iir mict mài với những trang ihánh hicn hổi trước Cam mác cua các cụ là lhanh men đaniỉ bị "Au hoá" dung bị cuốn hút vào một cuộc sỏpii xa lạ trái với dao lí dân tõc trái với truycn thòng nho giáo Các cụ cũnu khỏn>! niỉừ lóp tre lại co tron*' tav

nhưng tờ báo chống đối chế độ thực dãn Pháp từ Nam kì gứi ra Chính những thanh nièn này đã chủ động tìm đến Giái Huân, Cử Bá Cứ Tính, Nghè Kế, Đốc Nhản (Đặng Nguyên cán); đi lại thân mật với cái: sĩ phu, láng nghe những lơi chi máo

CÍIU các cụ và tìm hiểu con người và sự nghiệp Phan Bội Châu Với "Từ Tàn Việt

Tltanh niên cỉến Xó Viêr Nghệ Tĩnh", nhà sứ học Hoang Thanh Đạm đã thuật lại lời

cúa một nhàn chứng lịch sứ-Cụ Tôn Quang Phiệt, một troriiĩ những naười sáng lập

ra Phục Việt hội Cịi Tôn Quans Phiệt đã kế lại ràng: "Hổi ấv mới đậu đíp-lôm tồi

ra Hà Nội học Trường cao đắnỵ sư phạm Sau vụ nổ bom Phạm Hồng Thúi, tòi tham

gia một cuộc gặp 17 người tại nhà ông Lè Dư Sớ Cuồng trèn bờ hổ Hoàn Kiếm Cuộc gập mặt này có bọn tré chúng tôi, như Đặng Thai Mai, Phạm Thiéu, Ngô Đức Trì Phan Kièm Huy, Nguyễn Khánh Toàn, .lớp già chì có cụ Ngỏ Đức Kế được trọng vọne hơn cá; còn Lê Dư đả có môt vài người nghi là làm nội gián cho Toàn quvền Đônơ Dương, nhưng cụ Nghè Ngò không tin như thế Mọi người bàn bạc phải làm thế nào để nối tiếp được sự nghiệp cứu nước Ngô Đức Trì rất hãng hái anh

ta đề nghị phái giết một thầng Tây lấy máu đế làm lể thề cưú nước Nhưng cụ Nahè

Kế ngãn cán khỏng cho Ngô Đức Trì tham gia hoạt động Hỏm ấy chúng tòi đặt hương án viết báy chữ "Trần Hưng Đạo Đại vươn2 linh tiền" và đọc mười thé như:

Khòng sợ chết, khôns tiếc tiền VI nước, tu dưỡns đạo đức, giữ gin bí mật V V .Tinh thán chung là quyết giải phóng dân tộc và rèn luyện tâm tính đế dấn thăn vào con đường cứu nước

" Thè thòi, chưa ai nahĩ ra mội Lên Síì cho tổ chức yèu nước cá"

'kSau đó cụ Giái Huàn (tức Lẽ Huân) ra Hà Nội, ỏníi Lẽ Dư mời cơm cụ có thèm mấy naười chúns tỏi Tỏi sỏi nổi bàn chuvộn đánh Pháp, nhưníi Dươnn bá Trạc khuyên can: "Bày giờ cúc cậu cứ phái học cái đã Học thật 2ÌÒÌ rói một nsĩùy

nào đó nsiười Pháp sẽ nhườníi quyén cho mình mà cai trị đất nước: chứ bây ‘MỜ khỏnt: lùm ill được ho đâu! Sau này Phan Khỏi (em cùa Lõ Dư) ke lại rằn II hỏm ấy tòi khóc àm ức.vv

'■ The rỏi cụ Giai Huân vê Thanh Hoú điện mời tỏi vào chơi Cuộc ‘»ập có c i

cự Cứ Ngò (tức Hoàng Ván Khai) và một vài ngưừi khác Cụ Cứ khuyến khích moi

người: “Nếu chúng ta làm được một chuyện gì với quốc gia dân tộc thì nhàn dân sẽ ghi nhớ bằng tượng đổng bia đá”.

“ Sau đó toi ra Hà Nội triệu tập một cuộc họp ờ nhà anh Nguyễn Văn Ngọc bàn việc thành lập tổ chức Đó là một ngày đầu hè năm L925 Cuộc họp khỏns có mặt cụ Nehè Neo ông Lê Dư và Dương Bá Trạc Anh Ngọc đề nghị đặt tên cho tổ

chức yêu nước là Việt Nam nạhĩa (loàn Mọi nsười tán thành Bàn đến cách làm

việc thì náy ra hai khuynh hướng: Phan Kiêm Huy Ngùyễn Khánh Toàn và Hoàng Minh Giám bàn nên hoạt động công khai, vì lúc này ò Pháp có Hêrriot là người cúa Đảng xã hội lên cầm quyền; nhưng sô' đông bàn chỉ nèn hoạt động bí mật” Cuộc

họp đã cứ Tôn Quang Phiệt làm đoàn trưởng.

Tôn Quang Phiệt kể tiếp: “Hồi ấy chúng tôi chưa có kinh nghiệm chính trị

gì, chỉ bàn mạc tiêu là đánh đổ Nam triều, tìm cách thu nạp đươc nhiều đoàn viên

Dự thảo điều lệ thì na ná như điều lệ Hội đá bóng, có khoản tài chính ghi: “Luồn luôn dự bị một món tiền để khi có cơ hội là phái người đi xuất dương lo toan việc lớn”

“Tháng 6-1925, trước ngày nghỉ hè, chúng tỏi họp nhau, giao nhiệm vụ cho mọi người trở về địa phương mình thành lập chi nhánh, ý niệm về chi nhánh là

phỏnơ theo điều lộ Hội Việt Nam tổn tích.

“ Tôi vể Vinh bàn với Trần Mộng Bạch, Phan Kiêm Huy, Ngò Đức Diện (em

cụ Nghè Nsò) thành lập chi nhánh Việt Nam nghĩa đoàn, có khoánơ 10 nsười, tronơ

đó có Nsuyễn Sĩ Sách, Đặng Thái Thuyến Đặns Thái Phụ (con cụ Đặns Thúc Hứa) Hoàng Xuân Vinh {con án sál Hoàns Xuân Sanh)

“ Khi chúng tôi chuấn bị tuyên thé thì cu Giai Huân đến Cụ rất hoan nshènh việc tổ chức đoàn thê yêu nước, sán Sana tham gia Cụ đã gần 60 t u ố i nhưnti V chí rát kiên cườniỉ dược mọi người rát kính phục Cu nói: "Tòi xin đặt tòn cho hội ta là

Phục Việt hội" Mọi người tán thành ngay Trán Mộni: Bạch được anh em cừ làm

hội inrỡnu OniỊ ;u là một giát) sư tiên hộ từ hổi học trườn*: Quòc học Huế đã lập

nhóm Thanh niên ỉu Hờn dê cùng nhuu dọc sách háo tìm hicu thời

th c"(54;l55.I5X>.

Hết nghi hè Tôn Quansĩ Phiệt ra Hà Nội đối tên Việt Na/n nghĩa íỉoàn thành

Phục Việt hộũSau vụ rải truyền đơn đòi thả Phan Bội Chảu, Phục Việt đổi thành Hưnị

Nam Neoài những sáng lập vièn là những trí thức vẻu nước trong cơ quan cúa

, L - fr

TôniỊ bộ Việt Nam cách n ạ n " dúnì> vê sau cũns có một sò đại bièu là còng nhàn

què ớ Yèn Dũnỉỉ Hạ phô Đệ Thập như Lê Mao Lẽ Viết Thuật tham ỉĩia

Chương ĩvình vù nhữnạ float dông dủit tiên

Ngay sau khi mới ra đời, Hội Phục Việt đã đề ra nhiệm®vụ trước mát cho mình là:

(1) Nghiên cứu tình hình chính trị ớ trons nước, xem xét thái độ cúa bọn thực dân đế xác định phương pháp hoà bình hay bạo động;

(2) Tim cách liên lạc với các nhà cách mạng Việt Nam đang ợ Truns Hoa, Thái Lan xem khá nãng hoạt động, ảnh hướng và chú trươns của họ thế nào;

(3) Lựa chọn kết nạp thèm những đổng chí mới

Triển khai các nhiệm vụ này, ngoài việc tuyên truyền vận độns, Hội Phục Việt tạm thời phàn công: Trần Mộng Bạch nghiẻn cứu thèm tình hình chính trị Đôns Dươns cụ Lê Vãn Huân xúc tiến việc tiên lạc với cúc nhà yêu nước ở Trunơ quốc; Ngò Đức Diện tìm cách thuyên chuyến vào Khánh Hoà vừa dạy học vừa mở rộng thế lực hội

Về việc Hội Phục Việt cử người đi liên hệ với rìhữn2 noười Việt Nam yèu

nước ớ nước ngoài cũng có nhiều ý kiến khác nhau Sách Tán Việt cách mụ nạ ĐừniỊ

°h[ ràng: "Được ít làu (sau khi Phục Việt ra đời), Trán Phú aiứi thiệu niiười bạn học

cũ là Lẽ Duy Điếm vào Hội Điếm là nirười tư chát thỏna minh, kiến vãn rộng rãi, nói được tienu Pháp và tiếng Tàu Đièm nhặn xin đứniz làm trunn uian để liẽn lạc với các anh em ỏ Tàu và Xiêm Lẽ Huân và Trần Mộnỵ Bạch đêu hằnsi lònsi Điẽm

liến lẽn dườnii suniỉ Bãnu Cóc"65: 23) Còn trong báo cáo mặt cua mặi thám Pháp

thì nói runti: "Ló Duv Đie:n được phái đi từ Hà Tĩnh qua Xiêm và iỉặp Tú Hứa ơ dó

cũn*! được IIV nhièm vè \iéc tuycn các thanh niên cho (.lann Thtni/i niai Tú Hứa

nhặn rõ iiiú trị cua Điém V I mới thiệu Điếm với Quant: Chãu'*(?: 7)

Theo Vương Thúc Oúnh một nhà yêu nước chuyên làm nhiệm vụ đưa n»ưừi xuất dươnti thời đó thì trước khi Tran Phú 2ÍỨÍ thiêu Lẽ Duy Điẽm cho Hỏi Phuu

Việt, Lê Duy Điếm đã sang Trung Quốc Vương Thúc Oánh kể lại: ‘T h án s 7-1925 tôi về nước với Ngô Chính Học (con Thần sơn Ngỏ Quáng), về đến Thái Lan thì Chính Học ở lại còn tôi về nước vận động được 10 người đi đường Thái Lan sana Quáne Chau để huấn luyện Tôi nhớ trước chuyến này, Canh Tàn (Đặng Thái Thuyến) có vận động một sô người trong sò đó có Lè Duy Điếm, Hà Huy Tập”; '■ Tháng 11-1925, tôi và Lê Duy Điếm khi vé nước đã lẻn núi Con Mèo, ngồi tháo ra

bán chương trình Việc dự tháfc chương trình là do Thanh niên cộng sàn đoàn ờ Quáng Châu báo Lê Duy Điếm vể bàn với tòi: dựa vào chương trình của Thanh niên

cộmỊ sản doàn mà tự tháo ra đế vận động tổ chức”(66; 18) Sau chuyến về lần này

Lè Duy Điếm gặp lại Trần Phú và được Trần Phú giới thiệu anh với lãnh đạo hội

Phục Việt, Như vậy, theo Vương Thúc Oánh, thông qua mối quan hệ bạn bè, trên

thực tế hội Phục Việt đã tiếp xúc với các thành viên của nhóm 9 nsười do Nguyễn

Ái Quốc sáng lập

1.3 Sưckuvển đổi đảns danh và quá trinh xáv dưns hê thông tổ chức.

Việc thay đổi đảng đanh từ Hưng Nam sang Việt Nam cách mạng đáng được đặt ra như một yêu cđu cấp thiết để hợp nhất với hội Việt Nam cách mạng thanh

niên Tháng 3-1926, Lê Duy Điếm từ Quảng Châu về đã cùng Vương Thúc Oánh

chuẩn bị cho chuyến xuất dương mới Trong chuyến này có 17 người ra đi (Nauyễn Vãn Lợi Trần Phú Phan Trọng Bình Phan Trọns Quáng Nguyễn Nsọc Ba, Nsuvễn Kim Cương, vv) được chia làm ba đườna: một số đi từ Hái Phòng qua Quáns Châu; một số từ Móng Cái định đi bộ sang; một số theo đường Lạnỵ Son Chuyến đi này một sỏ’ nuười bị bắt tron® đó có Tôn Quann Phiệt Hoànìỉ Vãn Tùng Đặn£ Chãư Tuệ, Nguyễn Cỏn2 Việt (66; 18).

Sau chuyến đi này Trán Phú bàn hạc với Tran Đình Thanh Ngó Đức Diẻn Phan Kiòm Huy (lãnh đạt) của Tổng bộ Hưng Nam) ihòng nhất chủ trưưns hợp nhất

với l lệ t Num cách mụn” thanh nién Đẽ thuận tiện cho việc hợp nhất Ti'iny bõ

HưniỊ Nam quyòt định dot ten lltniỊỉ Nam thành \ 'iệt \tiin cách nụmiỉ D á n 'iiuo kc

hoạch và quycn đai diện hội ỉlưni’ Nam cho Trán Phú Nlnmi! ke hoach đaíV' đươc

tricn khai thì mãt ihám Pháp phái hiộn Trán Phú vừa vé nước Trước việc Trán Phú

bị mật thám truy lùng Tòng bộ đành bỏ trí :ho anh trờ lại Quáng Châu, sau đó

Nguyễn Ái Quốc đã gửi Trán Phú sang Liên Xô học Toni’ bộ Việt Nam cách mạriỊỉ

dớrtq thấy rầns cán phái vận động, tổ chức tạ;) hợp quần chúns vù chí đạo họ đấu

tranh Để mở rộníi cỉịa bàn hoạt động rộnu lớn cho hội Hội đã quyết định bô trí

neười đi xày dựníĩ cơ sở Quá trình xây dựnsỉ hệ thòns tổ chức cúa Việt Nam cách

mạníị dâng diẻn ra irons diều kiện hội Thanh niên dưới niĩọn cờ cúa Nnuvễn Ái

Quốc đang mở rộns thanh thế; đồns thời hướng hợp nhát hai tổ chức cũng đang được đề cập một các tích cực Đó là chưa kể tới việc thực đân Pháp tìm cách ngũn cán, thuyên chuyển những người mà chúng tình nahi có dính líu tới hoạt độnẹ chính

trị, Cho nèn việc xảy dựng cơ sở của Việt Nam cách mạ lĩ ° dàng cũng có những hạn

chế Nhưng dù ớ đâu họ cũng đã cố gáng xày dựng cớ sớ và đã thành lập được một

số liên tỉnh chú yếu trèn giải đất miền Trung và một số tinh miền Nam

-Thành ỉàp Liên tính Luc hoàn

Địa bàn hoạt động của Việt Nam cách mạng dàn {Ị không phát triển rộng ra cả

nước như Việt Nam cách mạng thanh niên, ở Hà Nội, lúc đầu chỉ có Tốn Quans Phiệt Đặng Thai Mai Nguyễn Hạp Núm 1927 có thèm Nguyễn Tạo chuyên trách

nèn đã phát triển được 7 tổ (vấn đề này chưa được xác minh) Việt Nam cách mạng

dáng (tức là Tàn Việt) xàv dựnơ tổ chức và hoạt độna chú vếu ở khu vực miền

Trung Liên tinli ìực hoàn trên thực tê chi có 3 tinh Nghệ An Hà Tinh và Thanh

Hoá có Tân Việt hoạt độns xây dựng đươc cơ sớ Các tinh Thà Khẹt Vièns Chăn Xiêns Khoána chỉ mới có tèn trong dự án Điểm khới phát cùa Tân Việt bát đáu từ Níihệ An và Hà Tĩnh

Tai ,\sh ẻ Án

Thònii qua vui trò cua các tháy giáo vù cúc iiiúm thị (Surveillant) như Trán Đình Thunh Niiõ Đức Diễn, nhiẽìi học sinh Trướng Quốc học Vinh đã được tuyên truyền iliac neọ như Đào Xuân Mai Niiuycn Đình Đoan (con cụ Tú KiOn) Trần Hữu Tùnn Ntiiiyỏn Thức Man Nguyen Till Minh Khai, chị Nhã vv Nhữn» tì" ười này sau đó đã trơ thành hạt nhãn tích cực trorụ phonii trao yẽu nước và cách man” Nhỡn” học sinh sau khi tốt nghiệp [rớ thành iỉiũo viẽn được bổ đi dạy các linh như

Nguyễn Sĩ Sách, Nguyễn Văn Lợi, Phan Đãng Tài Trần Ngọc Danh, vv Một sô ra

học tại các trường cao đẳng như Tôn Quang Phiệt Đặng Thai Mai (vé Cao Đảns sư phạm) Nguyễn Hạp (về Cao đấng (Công chính) w

Sau khi hội Phục Việt ra đòi ớ Vinh, sons song với việc xây dựng cơ sỡ tò chức, các hội vièn đã có những phương pháp nhàm hựp pháp hoá các hoạt độnti cùa mình Ớ Trường Quốc học Vinh có “ Hội tu thàn " do tháy Trần Mộng Bạch ( một trong nhữr?2 người sáng lập hội Phục Việt) tổ chức, ớ trường Cao Xuân Dục có lớp

dạy chữ quốc ngữ ban đêm do các thầy Hà Huy Tập Trán Văn Tăng ( những cốt cán của hội Hưng Nam) tổ chức; ờ nhà máy Trường thi, công nhân có hội giúp nhau mav quần áo, do các ỏng Nguyễn Hào, Nguyễn Xuân Khôi tổ chức Thông qua

những hinh thức tổ chức mới này các hội viên Hội đã nhanh chón2 tập hợp được

đòng đao quần chúng nhất là trong công nhân và học sinh Bàng vãn thơ của Phan Bội Châu và các sĩ phu yêu nước, các hội viên đã tuyên truyền, giáo dục tinh thần chống Pháp cứu nước, cứu giốnơ nòi cho quần chúng qua đó tạo ra khônơ khí đoàn kết “ hợp quần, ái quốc” bắc thêm những nhịp câù mới đế nhân dân vươn tới tiếp nhận trào lưu tư tường mới

Tháns 5 -1926, sau khi tiếp xúc với hội Phục Việt Lè Duy Điểm- người đã

được Nsuyễn Ái Quốc huấn luyện về chú nghĩa Mác Lênin về "Đường kácli

mệnh ” Việt Nam, trở lại Quána Châu Anh được giao nhiệm vụ về nước báo cáo

tình hình với Tốnơ bộ Hưns Nam, để nahị hợp nhất hai tổ chức và thốns nhất hành

động với Việt Nam cách mạmị thanh niên.

Sự kiện này đặt nển mórm cho sự truyén bú chú ntỉhĩa Mác- Lênin và xây

dựng cơ sờ hội Thanh nièn ớ Vinh- Bên Thuý Từ khi có quan hệ với Tone bộ ở

Quunsi Châu, hội Hưnii Nam dần dủn được “cách mạniỉ hoá" diéu chinh CƯƠH2 lình

hoạt dó ne cua mình theo ngọn cừ dộc lập dân tộc và chú niihĩa xã hội mà lãnh tu Nmivỗn Ái Quốc đã lựa chọn

Tron 11 nhĩrri!! năm 1925-lc)27 Nghe An là iriinu tàm cua các hoạt ilộni: của

hội Việt Nam cách mạng đang Sự chi dạo cua Toni! hộ (dóriíi ớ Vinh) dã iióp phán thúc đáy các cúc huyên hình thành các ticu tò và đại tổ

Sau tháng 7-1925, Lè Viết Thuật, Đinh Văn Lộc, Nguyễn D ty Báỵ Hà Huv

Tập đà nhanh chóng vận động tổ chức ở khu vực Vinh- Bến Thuý Một sò hột kín

yêu nước đã chuyển thành cơ sớ của Phục Việt Nhà máy Trường Thi, Nhà máy Diêm, chợ Vinh, Yèn Dũng, Quán Lau đểu có các tiểu tố Hưntỉ Narn Địa bàn hoạt động của Hưng Nam dẩn dán lan toá sans một sò xã lân cận Tại Tống Yên Trường (Hưng Nguyên), Hoàng Trọng Trì tìm gặp những ntiười yêu nước lập các hội tươns

tế, ái hữu, phường lợp nhà, phường mổ lợn chung {phường ãn thịt lợn Tết), gày thanh thế cho Hội Phục Việt

Nguyễn Viết Lạc cũng hoạt động mạnh ờ vùng Yên Dũng hạ Khi Tổng bộ Tàn Việt chuyến cơ quan vào Huế, ông đã thỏi làm thư ký nhà máy diêm, về mớ cứa hiệu sứa chữa xe đạp VTnh Lợi tại Vinh đế làm cơ sở liên lạc cho đáng Tản Việt

Các đoàn viên Học sinh (loàn của Việt Nam cách mạng dàng ở trường Quốc

học Vinh trong đó có Nguyễn Tiềm cùng lần Lượt trở thành đoàn vièn chính thức và ráo riết tuyên truyền vận động cách mạng

Theo Báo cáo thành rích tham gia vù giúp dỡ cách mạng thời kỳ- tiền khới

nghĩa của nhân dãn xã Hưnq Thuỷ (thành phò Vinh, tinh Nghệ An) thì đầu nãm

1927 tại Yên Dũng hạ đã hình thành được 4 tiếu tổ chi hội Phục Việt là Xuân, Hạ Thu, Đông mà người sáng lập là Nguyền Khác Long với các đáng viên đầu tiẻn như

Lê Mao, Lè Viết Thuật, Lẽ Doãn Sứu Phạm Châu Nsuvẻn Viết Lục, Nsuvễn Đình Phú, Lê Thị Kiéu Hà Đinh Vãn Lộc ( Lộc lun) vù Lẽ Thị Vy (Ninh)

Tiếp đó vào khoáng tháng 2 năm 1927, tại nhà đồrm chí Nauvễn Lứi Vươnứ

Thúc Oánh đại diện cho tons bộ Việt Num cách mạniỉ thnulì niên ( 2ỌĨ tãt lù Hội

Thanh niên) đã tổ chức thành lụp Clii hội thanh niên Nyhệ An Sau dó tại một cuộc

họp dưới chân núi Quyêt Kỳ bộ Hội Thanh niên Trim” kỳ cũn2 được hình thành

Thúnii 3 nãm 1927 ỏng Lòng Vãn Tí người Lộc Đu (nav thuộc Hưntí Lộc thành pho Vinh) đã tó chức ra chi hội thanh niên Yên Dũnu hạ Đẽ Thập Sô hội viên của chi hội ihanh niòn Vén Dũng Ha- Đệ Tháp nỏm có Niỉuvỏn Khũc \|Ỳ V ’uyen Khãc Mưu Nguycn Khãc Thiện Nguyễn Huy Hiẽu Niiuyẻn Vãn Hậu

Ngoài các chi hội thanh niên, và Việt Nam cách mạng đáng, ở Yên Dũng Hạ,

phố Độ Thập còn có các hội quần chúng như: hội hỏn, hội hiếu, hội hát chèo Hội

tưcmg tế ái hữu do Lê Viết Quỳnh (Ba) làm hội trưởng đã có trên 300 hội viên Hội

đã tổ chức lạc quyèn tiền, gạo để lập quĩ hoạt độnơ Sô quĩ của hội đẫ có lúc lên tới trên 30 tạ thóc Trong cao trào cách mạng 1930-1931, hội đã trích một phán quĩ

đế ủng hộ công nhàn nhù máy dột Nam Định và cúc nhà máy khúc đình công

Đầu nãm 1926, dựa vào cơ sở cúalLè Mao, Tổng bộ Hưng Nam cứ cán bộ về thành lập một tiểu tổ ở nhà máy Diêm và làng Yên Dũng Hạ do Lê Mao phụ trách

Được Trần Phú và Hà Huy Tập giúp đỡ, Lè Mao đã có thèm những hiểu biết

về vai trò của các tổ chức phường hội của những người lao động, từ đó anh ra sức vận động anh chị em còng nhàn vào các hội tương tế, ái hữu; cùng nhau xây dựng tình yêu thương đùm bọc lẫn nhau, đoàn kết để cứu nước, giải phóng dân tộc Những hoạt động của Lè Mao đã lổi kéo công nhân trẻ đi học chữ quốc ngữ ban đêm ở Trường Cao Xuân Dục do các giáo viên của hội Phục Việt mở Lè Mao luôn tìm cách mở rộng các hoạt động ra các vùng xung quanh

Hưng Nam cũng đã xây dựng cơ sớ rất sâu rộng ở chợ Vinh Năm 1927, Nguyễn Thị Minh Khai được giác ngộ, chị gia nhập hội Năm 1928, chị được bầu vào ban lãnh đạo đại tổ (Tân Việt) Chị vừa bán hàng vái ờ chợ Vinh đế giúp mẹ vừa liên lạc với các đồng chí, giứ mối liẻn hệ chặt chẽ giữa đội ngũ trí thức, thợ thuyền và dân phố

Năuvẻn Thị Minh Khai thành lập được một tố phự nữ 2ồm Nsuvẻn Thị

Nhuận Trán Thị Liên, chị Nuỏi chắt Xướng, chị Hội, chị Lượns chị Khang Thỏniĩ qua cứa hànơ cua iiiii đình chị Minh Khai ớ chợ Vinh, các cơ sớ Tàn Vièt ớ tron« tinh được cháp môi lièn tạc hoặc nhận báo chí tài liệu đê chuvỏn về cúc huvện Các chị Tòn Thị Quế (Thanh Chươntỉ) Niỉuyẻn thị Phía (Hưnsỉ Nauyèn) Nauvẻn Thị x.in Niíuvễn Thị Thuc Nguyẻn Thị Phách (Nghi Lộc) Võ Thị Nsỉọ (Cun Lộc) Phạm Thị Thành còn gọi là Bà Bao (Đức Thọ) dẽn trực tiẽp lion lạc với chị Minh Khai tại những nơi này

Tại Thanh C h i t o n suu khi Phuc Việt ra đừi ỏnii Tôn Quanìi Phiệt (Võ Liẽt)

vù ỏnn Đặnií Thai Mai (Lươrm Đién) cùn2 trí thức yêu nước Nahệ An và Hà Tĩnh

•

truyền bá tư tưởng yêu nước, chống thực dân pháp và tay ‘.ai, khơi phục nền độc lập cho đất nước.

Cơ sở của Tân Việt đã phát triển nhanh chĩng từ trong hàng ngũ các dáo

chức và học sinh các trường tiểu học Thanh Chương đến các làng Võ Liệt Quáng

Xá Ngọc Sơn, Xuân Dương, Xuân Tường, Tú Vièn Yêr Phú, Cát Ngạn Tố chức

quần chúng cúa hội là học sinh dón, thu hút hàrìỉi chục học sinh yẻu nước ở các

trường tổng và trường huyện Hội cịn tổ chức các phường tương tế ái hữu nhĩm đọc sách báo tiến bộ, dạy chữ quốc ngữ, lập các hiệu buơn Xuàn Đồng (chợ Cồn), Đổng Long (chợ Vịnh), Hưng nghiệp hội xà (Cát Ngạn) để làm nơi liên lạc và gây quĩ cho hội Tính đến nãm 1928 Thanh Chương đã thành lập được đại tổ Tàn Việt (tức huyện bộ Tân Việt) gồm 51 người sinh hoạt trong 10 tiểu tổ

Ở Anh Sơn, Tân Việt cĩ 4 tiếu tổ: Bạch Hà, Thuận Trung, Đặng Sơn, Bạch Ngọc vơi số lượng hội viên lên tới 36 người; địa bàn hoạt động đựợc mở rộng sang Yên Lĩnh, Nhân Trung, Lam Sơn, Bồi Sơn

Ở Nghi Lộc, tuy số lượng hội viên cĩ 27 người, nhưng Trần Văn Tâng, Nguyễn Thức Mẫn, Hồng Vãn Tâm đã xây dựng được các tiểu tổ ở Đặng Xá, Thượng Xá (thuộc xã Nghi xá hiện nay), làng Kim Khê (Nghi Long hiện nay); địa bàn hoạt động bao gồm một vùng rộng lớn từ Chánh Vị, Song Lộc (Nghi Hải), Kỳ Tràn, Đơng Chứ (Nghi Trường) lên Kim Khẽ Thượngí Nghi Long); Kim cẩm , Kỳ Phúc (Nghi Trung) '

Hưng Nguvèn là một phủ (huvện) nằm phía Tây Nam sát thành phố Vinh cũng cĩ nhiều cơ sở của Tàn Việt Tơn Gia Chung- một cơng nhân ở Vinh là nsười ỗv cơ sở đầu tiên ở Hưna Nguyên Sau đĩ ỏng đã cùng với Trán Hữu Lan Lê xuân Đào, Phan Bật NíỉUVẻn Naọc Tuyết phát triển thêm được: 25 đáng viên Tàn Việt ở Hưnsi Xú Hưns Long Hưns Tân Hưng Lợi Hưng Nhủn Hưns Hó, Hưns Lộc, Himn Dũnti (cĩ danh sách 27 dơn vị Tân Việt)

Hoạt tiộriìi của Tân ViỌt ớ Hưng Nguyên (trừ các \ã thuộc Vinh- Bên Thuý)

Ichú yốu là iiùy phonti trào truvẽn bú quốc ngữ đoc sách báo tố chức các hội đá bĩn« hội làng trui, hướng các hoạt dộng vào cuộc đấu tr;.nh chống bọn cườnu hào lũng đoạn và úp bức nịng dân

Ở huyện Quỳnh Lưii, Nguyễn Đức Mậu đã xãy dựng được 8 cơ sở ở các xã

Quỳnh Đôi, Sơn Hai, Quỳnh Hồng, Quỳnh Thuận, Quỳnh Linh, Quỳnh Hậu, Quỳnh

Xuân, Quỳnh Hưng Dưới hình thức các nhóm khuyến học, đọc sách báo hội

phường vải- các tổ chức quẩn chúng của Tân Việt cũng đã ra đời.

Bộ phận Tân Việt ớ Yên Thành và một số xã thuộc huyện Diễn Châu do Phan Đãng Lưu và Phan Lạc phụ trách Những cơ sở Tân Việt đầu tiên ở Yên Thành được gây dựng tại Tràng Thành, Bút Trận, Cự phú, Công trung và Đuc Lân các hoạt động được mở rộng ra tổng Quan.Hoá (giữa huyện); một bộ phận mở rộng sang Diễn Nguyên, Diễn Thái (Diễn Châu) Số lượng đảng viên Tân Việt ở hai huyện này

có khoảng 23 người Họ tổ chức xưởng dệt vải khổ rộng, trại nuôi bò để tập hợp lực lượng quần chúng

So với các huyện Thanh Chương, Hưng Nguyên và Nghi Lộc, do sớm có hoạt

động của Việt Nam cách mạng thanh niên nên tổ chức Tân Việt ở Nam Đàn không

phát triển được nhiêù Hồ Sĩ Thiếu xây dựng cơ sở ở Xuân Liễu (Nam An), Đặng

Thái Thu xây dựng cơ sở ở Đông Liệt (Nam Thái) Sau đó phát triển sang các xã Nam Trung, Nam Cường, Nam Diễn Đến cuối 1929 đã có 18 đảng viên Tân Việt

Theo tài liệu lưu trữ tại Tiểu Ban nghiên cứu Lịch Sử Đảng của Nghệ An thì cuối năm 1928, Tân Việt đã hình thành được mạng lưới tổ chức khắp các nhà máy,

xí nghiệp, đường phố và cá ở vùng nông thôn hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh với số lượng khoảng 612 người (riêng Hà Tĩnh có 300 hội viên)

Ở Hà Tĩnh

Từ sau chiến tranh thế giới lán thứ nhất (1914-1918), nhiều thanh niên, giáo viên và học sinh ở Hà Tĩnh đã hãng hái tìm cách hoạt động cách mạng Những giáo viên trẻ ở Hà Tĩnh lúc đó đã tỏ ra nhạy bén nhiệt tình và xông xáo

Cuối năm 1919 đầu 1 }20 ờ Hương Khẽ một sò nhà giáo trong số đó có Trần

Hậu, Lê Viết Lượng và Ngu /ẻn Duy Phương đã lập ra nhóm bí mật lấy tèn là nhóm

Bài Pháp Nhỏm đã tập hợp một số giáo viên, học sinh và một số ít còng chức trotm

huyện Tuy nhận thức vé các h mạng lúc ơó còn hạn chẽ sonỵ nhữrm nuười sung lập nhóm Bài Pháp không chi qiiyẽt tàm đánh đuổi thực dân Pháp đê giái phóníỉ dân tộc

mà còn khát khao tiến tới mục tiêu lập một nước dãn chú

Về tổ chức, nhĩm này chủ trương chia làm hai bộ phận, một bộ phận xuất dương ra nước ngồi, chủ yếu là sang Xièm (Thái Lan) tìm gặp những người hoạt động bên đĩ để liên lạc và yây cơ sở Giữa nảm 1920, nhĩm xuất dương gổm Trần Hậu, Nguyễn Trương ra di Vì chuyến đi khịng được chuán bị chu đáo; sang đến Xiêm khịng bắt được liên lạc nèn đến đầu nãm 1921 họ phái quay về Hương Khè Nhĩm ở nhà do Nguyễn Duy Phương, Lẽ Viết Lượng, Hồng Khối chịu trách nhiệm tổ chức cơ sở các địa phương cũng gặp khĩ khăn Một sơ hgười chuyến đi làm việc nơi khác, số cịn lại hoạt động quá yếu Trước tình hình đĩ, Trần Hậu tim gặp một số người hoạt động cũ tổ chức thành nhĩm cách mạng mới lấy tên là Việt Nam độc lập hay cịn gọi là nhĩm Xuân Thu (bí danh của Trần Hậu) Nhờ tích cực chắp nơi với nhiều người hoạt động bí mật nên nhĩm này đã sớm lièn hệ được với

Việt Nam cách mạng thanh niên do Nguyễn Ái Quốc sáng lập ở Quảng Châu

(Trung Quốc) từ tháng 6 năm 1925 Nhĩm Việt Nam độc lập dần dần trở thành một

bộ phận của hội Việt Nam cách mạng Thanh niên ở Hà Tĩnh

Cùng trong thời gian này, một số nhà cách mạng bị bắt từ các phong trào yèu nước (Duy Tân chống sưu thuế, Đơng du) bị đày ở Cơn Đảo hết hạn tù trở về địa phương trong đĩ cĩ một số người quê ở Hà Tĩnh như Lê Vãn Huàn, Nguyễn Đình Kiên Những nhà cách mạng này vẫn trăn trờ con đường cứu nước, nghiên cứu tinh hình, chắp nối liên lạc

Trước những chuyển biến của tình hình cách mạng trong nước và trong tỉnh, lớp thanh niên mới đã tìm đến các bậc tiẻn bối cách mạng đế hỏi ý kiến Qua tiếp xúc, bàn bạc các sỹ phu yêu nước như Lê Văn Huân, Nguyễn Đình K iên đã cùng với một sơ' thanh niên như Trần Mộns Bạch Tơn Quana Phiệt, Ngơ Đức Diẻn đã

đi tới quvết định thành lập một tổ chức cách mạng lấy tên là hội Phục Việt (Phục hưng Việt Nam), ậ Hù Tĩnh Lê Văn Huân Hóna Đức Thi đã phát triển hội viên troniz siáo viên từ tinh đên huvện xã; troriiỉ sỏ đĩ cĩ Lẽ Vièt Lượniĩ, Nguyễn Trí Tư tháv 2Ìá Tiềm, tháy giáo Ticm Hĩ Văn Ninh

Sau cuộc họp thành lập hội (14-7-1925) các hội vièn chia tay nhau về các

địa phương tuyên truyền: phát trién tổ chức Nhiều nhà nho cĩ chí khí các nhà »iúo

trè và một số ít người trong tầng lớp tiếu tư sán khác ờ Hà Tĩnh đã sớm được các

nhà sáng lập hội Phục Việt gập gỡ, giải thích mục đích tôn chí cúa Hội và vận động tham gia Mùa thu nãm 1925 Nguyễn Sỹ Sách (7) giáo viên trường tiểu học Pháp- Việt thị xã Hà Tĩnh tham gia hội Phục Viột và chịu trách nhiệm gây cơ sở ớ đây Nhóm hội viên đàu tiên gồm có Nguyễn Thế Tự, Trần Tích Thiện Nguyễn Còng

Hoạch, Lè Bá Cảnh, Nguyễn Huy Lung, Nguyễn Đình Chuvèn

Tổ chức Phục Việt tuy chưa phát triển rộng rãi nhưng cũng đã ít nhiều gây ánh hưởng đến tư tưởng cúa các sỹ phu yêu nước và thè hệ thanh niên mới ớ Hà Tĩnh Không chi riêng thị xã Hà Tĩnh mà ớ nhiều huyện như Can Lộc, E>ức Thọ, Cẩm Xuyên, Kỳ Anh, Hương Khê, Hương Sơn, Nghi Xuàn, đã hình thành được một

sô nhóm Phục Việt Chỉ sau một thời gian ngắn sỏ đáng viên Phục Việt đã lên tới

131 người

Dưới tác động mạnh mẽ của cuộc vận động cộng sản và phong trào công nhân trong nước thông qua hoạt động của Việt Nam cách mạng thanh niên, tổ chức Phục Việt không ngừng cải tổ, lần lượt đổi tên thành Hưng Nam, Việt Nam cách mạng đáng, Việt Nam cách mạng đổng chí Hội và đến tháng 7 năm 1928 thì lấy tên

là “Tân Việt cách mạng Đảng ”(gọi tắt là Tân Việt)

Sau cái tổ, các đảng viên Tân Việt ỡ Hà Tĩnh là một bộ phận trong Liên tỉnh lục hoàn thuộc Trung Kỳ, cấp bộ đáng của Tân Việt ở cấp huyện gọi là Đại tổ, ở tổng xã thì gọi là Tiểu tổ hoặc chi bộ

Trong ngót 3 năm hoạt động, huyện Thạch Hà đã tổ chức được một Đại tổTan Việt gòm 54 đáng viên, đa số là giáo viẽn, học sinh Tại huyện Cam Xuyên,Trần Hưng (bí danh là Hoàng) trong quá trinh gây cơ sờ đã phát triển được 24 đángviên ờ Khá Luật (xã cám Hưng), Nhàn Mỹ (xã cám Lạc) Đỏng Tác (xã cẩmDương), Nhượng Bạn (xá cám Nhượng) Đại tổ này chịu sự lãnh đao trực tiếp củatinh uý Tàn Việt Hà Tĩnh Nhiều giáo vièn là đáng vièn đáng Tàn Việt như TránPhú, Trần Vãn Tâng, Hà Huy Tập đã đứng ra tố chức day quốc ngữ cho thanh niên

và công nhân, thỏns qua còng việc này dê truycn bá tư tườns cách tnạna vào quan

chúnii cònsỉ norm vù tièu tư sán

Điéu quan trọng lù những đáng viên Tân Việt luôn hướng tìm con đườri'’ cứu nước đúng đán Lớp cán bộ đáu tiên của Tân Việt như Lè Duy Điêm, Trán Phú

Nguyễn Sĩ Sách, Hà Huy Tập, Nguyễn Đình Liễn, Nguyễn Đình Mai sau khi được

học tập ở trường huấn luyộn chính trị ở Quảng Chàu (Trung Quốc) đã trở về địa

phương Những hoạt động của họ đã có tác động tích cực tron LỊ việc chuyến hoá tổ chức Tân Việt thành một tố chức cộng sán.

Đặc biệt, Đại hội Tổng bộ 7-1928, đã thòng qua Đãng chương bò sung thèm

nhiều nội dung quan trọng mang tính chát cương lĩnh và điều lệ về tổ chức giáo dục, huấn luyện đảng viên, đẩy mạnh tuyên truyền giác ngộ quần chúng; các đáng vièn Tân Việt càng hãng hái hoạt động đế phát triển đáng viên, tổ chức lực lượng cách mạng, đồng thời ra sức giáo dục ý thức cách mạng cho quần chúng Phần đông các đáng vièn Tân Việt ở Hà Tĩnh xuát thàn từ hàng ngũ giáo vièn, công chức và học sinh có điều kiện tiếp thu các tư tưởng cách mạng qua sách báo, đổng thời cũng có điều kiện gần gũi quần chúng nên công việc tuyên truyền vận động cách mạng của

họ tiến hành thuận lợi

Các đại tổ ớ các huyện thuộc Hà Tĩnh đã tích cực vận động ihành lập các phường hội đê đưa quần chúng dần dần vào tổ chức Đại tổ Đức Thọ đã xây dựng được các nhóm làm ăn như nhóm dệt vái khổ rộng ở Trường Xuân (Đức Trường), Đại tổ Thạch Hù xày dựng được hội dệt vái, hội nuòí tàm, hội dệt chiếu, phường làm nón, phường đi săn Những nơi khác như ờ Hương Khè, tổ chức Tân Việt đã tổ chức ra phường bát âm, hội bóng đá, hội đọc sách báo

Cùng với việc tổ chức ra các phường hội đế tập hợp quần chúns, các tổ chức

cơ sờ Tàn Việt ỡ Hà Tĩnh đã chăm lo đến việc nàng cao trình độ tư tướng, nhận thức chính trị cho quán chún2 Tờ báo Tiếng dàn cùa Huvnh Thúc Kháng được các cơ sỡ

Tân Việt dùng làm tài liệu tuyên truyền Cán bộ và đúnu viên Tân Việt dã tích cực truyẻn bá các thơ văn yèu nước cùa các nhà chí sĩ cách mạnư trong nhân dân Một

số nơi, đána viên Tân Việt đã tích cực chuyền tay nhau đọc nhửns bài 2Ìànn của

Nguyên Ải Quốc tại các lứp huán luyện chính trị đạc biệt tại Quán!! Châu (Truníi

Quốc) được in trên báo Thanh niên (cư quan naôn luận cùa Hội Việt Nam cách

mụns thanh niên), hoặc đưực truyén mitỊns nhau qua một sò' hội viên dã có dịp học tại Trường huấn luyện chính trị Quáng Châu (30)

Đáng viên Tân Việt ở Hà Tĩnh lúc đó phần đông còn đang ớ lứa tuổi thanh niốn đầy nhiệt huyết với đất nước, lại được truyền thống đấu tranh của quẽ hương cổ

vũ nèn càng nỗ lực phấn đấu tổ chức lực lượng quán chúng đấu tranh Ở một sò địa

phương, các đảng viên Tân Việt đã giác ngộ quần chúng, đưa họ vào cuộc đấu tranh bài trừ hủ tục, đả kích tệ nạn tham nhũng của bọn cường hào Dưới sự lãnh đạo của các đảng viên Tan Việt, nông dân hai huyện cấm Xuyên và Kỳ Anh đã đoàn kết đấu tranh chống địa chủ, buộc chúng phái bớt thói hạch sách, ức hiếp nhân d ân 1

Những tháng cuối nãm 1928 đầu năm 1929 là thời kỳ phát triển mạnh nhất cùa Tân Việt cách mạng đảng ỡ Hà Tĩnh Hầu hết các huyện trong tinh đã thành lập được Đại tổ Nhiều thôn, xã trong tỉnh đã có tiểu tổ Cá tỉnh có trên 300 đảng viên Ngoài ra còn có hàng trăm hội quần chúng và các tổ chức biến tướng khác ở các địa phương Các cơ sở Tân Việt vừa là nơi giáo dục, huấn luyện đảng viẻn, liên lạc, gặp

gỡ, tuyên truyền, giác ngộ, phát triển đảng viên mới, vừa là nơi góp phần cung cấp tài chính cho Đảng Trong hoạt động, Tân Việt còn mở các lớp học ban đêm, phổ

biến các sách báo mác xít, góp phần tuyên truyền tư tưởng cách mạng trong nhân

dân, chuyển hoá chủ nghĩa yẻu nước theo ngọn cờ Nguyễn Ái Quốc Chính vào lúc này, việc hợp nhất với hội Việt Nam cách mạng thanh niên (tức Đảng Thanh niẻn) trở thành nỗi khát khao của tổ chức Tân Việt nên nhiều Đáng viên Tân Việt sau khi

đi dự lớp huấn luyện ở Quáng Chàu đã gia nhập đáng Thanh niên Hoạt động của Tân Việt dần dần bị thu hẹp lại Giữa năm 1929, trước việc phân liệt của Việt Nam

cách mạng thanh niên, Đông Dương cộng sản dáng và An Nam CỘHÍỊ sún thing ra

đời và ra sức gây thanh thế: ban lãnh đạo Tons bộ Tân Việt lâm vào tình trạnơ hết sức khó khăn nên các dáng viên Tân Việt giữ các cương vị chú chốt ớ các kỳ bộ đã

chủ độri2 tìm nhau đế thành lập Đòng DươniỊ cộniỊ sàn liên (loàn Sự kiện này được

các đána viên Tân Việt ớ Hà Tĩnh hết sức hoan nshènh và số dôri2 dánsĩ viên Tản

Việt ớ Hà Tĩnh đã chuyên hiên theo chu nghĩa cộng sán Sự kiện đó phù hợp với xu thố phát triền tất yêu cùa phong trào cách mạnii thời và cũnn phán ánh tinh thán yêu nước cao cá của những người thanh nièr trí thức, sự giác niỉọ dãn tộc cùa các tấn'’ lứp nhãn dân góp thêm sức mạnh cho giai cấp vò sán trong cuộc đáu tranh oịành bá quyền lãnh đạo cách mạng Việt Nam

Hoạt động của Đảng bộ t ủn Việt Hà Tĩnh đã có tác dụng nòng cao tinh thần

yẻu nước, ý chí đấu tranh cách mạng cho quần chúng, nhât là các táng lớp thanh niên trong tỉnh, góp công lớn vạo việc tuyèn truyền, vận động cách mạng trong thời

kỳ này Nhiều đáng viên tân Viẹt ở Hù Tĩnh sau nàv đã trớ thành những đáng viên

ưu tú cúa Đáng Cộng sán Việt Nam Đó là một đóng góp lớn của đáng bộ Tân Việt

Hà Tĩnh vào cuộc vận động thùnh lập Đáng Cộng sản Việt Nam trong tinh và chung

cho cá hước

Ở Thanh Hoá.

Nãm 1925, cuộc vận động đòi ân xá Phan Bội Châu và sau đó phong trào tổ

chức lễ truy điệu nhà ái quốc Phan Châu Trinh (1926) đã diễn ra sôi nổi ờ Thanh

Hoá Nhàn dân cẩm Thuỷ, vinh Lộc đã cử đại biểu về thị xã đón cụ Phan Bội

Châu Hàng trâm thanh niên, học sinh, trí thức trườns Pháp Việt ở thị xã và ở huyện

Hoằng Hoá đã tổ chức lễ truy điệu Phan Châu Trinh Những cuộc đấu tranh này đã thúc đẩy tinh thần yêu nước, thương nòi của nhàn dân Thanh Hoá

Học sinh các trường Pháp-Việt ở thị xã, ở huyện Đông Sơn đòi được nói tiếng Việt trong giờ chính khoá, tẩy chay các cuộc quay xổ số, và nhục mạ người Việt Có lúc đã diễn ra các cuộc bãi íchoá phản đối nhà cầm quyền đuổi học sinh, bắt bớ những người dự lễ truy điệu, đòi bài bò những luật lệ hà khắc, kìm kẹp, thiếu dàn chủ trong nhà trường Phong trào yêu nước sôi nối đó đã tạo điều kiện cho các

tổ chức yêu nước vận động quần chúng gày đựng cơ sò

Trong những năm 1925-1926, chịu ánh hường của các phon2 trào vẽu nước,

nhièu thân sĩ, trí thức tiến bộ trong tinh tìm cách liên hệ với hội Phục Việt ở Nghệ

An Cuối năm 1926, họ lập nèn hội Phục Việt ớ Thanh Hoá Đáu tiẽn có cụ Cứ Nsò,

Cứ Quế, anh Khánh: sau đó có Lê Tất Đắc họ đã xây dựng cơ sớ ỡ Thị xã và các huyện Quáng Xương, Hù Trung, Hoang Hoá

Tháriiỉ 7-1926 chi bộ Tân Việt Ngò xá hạ (xã Thiệu Minh huyện Đông Sơn) được thành lập Tháng 6-1927 cùng với việc mớ rộng cơ sở Tân Việt ra một số địa phương khác, tiếu tổ Phục Việt ớ Lò Chum (thị xã Thanh Hoá) ra dừi Theo Đào Duy Anh Nguyẻn Đơn Què người Thanh Hoá vốn làm huân dạo ( I; 11) dã khòna nhận đổi sang làm còng chức sau khi chính phú thực dân bó nén giáo dục chữ Hán

Nguyễn Đơn Quế từ chức về Sóc Sơn (huyện Vĩnh Lộc), tự tay cày bừa, vỡ đất

hoang để làm ăn như một người nòng dân bình thường, sau đó ông tham gia Việt Nam cách mạnq đổng chí hội (Tên gọi trước khi cải tổ thành Tân Việt cách mạng

Giữa năm 1928, trước ảnh hưởng ngày càng sàu rộng của tư tưởng cách mạng

vô sản ở nước ta, các đảng viên của Đáng bộ Tân Việt Thanh Hoá ra sức tuyên truyền, kết nạp nhiều đáng viên trẻ Tỉnh bộ Tân Việt Thanh Hoá quyết định triệu tập Hội nghị đại biểu tại thị xã Hội nghị đã kiểm điếm những công tác đã qua, đổng thời đề ra những chủ trương công tác mới như: kiện toàn tổ chức, phát triển hội viên, tăng cường giáo dục tư tưởng yêu nước, tuyên truvền chú nghĩa Mác- Lênin Hội nghị đã bầu ra Ban chấp hành tỉnh đảng bộ gồm 7 người, phần đông là lực lượng trẻ do Nguyễn Xuân Thuý làm bí thư Hội nghị này đánh dáu bước phát triển mới trên con đường tiếp cận với chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng cách mạng của đồng chí Nguyễn Ái Quốc

Sau hội nghị, hoạt động cùa đãng bộ có những chuyến biến tích cực: còng tác huấn luyện chính trị được tiến hàns thườn® xuyên và sâu rộns Chương trình huấn luyện tập truns vào các vấn đề thuộc về duv vật biện chứng, duy vật tịch sứ phona

trào cách mạns thê giới, tiếu sứ các lãnh tụ cách m ans Cuốn Đường cách mệnh {67; 257) và rờ báo Thanh niên (67: 511) cùa Tổng bộ Việt Nam cách mạtJ" thanh

bộ cỏ n s tác phát trièn Đãnti mớ rộng đẽn các phú huvẽn nhàm vào viên chức, trí thức, học sinh tiên bộ ứ thành thị và nòng thôn Đôn cuối năm 1928 các huyện Quána Xươnsị Tĩnh Gia, VTnh Lộc, Cam Thuý, Thạch Thành Thọ Xuân Yên Định Hoàng Hoá, Nông Cống và Thị xã Thanh Hoá đéu có các tiếu tổ cúa Đán2 Tân

Việt Đảng bộ còn chú ý xây dựng các tổ chức quần chúng như Học siãh đoàn Ớ

các nhà máy, đồn địền đều có các tổ chức công nhũn, nhằm đoàn kết họ trong cuộc đấu (ranh cách mạng Đồng thời, ở địa phương này trona khi mở rộng tổ chức và

hoạt'động của mình giữa Tân Viẹt cách mạng đảng với Việt Nam cách mạng thanh

niên không những kkông có sự phân biệt mà còn gán bó và phát triển tình đoàn kết

hữu ái với tổ chức đó Đó là một hiện tượna rất quí Đầu năm 1929, tổna số đáns viên Tân Việt ở Thanh Hoá lên tới gần 100 người Các chi bộ được tố chức chặt chẽ, sinh hoạt có nề nếp, việc học tập được gắn liền với kiểm điểm công tác và phát ỉriển đáng viên mới Cũng như ở mmọt số tỉnh khác, vì sau nhiều lần bàn bạc quá trình

hợp nhất hai tổ chức Tản Việt và Việt Nam cách mạng thanh niên kéo dài và đứng trước xu hướng cộng sản ngày càng chiếm ưu thế trong Việt Nam cách mạng Thanh

niên, nên nhiều đảng viên Tân Việt đã chuyển qua tổ chức này.

Trong khi phần đông đảng viên Tân Việt ở Thanh Hoá chù yếu là nhữns thanh niên trí thức yêu nước, nhiệt tình cách mạng ra sức hoạt động; cùng với Việt Nam cách mạng thanh niên thúc đẩy sự ỉớn mạnh của phong trào cộng sản trong tỉnh, thì một số ít đảng viên Tàn Việt thuộc tầng lớp trên lại phàn vân do dự (như Hoàng Vãn Khải, Nguyễn Trác) nên nội bộ tỉnh Đảng bộ Tân Việt Thanh Hoá có sự phàn hoá, một số đả không theo kịp phong trào

Như vậy, cùng với sự ra đời của Việt Nam cách mạng thanh niên Đáng bộ Tàn Việt ở Thanh Hoá cũng được xây dựng và phát triển theo xu hướns chính trị tièn tiến của thời đại Trons quá rrình hoạt độna đó họ đã nêu cao vai trò tích cực của mình trons việc tiếp thu vù truyén bá chủ nghĩa Máe-Lènin vào các tầnơ lóp nhàn dân: đào tạo được đội nsũ cán bộ đáns viên hãng hái nhiệt tình cách mạn2.

Mặc dù còn nhiều nhược điếm và thiếu sót vé tố chức và đườnự [ỏi chính trị sons sự ra đời và nhũn" hoạt dộng cùa Việt N'am cách rnạnc thanh niên và Tàn Việt

cách mạnti Đúng ờ Thanh Hoá là những sự kièn chính trị quan irons, “op phán tích

cực trong việc thúc đấy nhumh quá trình chín muỏi vẽ tư tưcVníi tổ chức, đi tới thành lập Dana bộ Đárm cộnn san Việt Nam Thunh Hoá ỵiữa nãm 1930

-Citòc vàn dònz thành láp IÀèrt tình t\"ũ Hoa (Quàng Binh Oỉtàntĩ Tri Thừa Thiên Quàne Nam và Savanakhét)

- Tai Thừa Thiên- H uế

Ba mươi nãm đầu thế ký XX, Thừa Thiên- Huế luơn sơi động các phong trào yêu nước chống Pháp Cuộc biếu tình chống ttìuế (4-1908), cuộc vận động khới

nghĩa của Thái Phiên và Trán Cao Vân (L9L6), cuộc đấu tranh địi thá Phan Bội Chàu và để tang Phan Châu Trinh (1925-1926), w liên tục diẻn ra Huế là một trong những trung tàm chính trị-vãn hố và cũng là nơi giao tiếp cúa các trí thức, các nhà yêu nước với nhiều quaA lại tiến bộ trong Triều đình

Sau khi mãn hạn tù, Lê Văn Huân tới Huế Ơng thường tiếp xúc với những người yêu nước Đặc biệt sau khi trở thành người sáng lập hội Phục Việt, Lè Văn Huân đã gặp sỡ các giáo chức và học sinh Trường Quốc học Huế Trong giới trí thức ở Huế, Võ Liêm Sơn (quê Can Lộc- Hà Tĩnh) cĩ tư tướng chống vãn chương cử nghiệp; muốn làm vãn giúp cho đời Đối với Ơng, dạy học khơng phái là cơng việc của một viên chức hành nghề trèn lớp học mà là việc lớn gắn vĩi sự nghiệp cứu nước Làm thầy cũng khơng phải để trốn tránh, lánh mình, cố giữ lấy phám chất trong sạch Tình yêu đất nước của Võ Liêm Sơn được thấm truyền trong nghề dạy học: đi dạy học để chiến đấu, dìu dắt con em mình ra chiến đấu Ơng tham 2Ía Tân

Việt, hoạt động trên lĩnh vực văn hố; Các bài vãn của ơng đều đả kích, chàm biếm chế độ quan lại Cĩ lần Ơng đã cãi lại tên chủ thươns chính người Pháp vì thái độ thực dân của nĩ

Sau phong trào bãi khố 1927 Tân Việt 2ày dựng lại cơ sở tươns đối vững

chác ở Huế Đào Duv Anh (sau này là Bí thư Tân Viẹt) curls với Võ Lièm Sơn kết nạp Trần Hữu Duản Phạm Văn Đại Nguyễn Chí Diểu, Nguyễn Khoa Văn (Húi Triều), Nguyễn Hóns (Húi Thanh), w

Tổ Tăn Việt đầu tiên ớ Thừa Thièn-Huế chú trương phát trien cơ sờ tronsz táng lớp trí thức, giáo vièn, cơns chức, quan lại lớp dưới, nhất là học sinh các trườnu Quốc học, Ticu học Se-nhỏ ớ norm thịn Tàn Việt cĩ chi bộ ở Truỏi (Phú Lộc) do Niỉuvcn Khoa Vãn Tran Hữu Duan xây dựnii Sị lượng đánii viên cua Tân Việi ớ Hue cĩ khốnii 30 ni!ười Tinh uv lâm thời Tàn Việt dược thành lập do Trân Hữu Duản làm bí thư

Từ khi Tổng bộ Tân Việt dời vào Huế, cơ sớ Tán Việt càníỉ được mờ rộng và phát triển xuống các huyện Hương Thuỷ, Phú Vang Đồng chí Lè Bá Dị được cứ

phụ trách ba tịng: Kế Mỹ, Quảng Xuyên và Sư Lỗ Đons chí Neuyễn Chí Diéu và Đổng Sỹ Binh phụ trách ba tổng: Mậu Tùi, Dương Nổ Ngọc Anh

Trong đợt khùng bỏ của thực dân Pháp nám L929 háu hết cún bộ của Tốrm

bộ và Kỳ bộ Tân Việt bị bắt Đáng bộ Tân Việt ớ Huế cho đến thárm 7, thúrm 8 năm L929 bị địch đánh phá khơng hbạt động được

Thúng 4-1929, sau khi Đỏng Dươnỵ cộnỵ sữn Hèn (Ẩón ra đời, Lê Viết Lượng được liên đồn phái đến Huế cùng Trán Hữu Duẫn (Bí thư đáng Tân Việt)

tập trung chấn chỉnh tổ chức, cái tổ Tính bộ Tàn Việt Thừa Thièn Huế, chuyến

những đáng viên tiến bộ của Đảng vào hoạt động trons Đơng Dươììg cộng sàn liên

dón chuẩn bị điều kiện cho việc hợp nhất với Đơng Dương cộng sản Đápg ở Huế

Nhưng phái đến tháng 1-1930, khi Nguyễn Khoa Văn (Hái Triều) đại biểu của kỳ

bộ Tân Việt Nam kì trải qua sự kiện Đị Trai (Hà Tĩnh) trở về thì vấn đề chấn chỉnh

tị chức Tân Việt để chuyển thành Đồng Dương cộnơ sán Lièn đồn ờ Huế mới được hồn tất

Đầu nám 1930, Tinh uý lâm thời Đơng Dương cộng sán Liên đồn phân cơns đổng chí Trần Hừu Duẫn (tinh uý viên) theo dõi phát trién đáng trons học sinh, trí thức; đồng chí Lè Bá Dị theo dõi phát triển Đáng ớ các vùng nơng thịn

Sự xuất hiện của Địng Dương cộns sán Đans và Đơns Dương cộns sán liên đồn ơ Huế đã tác độns tích cực tới phonsỉ trào cách mạnơ troniỉ tồn tinh Tại các vùrm nơnH thơn Thừa Thiên -Huê cĩ sự chuyển biến rõ rệt các đán2 viên luơn bám

sát cơ sớ vặn động quán chúns tham ìiia các hoạt dons cách mạng

Trẽn địa bàn huyện Quúníi Đién Hương Trù, Phong Đién các hội viên cịn lại

trorm tổ chức Việt Num cách mụtiiị thanh niên va Tủn Việt đã tích cực tiếp thu tư

tư ớ n iỉ c á c h m a n ” , íiiúc I12Õ lv tưtírm c ị n ỉ! s á n và c h u v ẽ n v à o h o ạ t l ĩộ n u ironii hệ thonn to chức mới

Thant: 1-1930 chi bộ liĩn huvộn Phú Van*!- Phú [ộc đưực thành lập iiĩm 3

dỏ nu chí: Đỏ Trạm Trưtmn Luyện (Phú Vanti) và Lẽ Bá DỊ (Phú Lộc) Dorm chí Lẽ

Bá Dị dưực cứ làm bí thư chi bộ

Cũng trong thời gian này chi bộ Đông Dương cộng sán liên đoàn An Cựu

được thành lập, gồm các đồng chí: Đặng Sỹ Khả, Tôn Thất Nho, Trương Chung,

đổng chí Bửu Ba được cử làm Bí thư

Trong những năm 1929-1930, tình hình chính trị trons cá nước có những biến chuyển sâu sác Sự ra đời cùa các tổ chức cộna sán (Đông Dương Cộng sán Đáng, An Nam Cộng sán Đáng vù Đỏng Dương Cộng sán Liên đoàn) đ ì đặt ra những đòi hỏi bức xúc phái thống nhất phong trào cách mạng Việt Nam*dưới sự ỉãnh đạo của một chính đảng duy nhất; đièu đó kháng định vai trò lãnh đạo của giai cấp vô sản đối với cuộc đấu tranh giái phóng dân tộc

-Hoat đông của Tán Viét cách mans đấns ở Quảng Tri.

Trong những năm 1925-L926, cũng như cá nước, ở Quáng Trị liên tiếp nổ ra các cuộc mít tinh, biểu tình cúa các tầng lớp nhân dân đòi ân xá cụ Phan Bội Châu, đòi để tang cụ Phan Chu Trinh

Cùng với những hoạt động yêu nước, một số thanh niên trí thức, công chức ìàm việc trong các công sở ớ tinh lị, chủ yếu là trong sở Công chánh và một số tu

sản có tinh thần yêu nước đã thành lập nhóm Việt Nam dộc lập (6-1925) gồm

Nguyễn Đình Cương (Hà Tĩnh), Đặng Thòng Sương, Nguyễn Hữu Thu, Lè Văn Hò, Hoàna Văn Diệm, Tôn Thất Viễn Đệ, Nguyễn Đức Quang, Nguyễn Thanh, Trần Nguns, Lố Ngọc Uynh Nouyẻn Kinh, Trịnh Đức Tân Mục đích cùa nhóm này là làm cách mạng dân tộc dân chú bát liên lạc với các tổ chức yêu nước ỡ các nơi khác, tìm đọc sách báo tiến bộ Phạm vi hoạt độns cúa nhóm còn hẹp Nhóm sớm liên hệ với Hà Huy Tập (em ré Nsiiyẻn Đình Cươns) Trần Vãn Tăng (anh Trán

Văn Cun2- một hội viên cùa Việt Nam cách mụnỵ thanh niên có sốc từ Phục Việt)

N suyễn Đình Cương dũ cứ em ruột ;úa mình là Nhuyễn Đình Từ- một thành vièn

cùa nhóm Việt Sam dộc lập cùnsĩ /ới Trán Văn Cunsỉ Sana Quans Chàu dự lớp

huán luyện

Nhóm Viẹt Nam dộc lập có Ikn hệ với Vlióm úi quốc dàn doàn (thành phẩn

nỏm thanh niên, học sinh vù nông dãn cua Tran Hữu Dưc ứ Triệu Phorm) thuyẽl

phục họ sang hoạt dộniĩ theo chương trình diéu lệ cùa Việt Num cách mạn” thanh

niên.

Vào mùa hè 1928, Lẽ Thế Tiết làm thừa phái ờ Diễn Châu Nghệ An được kỳ

bộ Tàn Việt cử về Quáng Trị hoạt động Lê Thè Tiết đã chọn Tân Tường (Cam Lộ)

làm địa bàn xây dựng cữ sở Tân Việt Tỉnh bộ Tân Việt Quáng Trị gồm 12 đáng viên (chủ yếu gồm nhung người trí thức tiểu tư sán ở các trường tiếu học như Nguyễn Hữu Mão, Trương Sĩ Đán, Nguyễn Tiến Nhiếp, chị Đào chị Yên )

Theo chi đạo cúa Tổng bộ Tân Việt, hoạt độns cúa Tân Việt trên đất Quáng íTrị lúc này là phát triển tổ chức, giáo dục huấn ỉuyện đáng vièn Các tài liệu huấn luyện đều phỏng theo hoặc lấy nguyên các tài liệu cùa Việt Nam cách mạng Thanh niên Nhò vậy nhiều đảng viên Tán Việt có điều kiệil tiếp nhận được những vấn đề

lí luận đầu tiên về chú nghĩa cộng sản, về đường lối cách mạng Việt Nam do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đề xướng

Cuối năm 1928, thực hiện chủ trương của Kỳ bộ Thanh niên, Tỉnh bộ Thanh nièn Quảng Trị đã tăng cường vận động, thiết lập mối quan hệ tốt với các đáng viên

Tân Việt trong tỉnh và kết quá tổ chức Tân Việt đã sáp nhập cả tổ chức của mình

vào Tỉnh bộ Thanh niên Quảng Trị Trong tình hình đó, Nguyễn Đình Cương- Bí thư Tỉnh bộ Thanh niên muốn giải tán Thanh niên, tổ chức cộng sản Hoàng Hữu Đàn- uỷ viên Tính bộ Thanh niên lại muốn duy trì Thanh niên, chưa tổ chức cộng sán

Phong trào vô sán hoá đã đẩy mạnh còng tác tuyên truyền cách mạng, phát triển các tổ chức quán chúnơ trong côns nhún, nông dân thanh niên, xây dims hội,

tạo cơ sò Liên Lạc nhàm lièn kết phong trào Đặc biệr là từ sau khi Đông Dương cộng

sán dừng ra đời thì phong trùo cách mạng Quáng Trị càng sỏi nổi.

Nhưns những hoạt động của Đông Dương cộng sán đáns ớ Quáng Trị đã bị chính quyền thực dân ở địa phương phát hiẹn Ngô Đình Diêm tri phù Hái Lãns đã cho but nhiéu hội viên thanh nièn Hai tháng 7 và 8 năm 1929 trona số 60 nơười bị hãt trên toàn tinh có 39 người của Việt Nam cách mang thanh niên 21 nsưừi cua Tàn Việt và Hưmi Nghiệp hội xã Đe li gián thanh niên và Tàn Việt, chúnii xứ phạt nặnu 39 clans viên cùa Việt Nam cách mạng thanh niên (từchunư thân dèn 11 thán‘’

tù giam)