Học thuyết âm dương và truyền thống văn hóa Việt Nam

[r]

Đ A I HOC QUỐC (ỈIA HÀ NÔI TRƯƠNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VA NHẢN VÁN

iĩ/>ỉìs><i,+ (Ị [ J “víS-O5*

TÊN ĐẾ TÀI

IIỌC THUYẾT ÂM DƯƠNG VẢ

TR UY ỀN THỐNG VĂN HOÁ VIỆT NAM

Mã số: CB02 - 04

ĐA H ' 1. Q U Ò C GIA HA NÓ' TRUNG TAI' th C' NS T ỉí 'J 'K_' \ ch'

Hà nội, lìíỊÙy 2 0 tliáiiíỊ <S’ n ă m 2 0 0 j

MỤC LỤC

Tratiỉỉ

LỜI NÓI Đ Ầ U 1

1 T í n h c ấ p thiết ả m d ề t à i 1

2 T ì n h h ì n h n g h i c n c ứ u

-3 P h ư ơ n g p h á p n g h i ê n c ứ u 3

4 M ụ c liốu và n ội d u n g n g h i ê n c ứ u 3

4 1 M ụ c r i ê u n g h i ê n c ứ u ỉ 4.2 N ộ i chilli; iHịliiên c ứ u 4

L ự c l ư ợ n g lliiim g i i i : 'I c i i ư o n c; 1 - S Ụ I IÌ NI I TI I ẰN I I IKK m u Y f t T ẢM I)II(ÍN(Ỉ v à v a i t k o CIJA NÓ T R O N G TUUYÍÍN t h ố n g v a n IIOÁ IMIIÍÓNí; D Õ N í ; 5

1.1 Sự h ì n h t h à n h h ọ c lluiycl á m đ ư ơ n g 5

1 2 V a i Ir ò c ủ a á m i ll rơn JỊ (1'DMg I n i y c i i l i n i n g Villi lu KI |)lnri ín g I )i >II!\ I () 1.2.1 Hát q u á i : I(ì 1 2 2 Á m (hfo’iìi> I11ỊŨ l i à n h p h ố i h ợ p với l l i i ớ n c a n í / i t i ( h i / 7

1.2.3 C á ch Iiliìn luii mặt a i d â m (ItítỉiHỊ 19

1.2.4 Phép biện chứiiiị (ItùỉiiiỊ cứu ự vù lim m a u : 21

1.2.5 Dii'o'm; níơniỊ \'ủ lim Iihti Iro/iíỊ vàn hthi N h o lỊÍa _\i' 1.2.6 Klií clnít â m Iilni tronÍỊ văn hoú r in il y j á o 2-1 ì 2.7 Á m nhu IroniỊ văn lioú D ạ o i;ia !.s C NƯƠNt ỉ II: H O C T l l l ỉ Y l Í T ẢM DƯONíỉ H l í á l 1IIKN TRON<; T U U Y Í N t h ố n í; v ã n h o á v i ệ t n a m 2S 2 1 Triẽì ly á m (lifting biếu hiện ớ I r o n g d o n g Viẹi N a m

2.1.1 1.11'iú' ihiitil I (■ Irony ílò n í ; \ It'/ N i i m _!'>

2 1 T r i r ì l ý lìm (hío'11i; l l i í ' liiự n (/11(1 tr a il},• II I I r o n y t i l l i n ’ \ ' i n

N a m Í.S’

2.2 T r k‘1 l ý Am (lifting hiiMi liii'D Irony I >i II11 |>||.I|> 1 II,I 111111 j > I );n I Vile ill)'

IViin ( )uóV 'I'll.nil IX

2 2 / T rầ n Q u o c T u ấ n và q u y luật á m clưóny, do i l ụ p ScS’

2 2 2 T r ầ n ( J u n e T u ấ n v ậ n ( l ụi i Ị ỉ l i a i m ặ t ÍIIII ( l ưi t i ì ị ị I i ư ơ i ì ị i Ill'll I ll / I

I l i u m <>()

2.2.4 T rần Q u ố c T uấn và q ui luật â m clưonIỊ cún bằiìiỊ 64

2 3 Mọc tliuyếl á m d ư ơ n g biếu h i ện t r o n g l ác phalli “ l l ồ n g Ng l iì a G i á c

LỜI NÓI ĐẦU

I.TÍNII CAI' m u ' : !CIJA HÍỈTAI

Loài người t ro ng tliực liễn c u ộ c s ố n g (líin drill Iiliặn tlnrc (lược mộ i s ố

q u y luật vổ hoạt đ ộ n g sinh m ệ n h , đ ã biél d ư ợ c m ộ t s ó p h ư ơ n g p h á p h;io vệ sức kli oẻ và c á c h dối n h ã n xử thế Pl i ương p h á p g i ữ gì n s ứ c k h o e s ố n g lâu, dối n h a n x ử l h ế đ ề u g ắ n với học t h u y ết ârn d ư ơ n g

C o n ngư ời s ố n g Irong t ự ' n h i c n r ộ n g lớn, n g u ỏ n g ố c s i n h m ệ nl i là ớ giới tự n h i c n, t h uậ n ứng lự nh i ên n g h ĩ a là t h u ậ n t h e o b ố n m ù a b i ế n đổi ,

k h i ế n c h o c ơ the thí ch ứ ng với h o à n c ả n h lự n hi ên C h o n é n ớ C h u Dị ch,

q u ẻ P h o n g nói: “Nliật tillin' tắc trắc, nịỊiiyệt (loanli tắc tliực, thiên (lịa (laiili lut, d ữ thời liêu tức, nlii liuốniỉ lí nhân hổ, liuốiiỊi ư c/uý iliàn l i o \ ( M a i Irời đốn giữ;i trời thì xế, mặl t răng đrìy thì lặn, Irời ctAI (lây vơi ciìniỊ voi Iliời

g i an , l an đi thì n ở ra, h u ố n g hồ là ng ư ờ i , h u ố n g h ồ là q u ỷ t hần)

Đ ỗ là nói t he o b ố n m ù a hi ến đổi , c ó q u y luật m á n h o à n c h u kì D o d ó

mọ i ngư ời c à n phải llniận ứng llieo s ự b i ến đổi c ủ a lự n h i c n Ớ C h u Dị ch

hầ u hết c á c q u ẻ đ ể u nói đ ế n â m (lương b i ế u đổi I lọc t h u y ế t á m d ư ơ n g Iiãm

ở mọi lĩnh vực, vì c á c q u ẻ c ủa C h u D ị c h đ ề u c âu l ạo bới c á c h à o â m v;i h à o

(liftin g 1 l à o h iế n đ ổ i là q u e b iê n đ o i M ỗ i C|UC là m ộ i l l i ờ i , là s ự l ý c ú n q u e ,

nlur q u ẻ T ụ n g b i ếu h i ệ n s ự lý c ủ a thời k i ệ n tụng; q u ẻ Truân b i ếu h i ệ n sự lý

c ủ a lliời g ia n Iriian; Cịiic Thái biêu hi ện s ự lý c ú a lliời ỉliong lliái

(lifting ớ nidi lĩnli vực Iroiìg c u ộ c s ò n g, lừ c ơ llic COII Ii[’ưiíi clio (lốn I|ii;m Ilộ

ứ ng xử, c á c h giai q u y ế t c ô n g việc c ầ n phái đ i ề u lioà đ ư ợ c â m d ư ơ n g T h i ê n

vồ iìm, lệch ve (luting (Ion (lưa (lốn kéì C|uá k l iông lôì ( 'h;ing hill) nói \ ’i' sức

k h o e c o n ngư ời , h o c Ilmycì ilưỡng s i n h n h á c Iiliớ m o i Iigưoi k l i o n g chí c h ú

ý đ ế n ăn u ố n g ( â m ) m à c ò n phai c h ú ý đ ế n di r ỡng l i nh lliần ( t i ư o n g ) T i n h

t h ầ n tốl là t ạo đ i ề u k i ệ n c h o người klioé m ạ n h , t inh li Kin k h ô n g toi sẽ Mill)

b ệ n h tật

I

C h u D ị c h nhíìn m ạ n h “ I l ì nh lliíin I|Ợ|> Iiliíu” lứi' 1*1 limli llK' ( Mil) VII

t i nh thíìn ( d ư ơ n g ) t h ố n g nliáì Ở đ â y , h ì n h là chí c ơ sớ vặl c h ai , llian la chí ý lluíc t inh lliíỉn, lư d u y và lioạl (lộng s i nh m ệ n h bi éu h i ệ n ờ bòn n g o a i I lian ( đ ư ơ n g ) k l iô n g thổ liìcli rời liìnli llic ( â m ) và tổn lại (lộc lập 11 mil llk' c ư ờ n g

t r á n g thì t i nh t h ầ n t hoải má i , si nh lý h o ạ t đ ộ n g b ì n h t h ư ờn g T i n h t h a n s ả n g

k h o á i c ũ n g c ó Ihể t h ú c đ ẩ y hì nh t hể klioẻ m ạ n h

Đ i ể m C]iia vài nét vổ cách g i ữ gìn sức klioc, c l ui n g la c ó t hế 11111 11 d u n g

d ư ợ c t r o n g d ư ỡ n g si nh học, Ihuycl á m d ư ơ n g c ó c ô n g n ă n g lớn l ao Iiliư the nào N g o à i ra, nếu di sâu n g h i ên c ứu vé k h o a h o c lý, c h ú n g l;i l à n g

t h ấ y rõ c á c nư ớc ticn liến trcn I h ế g i ớ i đ ã và (lang ; í | ) t l ụ ng lliuyèl â m t hr ong

(liéu lioà á m (lương sẽ giải qu y c t v;ìn (lề lliắng 111lia l i o n g c h i ế n l i ạn Nlnr

I l ưng D ạ o V ư ơ n g Ti;ìn Oil ốc TiiíYn tlã hicì phối I Híp c ọ c lim (cIưoiiị;) voi

l l mỷ Iricu ( á m ) đánli lliắng quân N g u y ê n M ô n g Xi'mI lưdV ứ c ử a SOIU' lỉạcli

Đ ằ n g N ộ i d u n g dề lài c h ủ yếu x o a y q u a n h n h ữ n g ván de c ó licn q u a n liến dời s ố n g COI1 người Đ i ề u đó rát c ần lliicl đối với (laì n ư ớ c la h i ệ n n;iy Vì

c o n người c ó klioẻ m ạ n h , ứng x ử với n h a u lion lluiàn, đ o a n két mới l l mc (lay I1CI1 kinli lố phát triến, dríy m ạ n h c ô n g n g h i ệ p lioá, hi ện (lại hoá n ư ớ c nha

2 I INil IIÌNII NCIIlftN c ứ u

H ọ c llniyốt à m (.lương xuâì h i ệ n lio'n 3 5 0 0 n ă m (lã c ó Iihiéu lioc g i á Iron t h ế giới n g h i ê n cứu, ớ T r u n g Q u ố c , ilirúi clté (lọ p h o n g k i ế n , c o Iiliicn

n h à N h o Iighicn c ứu h ọ c lliuyốl á m (lining, n h ư n g liọ t han l)í lioá a m (liúiiig,

n g ũ h à n h , li fill (lốn mổ tín R i c n g ớ đ ị a bìm y học, c;íc clanl I y Tiuiiíi ( )nôc

đã v ậ n d ụ n g h ọ c t hn y ẽ l â m d ư ơ n g v à o vi ệc c h ữ a b ện h và d ư ỡ n g sinh 1 r o n g

c á c s á c h i l ộng y c ủ a T n m g Q u ố c VÃI1 CÒI) ghi lại Iihừiií; (lieu do V í (lu s á c h

T ô v;íii, Am (lưoiiịí ỨIU’ l ư ơng (l;ii Infill” , Ik'11 ro “ •!//; iluuiy hit (hi'tOif /•(•I'll,

( l i l t i n g t l uÌ i HỊ l i ĩ c ( i m h c i i l i P i í i M ịỉ t h ă n li l á t nl i K' 1, u m l l / i n n ; I(I( liti/1 ( A m

I hă ng thì d ư ơ n g ố m , (lining lining 1 hì Am o m , Dirơíiií Iliíini! 1 hì nliiọi, á m lining thì hàn)

Sá c h “ T ô vấn, Am d ư ơ n g ứ ng lưỢMịỉ (tại l u â n ” ( lì 11 li noi “Dưron; h ư t(l( niỊoụi hàn, lim h ư lắc nội nhií’1” ( D ư ơ n g Inr thì h ê n MgíKii l ạnh, illII lur 1 hì hên t r o n g n ó n g ).

( ĩ V i C-1 N a m , Tuộ "ITnh, Hái T h ư ơ n g U m Ont ; cíìiig (lã VỘII (lụng Ihh tliuyêì â m d ư ơ n g v à o việc c h ữ a b ệ nh Hai ô n g d ã (lể lại c h o n ề n V ỉH»c Việl

N a m n h ữ n g l ác pl i ấm Đ ô n g y rất c ó gi á trị N h ư Hái t h ư ợ n g L ã n ó n g Lẽ

I lữu Ti á c (lã viết “ Lý c ủ a Am d ư ơ n g là lý c ủ a y ” ( L u ậ n về y ý và y ly)

Q u y luật q u à n bình â m d ư ơ n g c ũ n g d ư ợ c ô n g vạn đụnsỉ v à o VIL'C c h ữ a

b ện h O n g nói: “ P h à m t r ă m b ện h c ủ a ngư ời la k h ô n tí gì là khôi)!: d o á m

đ ư ơ n g chcMih lệch nhau, (liều (ló q u a n 1 lệ (len soil ti c li cl ” ( Y l ú i cầu

n g u y ê n)

Ciần đ a y ở T r u n g Q u ố c c ũ n g Iilnr ớ Việl N a m lất Iiliiều III KI Iigliiôn cứu lie cộp don học lliuyẽì á m (lương, tl;)c l)iẹl là l i o i m linh vực “ 11(11 iliuycl

a n I (lưiíng vui Ui uu lioi I|II.I!I l y”

K ê ill ù'; I I r u y c n l l u i n g , l i ế p I hu c ó c h o n l ọ c , I; n 1 I i ì i y c ô n g t IIII lì i i o p I Mi­

di sãu n g h i ê n c ứu ve lác d ụ n g c ùa h ọ c lliuycì â m (lư()'iig I r o n g l m y i‘ 11 Ihonii van hoá Việl Na m

3 PIIUONÍỈ PHÁI* NÍỈIIIÊN c ú n

N g o à i p h ư ơ n g p h á p c h u n g là pliuoìig ph;í|1 c ủ a C N D V H C và

C N D V L S c l c lài c òn s ử d ụ n g c á c p h ư ơ n g p h á p lịch s ử logi c, pliim Ill'll l ổ ng

h ợ p s o sánh

C ố nhi ên, imliièn cứu c ác n h â n ló Iruyền Ihốntĩ c h o t hay rằng, 11< >11 í’ các

n hâ n t ố d ó c ó s ự đ a n xen giữa tie'll bộ và lạc hậu, giữa tích c ực và tiêu m e D o

trong, phát huy Iilúìn tổ lích cực, c ó ícli clio c u ộ c s ô n g I ú;t COI1 người

4 M Ụ C T I Ê U VÀ NÔI DIJNC, N ( Ỉ H I Ê N c ứ u

4.1 Mục liêu nghiên cứu.

I I.H- l l m v v l : ì m ( l i f t i n g l á l s a u IOIIỊÌ I I ( K l l m y e i ÌIIII ( I ư ó i i ị i l à III ni Vi i m

3

qiuin Si'll c á c sir vật và hi ện l ượn g , ci lia v ạ n vậl t rong vũ I III I h à n h hai loại

Am t lương H ọ c tluiyel â m d ư ơn g c h ơ r ằ n g , s ự h ì nh Ihùnli, bi en h o a vu phái triển c ủ a m u ô n vật d ổu c ó sự vận d ộ n g CỈIU hai klií á m đ ư ơ n g N ó l o n g kcl

q u y luẠI b iố n l io á ó III (lư ơng c ú a l l i ế g i ớ i lự I i l i i è n , I h o i i g n li l l v ớ i III l u ú n g

(riết h o e (lói lạp, iliong nhái I l uc lliuycl á 1 11 đ ư ú u g kl i o n g chí ƯI1L’ (.lựng

t r o n g n h i ề u lĩnh vực k h o a học mà CÒI1 l i ớ Ihành cơ s ớ lý l u ậ n c ủ a k h u a h ọ c

tự n h i ỗ n v à the g iớ i C|uan d u y vật c ủ a c á c d ã n l ộ c p h ư ơ n g Đ ó n g Đ ặ c I >iẹt I1Ó

ứ n g d ụ n g r ộ n g rãi t ro ng c á c lĩnh vực dời s ố n g c ủ a CC1I1 n g ư ời , k i n h lẽ, d ính trị, văn lioá, quí m sự Chí n h vì thê tic tài n g h i ê n c ứu n à y n h ằ m m i k đ í c h

g i ú p sinh viên và h ọ c vicn hiêii t h ê m vé giá trị cún h o c t h u y ế t â m d ư ơ n g ,

g i ú p si nh v i r n n gà n h <|ii;m lý xã hội C'ó llũ' vạn (11111 ỉ ■ h o c Ihnyéì á m < li r» íiit" vào c ô n g l;íf (|u;in lý Vì trong hot- (11 1lycl íìm (hiuiir 1 ( 1 (|iiy |||(|| c;ìn bail!’

Am d ư ơ n g , vận d ụ n g và o việc b a o vệ s ức k l i o ẻ c ủ a c on n g ư ờ i ĐõiiíJ I Fieri,

c u n g c á p c h o han (lọc n h ữ n g tri thức, n h ữ n g c ô n u n;niỊĩ liữu ích c li.i h ọ c llniyẽì Am d ư ơ n g Vì (lã có niô! s ố người hit'll s;ii lot 11 VI' h o c lli uyrì ;'im

i l ưúng, bi ên ã m d ư ơ n g t h à n h lá bùa I rong hì nh hál t|iiái l r eo l n r ớc c ứ a n h à

dô Irừ là ma , c ầu m o n g Imỏn m a y hán đũi, l àm ìm pliál (lạt

4 2 Nội d m i Ị Ị n g h i ê n CỨII

Đ ề lài g ồ m có:

C h ư ơ n g I: Sự hì nh t hà nh h ọ c (liiiyốl â m tlưóníi và vai lù) UM IIÓ

Irong Iruycn lliống văn lioá p l ui ónu D o n g

C h ư ơ n g II: 1 lục lliuyeì â m d ư ơ n g t r o n g ( m y e n ilióiig van h o a Việt

CHƯƠNG I

s ự H ÌN H T H À N H H Ọ C T H U Y Ê T Â M DƯ Ơ NG V À V A I T R Ò C Ủ A

N Ó T R O N G T R U Y Ề N T H Ô N G V Ă N H O Á P H Ư Ơ N G Đ Ô N G

1.1 Sự I I ĨN II T H À N H IIỌ C T IIU Y K T ẢM DƯ O Ní,.

Vi ệ t N a m là đị a bàn c ủ a cu' d á n n ó n g n g h i ệ p Ilia nư ớc, đ i ê u lluci llian

c ủ a h ọ là lliời vụ Thời vụ liên q u a n đ ế n m ù a m à n g (lược Iiial và CUỘI/ s ố n g

c ủ a c o n người T h e o q u a n n i ệ m c ù a người xưa, m ù a m à n g tốt x;m, c on người s ô n g d i ô ì đ ề u d o l r ò i Co n người g a n bó với l l úcn nliicn, xu su, c h o

n c n dân gi;m ta mới c ó câu:

“ Bắc t h a n g lẽn hỏi ỏ n g Irời”

“Troi sinh voi sinh c ó ”

Tr ướ c khi k h o a h ọ c thiên V ã 11 hì nh [lùmh, c á c d a n l ộ c trẽn liu- gi ới

ill'll liíy 1'i’iii lliíiii I nil 111 linn h u n g lilm, lliam (1(1 IÌIII k i o m 1)1 mạ i c ủ a Ml I 111

t r o ng q u a n hộ hi ện t ư ợng t h ế giới lự nh i ê n và c on người V ũ trụ m a c on ngư ời dối d i ệ n lức là b á n thân tự nhi cn, đ o dó, q u a n hệ g iữ a c o n n g ư ờ i và tự

n h i ê n là chủ dề q u a n t r ọ n g nhất t r on g n ề n văn h o á c ủ a I m y ê n lliỏYig p h ư ơ n g

Đ ô n g Ớ thời k ỳ tiền sir các q u ố c gi a c h ư a h ì nh t hà nh , c á c d â n t ộc h o à n

t oàn t ác h biệt, k h ố i c ư d â n sinli s ố n g trên k h u vực rộn tí lớn Đ ỏ n g N a m Ả c ổ đại ( b a o g ồ m N a m Á - Rách Vi ệt ) c ũ n g k h ô n g t ác h khỏi n h ữ n g t ư d u y ấy

T ư d u y cúu CƯ (lân N a m A - Bácli Việt the hi ện Iront; lioại (l ông sán Miâì

n ô n g n g h i ệ p v;'i i r o n g I III n g ư ỡn g lòn lĩiáo n g u y ê n l l m \

Ng ư ời Việt lúc bấy g i ờ n ặ n g về p h ư ơ n g t hứ c n h ặ n biết vũ trụ, t h ư ờ n g tliicn vổ cội n g u ồ n lịiia c á c h 111 ức suy 11 i’ll í bi ểu h i ệ n III >1 1:’ r á c Irtiyện hiiyvn

t hoại , t r u y ề n t huyế t Cluing hạn, t r u y ệ n b á n h c h ư n g bánli d à y b i ể u h i ệ n Iriốt

lý trời tr òn đất v u ô n g Là c i r d â n n ô n g Iiịỉhiệp, c h o n ê n cõni í v i ệc lliii'1 y n i

lìí Siín XIIÍII san pliiiiii N h ư n g ớ iltời kỳ l i ê n sir, s ứ c s;in XIi;il và Iiì uh (lo lncii

hiết vồ k h o a h ọ c CÒI1 lát ill ấp C o n ngưừi dã k h ô n g lý n i i’i i (lược nhữiiỊỊ hit'll

t ư ợ n g b i ế n đổi c ủ a tự nh i ê n , t h i ê n tai, b ệ n h tật, chết c h ó c v.v t h ậ m c h í

5

k h ô n g c h ố n g c ự nổi nliững h i ệ n l ư ợn g đó D o dó, c o n n g ư ờ i n ả y s i n h quai l

n i ệ m l ư d u y và c ả m g i ác kl i ông phái là s ự lioạl clọiiii l ú n llian llic mil là mọi

l o ạ i đ ặ c h iộ l n ằ m t r o n g c ơ thố c o n n g ư ờ i, v à s a n k i l l c o i l I i i u í ó i c l i c l , .ự lio ạ l ( lộ n g c ủ a c o n n g ư ờ i sẽ rời k l i ó i x á c X u ấ t p liá l l ừ (ỊIKIII n i ệ m (tó, c l i i ) n õn (lã

n a y s i nh q u a n n i ệ m vé q u ỷ , t hần và linh h ổ n bâl lử

Điínj; Iiliư Ă n g g h e n d ã núi: “ 1 oil g i á o siiili i;i Iioiiịì m ố i tliiíi dại hel

s ứ c n g u y ê n I h u ỷ , t ừ n h ữ n g k h á i n i ệ m h ế t s ứ c s ai l ầ m , n g u y ê n t l i u ỷ c ứ a COI1

ngư ời về h á n c h ấ t cỉia cliínli họ và về giới lự n h i ê n bôn n g oà i xuiiịi I|iianli

họ S o n g bất c ứ hệ (ư t ưởng nào, m ộ i khi dã h ì n h lliìiiili clều phát lrii'11 g ắ n liền với n h ữ n g khái n i ệ m đã có, coi đ ổ là n h ữ n e víii liêu c ủ a m ì n h và pháitriển n h ữ n g vật liệu đ ổ ” (38, tr 4 1 6 )

Đ i ề u đ ầ u tiên lỏn g i á o n g u y ê n l i my p h ư ơ n g N a m - Bá c h Vicl p h a n ánli là s ù n g bái lực lượng tự Iiliièn, n h ư lliờ c á c 11 u 1 1 1: Tr ời , (laì, núi, song

T ụ c l l i ờ m ặ l Irời rái pliổ biến ở r ư dim n ó n g ngliiỌp N;im ;í T r ẽ n mill I lói I <_• (lổng ciia Mị!ười Việl (leu c ó kli;u hình mill Inii (')• 1,11 11

T h e o s ự phát triển của xã hội, q u a n p i ệ m vê lon J’.iiio cfín[>, 111;IV iloi,

c o n ngư ời đ ã n h â n c á c h h o á lự n hi ê n Vi ệ c s ù n g k í i luv l ư ợng tự n lm II (lán

d ần c h u y ể n Síing s ù n g hái lực l ư ợng xã hói, lliờ sinh iliực khí , MI iliực

c h ứ n g m i n h , ớ (li chí Vă n Đi c n , I là Nội Iiuưoi la (la l ìm iliấy mộ i IIÍI HIU, clú

t ạc h ì nh người d a n ô n g với họ sinh d ụ c , c ó ni cn clại v a o k h o á n g 1500 20(H)

n ă m i n r ớc c ô n g n g u y ê n (67, Ir 106 - 107) Người la 1,11 lìm lliáy 1)0 phím sinh d ụ c kh;ìc Iren n h ữ n g l ảng <1,1 I rong Ilniiii! lũiií’ S;i I>;I T r o n g r á( li IIÍIII!’ trí n h à m ổ T â y N g u y ê n Ihư ờng xuàt h i ệ n l ư ợng n a m nữ với h ộ phím s i nh

d ụ c p h ó n g to (41, tr.97) Vi ệ c t h ờ sinh lliực k h í c ò n lliáy ớ c á c CỘI (tá (lưiíc l;ic (lẽo VÌI (hni)> Iniức eÁiií’, <ton IIIÌCII, (lình chí m, (•;u ■ h o c t-nV kẽ <l;í I r on"

c á c h a n g (.lộng ơ c h ù a D ạ m (1Jà Băc) c ó inọl cột tlú h ì n h s i n h lliực kill n a m

c ó khỉic nổi hì nh cẠp l ổ n g thời Lý (65, lr 2 6 4 , 265)

C ư d â n n ô n g n g h i ệ p s ù n g hái I1Ó Iilnr t han t h á n h , và tín n g ư ỡ n g p hồ n

t hự c ra dời T r o n g c á c nên văn hoá n ó n g n g l i i ép pl i ưo n u D ôi m , h ì n h Iliai lín

n g ư ỡ n g p h ồ n t h ự c đ ơ n g i ản xuâì hi ện rất p h o hicn ( ' n ó c s ô n g c ú a n i d á n

n ô n g n g h i ệ p lúc b ấ y g i ờ hoìi^Ịoàn clựa v à o tliiẽn n h i ê n , c h o n ê n h ụ <|ii;m s;ìl

m ặ l t r ăn g , m ặ t trời v ậ n h à n h, m ù a l ạnh q u a m ù a n ó n g liên c u a giới lự n h i ê n

d ể s ắ p x ế p c ó n g việc (lồng r u ộ n g t hí ch nghi với (|iiy luạl irời (lát hÌL'11 đổi

Mọ C|uan sá! c á c s ự vật và c á c hi ện l ượ n g đ ọ n g lliực \ ại lon len Vii lan lụi

l l ọ c à n g liiéu llicm mọi vật t r on g lliế giới lự n h i ê n đ e n vận đ ộ n g hicii doi ,

Noi (lén hoi llmyéì á m d ư ơ n g , c h ú n g la cli' (l;mg lien Ilộ ill'll d i l l

Dị ch Vì triếl lý â m đư ơng, n g ũ h à n h , bál quái g ã n lion với C h u D ị c h nlni

hì n h với h ó n g Triết lý â m cliroii” 1ÌI liạl Iihãn lư lưó'1 1” c'lia Cl m Dị ch N h ư n g

q u a t ác p h ẩ m Dị ch kinh viếl h ằ n g c h ữ H á n r ' e h ú n í ’ ta k h ô n g t h ấ y n i p h ạ m trù á m diro'ng (loi lạp I lọc llmyet “ mội a i n ” ,” ini)l (Iưoiiịị” lliay >> D ị d i

t r u y ện ( I l ệ lừ) mà kl i òng tluìy ớ Dịch kinh N g a y cá hai lừ a m đ ư ơ n u ilối lạp

c ũ n g k h ô n g tìm thây t r on g các lời hào, lời q u ẻ c ủ a Dị ch ki nh T h e o T r ư ơ n g

L ậ p V ã n , c h ỉ t l i ấ y c l i í r ã m c ó n g l i i u l à “ b ó i i ” d a n ì ’ (I l u i hi ll ) (III? 2 11 III I I I I I I J 1,I'III

N h11 v ậ y Ill'll x c l I|tia l á c p l ia i n D i c l i k i l i h v io l k i n g c h ữ I l á u , c l u i n g

c à n g k h ô n g I h c n ó i “ m ộ t a m , m ó l t h r o n g ” l à CỊIUII1 <l n: m n ỉ b á n c ủ a IM ;,;U' h

ki nh, p h ù h iệ u g ạ c h n g a n g liến - ” , g ạ c h n g a n g ilưt ( -— ), vó sau

đ ề u gọi là h à o d ư ơn g, h à o âm, n h ư n g ý ngliĩu lúc han đ m c ủ a I1Ó khoi::' dại

VC m ộ t nét là g i ô n g d ư ơ n g v ậ l, c i l i a l a m h a i là g i ố n u .1111 h ọ ” ((>() II 2(|)

Mill Iiglie lu.iii (loiiii nay c l u i n g la c á m lliay IIÍÚII!! (loi |)|||| III>1) vói y

n g h ĩ a Iiyiiycn lliiiy, gi.kli Ii^any l k‘11 “ - ” , gill'll II!’,111«; Jill

hrt^ng ứ n g vói s ự phái trie’ll của xã hội và 1 rình (tộ ph;íl Irion l i r đ u y CH.I 1(111

'*' ( 'Im I ) ị c l i Ị i ỏni O ) li.il |> lu \n : I ) k li k i n h và I ) k l i 1 1I i yộn D u l l k I I ill \ UM k i l l ! ' v.i h ur 11,111 1 10.111 Ih.11 ill (í

c u o i (lời T h ư ơ n g if.ui (lõi ( ’Im I >K'I| l i ti yẹn ra (lời ớ thơi X u â n T i m ( 'liicn ( ) i n u \

7

ngư ời lúc b â y giờ G ầ n đ â y , t r o n g m ộ t s ố di chỉ ớ Đ ọ G i a C ư ơ n g , l inh H ổ

N a m , T r u n g Q u ố c đ ã đ à o dư ợc mũ i l ên đá, rì LI đá va đ à o đ ư ợ c c á lliiK li

l ổ (vậi lliờ l ổ li ên b ằ n g chí) phán ánh s ù n g hái n a m l í nh, tức h'i n a m

t ính s in h t hực khí T h e o s ự phái Iriến c ủ a x à hội, t rình đ ọ tư d u y t rừu l ư ợ n g

c ủ a c o n người c ũ n g (lược nãiiỊ’ cao, lừ s ù n g l>;íi si nh Ihiiv k h í mil s u y tlii-11 ra

q u a n n i ệ m trui gái, â m dư ơ n g , c ư ơ n g Iilui, n ò i dãi V.V Ilai lừ Am đ ư ơ n g

x u ấ t h i ệ n ớ Dịcli Iruyệii cá lliay 12 1 r ư ờ n g hợp, d ù n g a m đ ư ơ n y đ e giai Iliícli hiện l ư ơ n g lự nhi ên; q u a n Ilệ trẽn dưới, Irony Iigoiú, vua loi, I|iian lử va liéu nliáii, s ố c h a n, số lỏ V.V tr ong lĩnh vực xã hội

C á c l l i ư l ị c h c ổ T r u n g Ọ u ó e , n h ư s á c h “ Ọ u ỏ t III’,ừ, ( 'IUI n g ữ ” ( I h ư ó n g )

c hé p: k h o á n g c u ố i lliời ’l a y Ch u ( n ă m 7 8 0 trước c õ n g n m i y ê n , C h u V ư ơ n g

n ă m tlúr 2) k h á i n i ệ m á m d ư ơ n g (tã xiiáì liiện Sách T á Iriiyện, dời Vila I ly

C õ n g n ă m (liứ 16, T h ú c [ l ư n g c h o r ằn g hi ện lưọiig (!a roi núi lớ là till a m

d ư ơ n g k h ô n g h o à liơp

Về lliời kỳ xuấl liiện sách ' l a t ruyệ n, c ác h ọ c !>i;i T r u n g ( )uốc tlcu t ho rủng, nó ra dõi k h o á n g cuối n h ữ n g n a m lliời X u a n T h u , (lau Chieìì ( hioc (69, lr 117) Di ễu nãy c à n g |>lián á n h rỏ MÓI, s á c h T á T m y ạ i ra tltii san

Dị ch Ki nh D ư a vào n h ữ n g c ứ liệu trên chúiiíí l;i lie (I.IIIÍ’ (li (lốn Iihậi) (lịnh khái n i ệ m a m ilirơng xuáì hiện sau Dị c h kinh Tiiél lý i'llII d ư ơ n g clirơt r.ic tlnr tịch c ổ T r u n g Q u ố c đổ c ậ p đ ế n là lừ thời X u â n 11)11 liến k h o á n g í'lưa

C h i ế n Q u ố c ( n ă m 8-11 đ ế n 305 Inrớc C ô n g n g u y ê n )

N h ư n g g ầ n d ã y , Lã G i a Q u a c h ứ n g m i n h : Dị ch ki nh Ilít: han (lầu biéu

hi ện b ằ n g phù liiệu k h á c vạch m a n g ý ì mh ĩ a c h ứ so l)ới VI lúc n à y T n n m

Viitli l;íy sá 1 1 c on s ố làm mót n h ó m , goi là moi c n l é Sir Mini lúộii Dịcli l i n h

k h ổ n g c ó r l i ữ , c o l ẽ ớ l l i ù i (l;ii I ’l i u r I l y , I IX-11 h u l l v u v k l ú o C(i l i o c u > 11 lii

I lạ T h ư ơ n g bắt d ầ u d ã c ỏ “ D ị c h ” vicì b ằ n g c h ữ H á n, lức là “ Li ôn Sơn D ị c h ”

vù " Q u y Tì ing D ị c h ” n h ư n g cléu clri lliíil I ni yổn Đ ố n (lời c'Im c ó " Q u i D ị c h ”

vù lưu I m y ỏ n tie'll n g à y nay (25, (r 49)

T ừ P h ụ c My đ ế n đời C h u, s ự phái Irion c ủ a Dịc h từ cliưa c o c h ư đ ô n

c ó c h ữ là ca m ộ t thời gi an dài vài n g à n niim, và C h u Dị c h l ien d ầ n ill'll liưoV

h o à n c h í n h

Nói vồ Dị ch kinh, c hữ Dị ch g ồ m có: cliữ Iilial ( mại Iròi) o' lK'1 1, clm

n g u y ệ l (= mill (răng,) ở thrới {Ẹj ), biếu lliị ý Iigliĩa null liiíi, mạ l iKing bill'll đổi C h ữ k i n h c ó ý n g h ĩ a là con (tường h o ặ c (lạo h i ến lliông ( t h ô n g (lạo)

Cl i o I1CI1 D ị c h kinh bao h à m ý n g h ĩ a là c o n ( l ường (i| i iy luạl ) l)K‘it doi

c ú a l l i i é n Villi m ạ i i n u i Ị i m ill l iơ i N u KI tloi Ii o i i h IIIỌI till ó k y l l i a i iiỊ'lu '11 k i ‘(>

dài, n g u ồ n g ố c c hủ yếu là từ(| i i ; m hệ lioạl (lộng s;in X1 1;Vt si nh lioí.il u n mọi ngư ời với lư nliicn thi ên văn Ng ư ờ i I lo a I l ạ ớ l l i ừ i (lại xa xư a h a y C| 11.111 l âm lới lioàn c á n h và s ự biến đổi c ó licn q u a n mậl tliieì vói s ự si nh tồn c u a hãn

t h á n họ, n h ư q u a n hộ n g à y đ ê m , lạnh n ó n g , bốn m u a k h í h ậ u b i ến (lối, lự nliicn tai biến V.V N h ữ n g n h ã n to (ló (it'll m a n g I.II n h ữ n g iinli liuViiiLỉ, lól

x â u , lơi hại, tr ong hoại đ ô n g sail xiiàì và sinh hoạt u ’iu mo i Iigưùi, 111(11 n h ã n

ló d ó dổu c ó q u a n hệ mật Ihiéì với lự nliiên i hi cn vãn l ) o (tó, lổ liôn IIMƯỪÌ

T i l i n g I lo a lừ k h i m ớ i bill drill (lã l â y đ iế u V ĩ m ô c ú i i v ũ tIII m ặt Ir a i i ! ' , m a i

l i ờ i d ô t Ị i i a n Siìl, n h ộ n l l i ứ c ] 1 êì l l i ú y , k l i ỏ n u m ô IÍI1 k h i i ; í l p l i i k ' l i c i 111,1 là

c h ú đ ộ n g n hậ n thức, n á m vững liời và sự hiến (loi

Nl iư n g (.lưng vững ớ cái vĩ 1 1lò k h ô n g gian, thoi gi un c ủ a Ihién thó dòu

k h ô n g thê (le d à n g t háy trời, m à là mộ t m ô n k h o a h ọ c m a n g l ính t ổ n !_• hợp,

y ê u c ầu q u a n sá t liên lục lâu dài về lương (rời hi ến (toi đ ế n;ím v ữ n í ’ < 1 1 1 a n

hộ lliicn văn và k hí hậu, cổ q u a n hộ lới loài người sinh lòn, tức' là n h a n Iliức

và n ắ m vững CỊIUIII liẹ l a m tài: tliicii, (lịa, n hã n (Irời, (laì, HỊiirời) Đ i ê u iKiy lức !à lliụv cliâì nội d u n g và m ụ c (lích c ủ a C h u Dịcli Nyư ời T m n j j O i m r ( (í

xua (lã phái I|ii;in sát, gh i ch é p , (lối cliicii, s u y Iiuln, phan Ill'll (|iia h anu

c h ụ c (lời, h à n g Irani the hệ 1111 Vi d a n drill hình lliànli VÌI s;'m si nh r;i III | ) o

Ilít' hay y i i K o n t lura c ó v;m lự, HỊiirời xưa ch í I't) Ilu* (loi (loi lưu I n i y o n li.mp

pliưóiig llmv liuyoii m i ạ i } ’ Vil ịihiióiig p h á p (lo liói (l.n c 11 11 ló L ú c (lo 1 1 han

h i ế u biết về lliièn văn h ọ c c ủa c á c bậc tổ tiên t r u y é n l;u, (l ùng khi i é bit'll (lo

b ó n g m ặ t Irời V i ệ c ghi c h é p d o d ộ dài h ổ n g mậ t trời, nói c h u n g la (limg 6

c h ữ s ố h ằ n g p h ù đ i c u k h ắ c vạch l à m m ộ t n h ó m và gọi là Cịíic, c h o 11011 Cling

đ ư ợ c gọi là “ q u ẻ c h ữ s ố ” Q u ẻ c h ữ s ố the h i ệ n h ằ n g c á c nét kliắc' Viicli c ó

t hê coi n h ư là văn lự lượng hì n h c ó s ớ m nliãt lúc bây giờ T u y n h i ê n nó

k h á c với vail lự l ư ợng hình, n h ư n g lại cliứi) d ự n g CÓI1U n ă n g văn lự I KMI hội

ý, chí sự vá gi ả tá, c h o nên c ũ n g c ó thê c h o rằng đ ó là loại văn lự h i ến đạl

c h ữ sô h ã n g phù hi ệu k h á c vạch L ú c n ày , bán t h â n t h i ê n văn h ọ c y ê u c ầu

n h i ề u plurơng d i ệ n c ụ the đẽ ghi hù q u y luẠl biến (l(íi k hí liận từ l i ời il ên (I;ÌI

và từ (laì (lốn Irời ( j Ch u Dịch, I lệ lừ nói: "Cúi X non;* x e m <lâì, n í ’ 1 1 1! > I õ I >

x e m trời, c h o nõn biéì cái c ứ lối và súng Suy n g u y ê n từ trước, Irớ lại ve sau,Ilỏll NỐI cái llmyếl s ó n g cliếl ” N h ữ n g s ự c|Lian sái, pliAn lích và ylii c h é p

đó tổng hợp lại cũng dã có nội hàm vĩ I11Ỏ

N ă m 1979 ơ T h a n h Đ ô n, Hái A n , G i a n g rl ồ, Ti ling O u ố c đ a o đ ư ợ c

n h ữ n g phù hiệu k h ắ c Viich biêu thị c h ữ s ố x ế p chniH' len n h au O n g ' I II It ill U’ ( ’liính Lã n u n h à k h á o CO hoc I II 111 ỉ; Q u ố c (lã Iiíihiãi t i n I viì t i l lì 11 í ■ m i n h

n h ữ n g phù hiệu k h ắ c vạcli <ló là 1 1 lie c h ữ so c ủ a Dill) ki nh c h ư a c ó v;m lự

Că n c ứ vào so vạc] 1 k hắ c lliì so lỏ là liào (lifting, s ó cliiĩii là liào ÍIIII Nliir vạy, Cịiian hộ â m đ ư ơ n g đ a ng an l àng I mil tỉ ( liứ so (25,11 SO) O n e ( h ữ s ố

n ă m 1979 d à o đ ư ợ c uỏni có 8 CỊIIC, t r on g sô d ó c ó li;ii (|IIÓ: mót là c1111- f )ô n

( ) , p l i ì i h iệ u c h ữ s ố là / / / X / / / ) / / < ; Ị l Ị ị ( 3 i i 3 () 4 ); l ia i la CỊIIC

Đại T r á n g ( ), plìù liiộn t lìữ s ố là H U / ^ Ịiị Ị (6 2 3 “ĩ ì I )

Đ i ề u n à y c ũ n g phù hựp với việc ghi c h é p Plnic I ly l àm ra bát (|iiái ớ

C h u Dị ch Ô n g T r á n D u y H u y lại chỉ ra: “ Dời P h ụ c H y , N ữ O A xiiíil hiện,

k ế tliìra l oạ i I l oã ng, 1’hục I ly can c ứ hì nh c u a To ạ i I l oá ng , l à m ra hill I|iiai bál tiết P h ục l l y c h ấ p q u y , N ữ O A c h ấ p củ ỏ C a o X ư ơ n g ( T r u n g O u o c )

đ à o đ ư ợ c hì nh N ữ O A , P h ụ c I l y d e u là đ á u ngư ời m ì n h rán; qui là ư ời cu la dái, ( v ò n g 1 ròn lớn ớ t lên, hình v u ô n g lớn ớ đ ư ớ i ^ b i ẽ u Ihị Irời t ro n đát

v u ô n g , 11;IV lii n g u y ê n (lo c u a so h m l i (|IÚ c ú ((>.<, II .SI - S3 )

T r o n g Dịc h ki nh tuy clnra c ó c h ữ ớ thời dại P h ụ c I ly, nliirng p h ư ơ n g pliiíp l ính lOiín lý số, xom XÓI (lo (lạc trời điíl là ]ý so CÚ.I D ị c h đ ã sán mil

d ự n g l ên cái k h u n g t ính t oán lý sổ và bắt đ ầ u vận đ ụ n g v à o hộ t h ố n g l oa (tộ lớn P h ụ c H y c h ấ p q u y đại biổu pliép trời và (lo trời, N ữ O A chn'p cú dai

b i ể u p h é p đ ấ t và đ o đất, d ù n g q u y đ o trời là đ o p h ư ơ n g vị ớ g ó c đ ộ i r òn c ủ a

th i ê n thể, d ù n g củ d o dát là d o d i ê n tích dát r ộ n g v u o n g Đ ó là kliai Iiiệni trời t r òn đất v u ô n g c ủ a người T r u n g Q u ố c xưa Tr on; ; sô đ ó c l i ắn g n h ữ n g

b a o g ồ m trời đất, mặ t trời, m ặ t Irăng, sao, c ò n b a o g ồ m cá k h á i n i ệ m â m

d ư ơ n g h i ế n đ ổ i , g i ó n g đ ự c g i ô n g c á i , l à I11Ộ1 k h á i n i ệ m l ý NÓ v à kl i í i C]uál

p h ư ơn g p h á p (lo lường

Ớ thời dại văn lioá N g ư ỡ n g rrhiềii, người T r u n g Ọ u ố c xư a d ã hãt đ ấ u vạn (lụng |)lié|) lliập lie’ll (ló nhi SI) Oiiu l;u lien KIt;n) t o (l;i kliiii I|ii;il (lược,

4 0 0 0 đ ế n 6 0 0 0 n ă m (lã xuất hiện phù h i ệ u klinc c h ữ số, nliir: -( I ), ~ (2),

X (5), / \ (6), X (10), X J ( 2 0 ) .V V ( 68, ir 3 - 6), c h ữ s ổ ớ i r on g

q u ẻ c h ữ s ố vừa klico phù h ợ p với phù hi ệu c h ữ sô l ni i h I>;iy ớ dày

Q u a (ló c ó tliế I h â y, bát c ứ là “ Dịcli k i n h ” c h u a c ó c h ữ h o ặ c S.III này

“ Dị ch k i n h ” c ó chữ, n g u ồ n g ố c c hủ y ế u van là ớ iliión van h ọ c O u é c h ừ sô

ớ D ị c h kinh c h ưa c ó 111 rr là môl n h o m (> s o , <’<>i la Mint 1111 ỏ , (> c h ữ NO n a y lụi

chỉ d ì m g lù I ilcn l), cló là vì Dịcli kinh Iigo.ú viẹc LO till pliưóni; pliap VI m o ,

c òn b a o h à m p h ư ơn g p h á p tính toán lý s ố h o à n c h í n h , lức lít lý l uan lý số

c ủ a Dịch () Irong lý su’ cùa Dịch, pliãn i l i i a l am lai: h ú i , d;il, 11^,11'u'i 1.1111 Im

Itụi (lộ, là x í c h đ ạ o ( l n i i ) , h o à n g (.lao (đ á t) va h ạ c h il.il> ( I i g ư ư i ) ; l a y X k l i (lạ o

(trời) l àm hạt n h â n và l àm c h u ẩ n mự c Sáu c h ữ NO c ù a q u ẻ c h ữ s ố k h ắ c

v ạ c h , là ghi VC đ o đ ộ dài b ó n g mậ l trời.

Plnrưng p h á p d o b ó n g mặt trời là lặp kluic bicu s (lurớc d o c h i c u dài

b ổ n g mặ l tròi Kliuc hi ếu 8 lliưức, lúc d ầ u là d õ n g tl;íl c a o s llnrớc, s a u d ó cải liến i h à nh c ọ c licu d ự n g đ ứ n g c a o 8 ill ước, d õ n g 11 ất và c ọ c t i êu tièu >>ọi

là khiic bicu

Th ờ i Xira gọi (lọ (lai do h ó n g mill Iròi là “ q u y l iinli) ( c á n h boi i i ’ mạl trời) Khi ill) c á n h b ó n g 1 1 lặt Irời, ghi lại 6 (.lộ dài (lo, n r r la ta c ó () c h ư số

Sớ đĩ t r on g I|tiẻ i l i ữ s ố chỉ đ ù n g lừ 1 đ ố n 9, la vì ớ T r u n g ( )iioc c ổ dại c á c h

đ ù n g p h é p lliặp l iến kliác với con người n g à y n a y , pliiim lii so’ lớn h ơ n () (lòu phái viít b ỏ sò 9 h o ặ c bội số 9 N h i m g sail kill Ihi én v;ln h ọ c (lần (lần hoỉin

t hi ện, p h ư ơ n g p h á p lấy lừ s ố ! đốn s ố 9 đ ế glii CỊUĨ c á n h vo c i m g pliicii pluíc,

c u ố i c ù n g t hoát ly p hù h i ệ u c h ữ s ố và d ù n g vạcli Ii mmg đứ t ( — — ) sô

C|iìe T ừ ý n g h ĩ a đó, c h ứ n g la llũíy D ị c h ki nh lúc bail clan gũn b ó vói c a n h

h ó n g m ặ t trời, t h ể h i ệ n mối q u a n hệ gi ữ a c o n người và t h i ê n nil it'll, c o n ngư ời và vii trụ

S o n g c ũ n g k h ô n g thê k h a n g clịnh d ư ợ c h ọ c llniyél ủ m đưóiií! la c ú a

t ộ c ngư ời H án , T r u n g O u ố c Vì căn c ứ vào liiện vnl mil c á c n h à k h ả o c ổ dã

trên, thì h ọ c tluiyết â m d ư ơ n g ra (lời a 11 lòi P h ục l l y Th ờ i dại Pliục l l y ,

T h ầ n N ô n g , H o à n g Đế l ư ơng đ ư ơ n g với 18 đời v u a H ù n g ớ Vi ệ t N a m (tức lìl k h o ả n g 2X79 - 2 5 8 t nrức c ỏn g n g u y ô n ) (71, tr 1 í) I.úc này, ớ Vicl Niini xiiấl liiộn c à u c h u y ệ n , 'lliái T ử Li eu thing lên vua llìmii b á n h cliứii!’, hánli díỉỳ

T r u y ệ n b á n h c h ưn g, b á n h d ầ y nói lèn s ự q u ý t r ọ n g cỉia ngư ời Việt đối với hạt lứa, với n é n văn minli n ô n g n g h i ệ p lúa nước N ó IÌI lời tỉiiii 111 ích thực tê k h á c h q u a n t rong p h on g lục n g à y lòi, đ ồ n g tliời là ý hướiií! 1 ’i.I<) (lục- sâu s ắ c về v ă n lioá d â n tộc Tliái T ử Li êu đai hi ếu c h o l óc Iiíiười Việl (lã hiếl

l àm b á n h c h ư n g , b án h d ẩ y , c h ứ n g lỏ ngư ời Việt (hì 1 1;Un v ữ n g và van đ u n g linh h o a văn lioá (lAn lộc vào CHÓC son tí, O u ô c sỏiií’ CÚ.I (l;in l ôi ’ Vir-I <1 1 1 1! ’

g i ỏ n g n h ư c á c d á n tộc k h á c s ố n g ticii tlic giới, IH> nan 1)0 VOI iliien Iilucii, trời clủl I lọ có ý Iiiộni vò đất Irừi C h o n ê u Người Viẹl hiên lliị trời Ill'll dẩl

v u ô n g b ằ n g b á n h d ầ y b á n h c h i m g c ũ n g n h ư người T r u n g Q u ố c h i ế u (liị trời Iròn dãi v u ô n g b ằ n g h ì n h qui c ủ n h ư d ã giới t h i ệ n ỏ' Iron: " Q u y là d o Irời, củ

là d o đất, v ò n g tr òn lớn ớ trên, h ì n h v u ô n g lớn ớ d ư ớ i ”

H ơ n n ữ a ớ lliời đ ổ , lộc n g ư ờ i Việt là m ộ i chi n h á n h tlui ộc CƯ tlán

N a m Á - Bách Việt, p h à n h ố trên mộ t k h u vực rộiifi lon lừ m i e n N a m soil í!

T r ư ờ n g Cìumg, T r u n g Q u ố c c h o (lòn cá Hắc Hộ và mil'll 1 ì;ìc T m n g Im V k i Niim

T h è m v à o (ló, n ă m 1l)7() c ác Iihìi kliiio c o T n i n 1.' ( hi(ir |;ii (lim (liKíc

n l lữ n g pliù liiiỊu kluic v ạ c h biỏu lliị c h ữ sỏ' x c p c l u i n g lon Iilian I )ó l;i I|iié

c h ữ s ố d ã đ à o d ư ợ c ớ T h a n h Đ ố n , Mái A n , ( ỉ i a n g l o , T n m g Q u ố c Kill xưa

ilia I mill linli ( i i a n g T o luy Iiain Ú pliia bac ' 11 lít IIIJJ c Jiang, I mil!' OiKK ( x e m h á n (lồ), n h ư n g về văn h o á c ù n g với N a m Ki n h , T h ư ợ n g I lai lại

t h u ộ c vãn h o á p h ư ơ n g n am Đ ã y k h ô n g phái là s ự n g ầ u n h i ê n h a y mill c ờ

t rên m ộ t giái (1âì r ộ ng lớn lừ G i a n g T ô c h o (lẽn Plioiiu C h á u ( Kin!) (lo n ư ớ c

V ã n L a n g , thời vua H ù n g ) c ác h xa h à n g n g à n c â y s ố lại c ó b ầ y II!.'ười tir

d u y đ ồ n g nhái n h ư thế R õ rfint\ (tiều n à y c à n g clninii m i n h h o c 111 1 1\ ot â m

d ư ơ n g hắt n g u ồ n lừ lư d u y ci'i;i c:ư (lân n ó n g nghii/p lúa n ư ớ c NI;IIII A Bách Việt, 1*11 (lời (V lhòi H ù n g V ư ơ n g - P h ục I ly fill'll ngìiy Iiíiy l.lioáin:

-4 0 0 0 - 3 5 0 0 n ă m n ư ớ c C ô n g n g u y ê n Nhir vậy, q u a n n i ệ m vê vũ l ại, vẽ lrict lý iìni (lining k h ô n g chỉ c ó ớ Cìiiing Tó, T u r n ! ’ Ọ u ó r , m à I tóc ngư ời Vi ệt ( Bá ch Vi ệl ) c ũ n g c ó lư d u y về á m d ư ơ n u , l nr óv Dị ch ki nh viết

T C N ) đ ã c ó lir tluy vổ vũ trụ thô s ơ (chãi pliác), nhưiìH (lã p h ổ bi ên l«i;m xã hội với khái n i ệ m "irời Iròn đất v u ôn g" (lược t ượ n g l n m g bfing bánli (lẩy,

đ ư ơn g, l ĩnh là ;‘im; n h a n h là d ư ơ n g , c h ạ m I;'| â m ; iiíNiy là (lươi)jí, ill'll) la

âm Nói vẽ lììuli llié llìì lròn là d ư ơ n g , v u o n g là a m (V) v u ô n g c ó In III lức

111 t o «1111 c ó d ư i i n g ; n o i v u ó n g I I Ò I I 1,1 C í i u I I I I m y L ' l i o M i d i Y I C I ( l u i í L s i l l ' l l NI'

lôt đ ẹ p , Am đ ư ơ n g hài lioà T h à n h n g ữ c ó câu: " M ọ n õ n c o n vuõi i ụ", l i nói

s i n h de i h u ạ n lợi, dỏ đ a ng May c;m ca dao:

" l.ụ y t r ờ i c li o d ặ n IỊ V IIÓ IIIỊ I l l ' l l 1/(1111 11(11)1 ( III) I r o n ỈÒIIÍ' A <111 v a I h t i n y "

1 , 1 l u i f i l l I 1 1 1 < > 11 !' C H U I ' I II li I I l u y e i I I l l ' l l 111 UI 11 l u m W I 1 , 11 I I I V I I n i l 1 : 1, 11

(.'O l im:

13

Triếi lý Am (lương lan Iriiycn khíip v ù n g N a m Á IVicli Viội ( ) r i m

D ị c h hai q u ẻ Ki ề n K h ô n hiểu l ư ợ n g Irời dãi , c h a inc Ki c n (lại hit'll trời,

K h ô n đại b i ể u đất, â m di rơng g i a o c ả m , h o á s i n h m u ô n vật

Bản c h ấ t c ủ a Ki ề n là khí d ư ơ n g dồi d à o v ữ n g m ạ n h , k h í d ư ơ n g vận

d ộ n g b i ế n đổi , t h ú c (tẩy s ự pluít t riển c ủ a 11111011 vat Iren the giới T ừ hiện

t ư ợ n g lự n h i ê n đ ế n biến dổi xã hội đ ể u XImì hi ện Irong s ự kí ch llik li sán

si nh khí Và lời lifting q u é Kicn gi;ii llìícli: "Tliicn liànli kit’ll, (/mill Iiíclĩ tự cườiiíị bất tức". (Trời vận h à n h m ạ n h mẽ , người (|iiân l ú t h e o đ ó lự c ư ờ n g

k h ổ n g ng ừ n g )

" Q u a n tứ tự C IIÚ IH Ị h à ) lứ c " (ức là c h ỉ Iigtrùi q u a n lử n e n l l ì c o le (rờ i,

p liiíi) d ã n lự c ư ờ n g , k l i ỏ n g dựa v à o n g ư ờ i k h á c , t i l i n g c á m tiố n le n M ạ l

k h á c, người quAn từ chí c ó tự m ì n h ý t hứ c đ ư ợ c cần phái lự c ư ờ n g , c;m phái

d ự a v à o s ự nỗ lực c ủ a m ì n h , mới có the lự g i á c lý i!Ì:íi pl i âm cácli lírli c ực

c ủ a t r ờ i

T r o n g C h u Dị ch c h ỗ nào c ũ n g láy q u â n lừ l àm t hú llie tie nói l ó Iinh lliần lự c ư ờ n g baì lức Ỏ (lây, người (| uán lứ IÌ1 chí 11 ịjIr<)i c ó linh Ihỉin r ư ơ i i ị ’ kiện, c ó lý l ư ơ n g t hực hi ện lự c ư ờ n g bất lức (lự c ư ờ n g k h ô n g i mừ n g )

N g ư ờ i xưa m ỗ i lần (lâng bánh (lầy t ế I rời, l ố ill fill và c ú n g to l i ê n là

m ộ l lần (.'fill m o n g trời, lliầ n phù hộ (lô I l ì , c m iií là nil'll hill Iilió' cIll'll r o i m (ill

s i nh t h à nh d ư ỡ n g d ụ c c ủ a lổ liên, ó n g bà, c h a mẹ C ò n là m ộ t lán liu s u y

ngÃm, l ự xét lại lời n ó i , v i ệ c l àm c ủ a m ì n h c ó d i ề u 1>Ì n á i lại trời, phu l ò n g

ngư ời T ự c ư ờ n g bấl lức là m ô t l inh t h ẩ n lích cực, licìi thủ, d á m k h ắ c p h ụ c

k h ó k h ăn T i n h t h ầ n đ ó là đ i ể m c ơ b á n cỉia nliân si nh, là uiá trị n h â n sinh

Bá n h c h ư n g h ì n h v u ô n g , u r ợ n g t r ưn g c h o (l;íl Bá n h clurnt; cói í i h c m

h o a m à u r u ộ n g ( l o n g là c ô n g la o c ủ a l ìl i à I1ÒI1ỊĨ N ị m i v c i i <l;in (l;m n a m l;i l ú c

c á m , c a y c ó i (lam c l i òi nay lọc Oa I I ròi hi cn (loi llk-n c h u ki D l l ’ll ly.

T r o n g D ị r l i lý, K h ô n hit'll lifting (l;Vl, im', k h í ;nn W l llk -o H ull I liá ì,

klión m e m , lluiạn llico Ki ền Đâì llico liời, vặn liàiili kl i õi m Iigưui; Daì |>liối

h ợ p với trời khai s á n g n n i ổ n vậl M u ô n VÍU Iiliờ (ló m u si nh I n r ỡng Lời

t ượ n g q u ẻ K h ô n lại nói: "Đ ịa tliểkliô n , (/Iiân tử (lí hậu ílứi tài »'<//" ( D ạ o

N g ư ờ i quAn l ử lấy (liền kính đẽ l àm lining hen II'OIIL!, lay i l i eu ngliĩii (lo’ l àm

v u ô n g bên n goà i Đ i é u k í n h die LI n g h ĩ a d ứ n g vữ ng lliì (1ỨC kl i ô n g bị l ô lập

T h ẳ n g , v u ô n g , lớn kl i ỏng phải h ọ c t ậ p m à vần c ó lợi lliì (liều m ì n h Him c òn plủii IIJilli n g ờ J|Ì n ữ a )

Tilling là k h ô n g c o n g vẹo, lừ t r on g ý ngliTii v;i lianli (lonti KIhiiií' có

m á y m a y t hi cn tư C ò n v uô n g là (lứt k hoá i , k h ô n g tuỳ liên, 11liên lệch, uốn

c o n g K h ô n l l i uộ c lính nhu lliuân I.ời C|IIC Ki ề n (lã l ư Iroiii’ (l;i() tlòi c ư ơ n g

k i ệ n m ớ lò n ;; IM ý n L’ I tĩ;i lự C'11'Ù'IIỊ’ b;ìì lức 1 ( vi 11 r< >11 *’ (11K- K l i o n 11 lì 1(1 IIO IU'

d ạ o đất t h u ậ n t h e o d ã m ớ ra ý n g h ĩ a "hậu ílức tài vật'' ( đứ c d à y clic c h ớ

I i u i ỏ n v í l l ).

Bá n h c h ư n g , b á n h d à y là p h a n á n h cụ lliổ vế q u a n n i ệ m v u ô n g Iron

VC triết lý Am đ ư ơ n g c ó lừ thòi c á c v u a Hìmti l ừ thoi thai T ử l i eu hicl lam

b á n h clurng, b á n h d ầ y d â n g vua H ù n g t r o n g d ị p c ũ n g Têì đ ầ u n ă m

N g u ồ n g ò c b án h c h ư n g , b á n h d ầ y (lược t h ầ n llioai ! 1C>;í, nhưiiị' lliực

cl i i ì ì l à g ó i [ í l i ó n i ý l i n i n g g i á o d ụ c ' c ú a l i e n n h ã n , ( ' o i l 111 > 11 < >i ' o n g N.II ■ t i l l ) ( l ặ n g v u ó i i g H ò n , I r ọ n l ì n h VỌI) n g h ĩ a , S.IU i i ư o v l l m y ( l i t i n u , i l ạ l I) (I Kill

l ì n h ( l ó l à ( l ạl l ớ i r ; í i ( l i ề u JỊDÌ l à â m d ư ơ n g J i i a o r ; i m , lioì i k h í n á y Mill

b i ô ’n ( l o i ; I ;í i IV ũ- r ú ; i m o i s ự | ) h a l I r i ê n 1)1-II VỮII[’ , I ú;i lli Ịi il i VIII >111’ 11.11111

plnic, an k h a n g M ô i c h u y ê n hi ến t r o n g llníi g i a n , Ir onu c u ộ c dời la mọt

c h u y ê n h i ến (lánh đ ộ n g t â m tư, s ố n g c h o ra ngư ời , hiẽì Irừi, hiết (láì, hiốl

15

c h a , biết m ẹ , biết s ố n g c ó ý n g h ĩ a m ộ t dời ng ư ờ i , biết c h ă m lo v u n t r ồ n g

c h o t h ế hệ ma i sau, x â y d ự n g xã hội liến bộ, văn m i n h , (láì 111 rức g i à u m ạ n h

Đ ó phái c h ă n g là lời liền n h â n n h ắ n gửi h ậ u thê' q u a h ì n h u r ơn g b á n h i lurng,

b á n h d ày C ũ n g c h í n h là lư d u y về â m d ư ơ n g c ủ a người Việt l ừ thòi xu xưa

1.2 VAI T R Ò C Ủ A Ả M I) Ư() N( Ỉ T R O N Í Ỉ T R U Y Í Ĩ N T I I Ỏ N < ; VAN 1IOÁ

Moi 1111 é c u a Bill quái dcu c au liio hoi c a c v.icli n ^ a n g licit ( — )

d ư ơ n g và v ạ c h n g a n g dirt (, -) âm " M ộl â m mộ l thr ong gọi la dill)", <!;io

c h í n h là CỊIIÍ luật lự nhi ên Vì llic â m đ ư ơ n g k h ô n g chí l a 2 y c u U) l u n Uio

th à nh vũ trụ m à n ó c ò n đại hiếu t h u ộ c t ính c ú a lãi cá h i ệ n l ư ợn g hicii đổi

c ủ a vail sir Villi vật Irontĩ \'ũ 11 ụ

đổi s ự VỘI c ú a giới lự nhi ên kl i óng cái n à o la k l i õnu m a n g san lính ;un

d ư ơ n g t r o n g c á c n h ã n lõ k h ô n g g i a n và thòi g i a n luc (li), lioạc l i u iìliiiIi

d ư ơ n g ctrong, lioặc (rớ lliànli á m Iiliu C'ÒII lác chilly h i m (loi m õ i a m moi

( lương n à y vĩ n h v i ễ n lập di lập lại k h ô n g n g ừ n g và ki l l i ng h a o ịji(f kcì lliuc.

Vì llic, h;i( q u á i d o â m đ ư ơ n g l ạo liên c u n g sẽ iliii d i ệ n c h o t á m mill

c hấ t c ủ a s ự vật t r ên t h ế gi a n Đ ó l à : ” K i ể n là k i ệ n ( v ữ n g m ạ n h ) , khói) t l u ụ n chí m ( lộ ng , tòn nliập, k h á m hãm, li lộ, c ấ n ch i ( đ u n g ) , clo;ii i l u y ẹ i ( vui

m ừ n g ) " T á m t í nh chất n à y k h ô n g b i ế n dổi , vạn vậi, vạn s ự (lều c ó I lie q u y

n ạ p v à o I r o n g t á m t í nh c há i này

C ổ người d ù n g hát quái (ìíii d i ệ n c h o t á m k h í liếl t r o n g m ộ t n ă m : L ậ p xuíìn, x u á n pliíìn; lập hạ, liạClií; lập llui, llni phan; l;ip (lỏng, (lông cln

Ớ Cl m dị ch, l ính lliời gi an c ú a bát I|iiái n g à y c à n g h i m h i ê n Ilói h ậ l

Nl ur ng t rước khi có r i u i (lịch thì bál q u á i c 11 í là (lại l ù ' c h í tliời g i a n ni;i thói

1.2.2 Ả m ( l ư ơ n g Iiyĩi h à n h p h ố i h ợ p vói ( h i ê n CỈIII <li;i c hi

í l o c l l m y ế l ngũ liànli g i ô n g nliir h o c Ihuyél ;mi i l ơ ó i i g ra dời liil s ớ m ,

c ó tính cl iấl p h á c và d u y vật.

' l a i liệu ghi cliép s ớ m nlial vé n g ũ liiinli là sách 'riiưiiiig T h u , lliión

l l ồ n g P l i ạ n i : " N i ị ũ h à n h , n h ấ t v iế t ílu iỷ , I i l i ị v iế t liO ti, 1(1111 viưt m ộ c , lử v iế t

kim, ngũ viết tlid'. ( N g ũ hà n h , m ộ t là tliuỷ, hai là hoá, b a hì m ộ c , hôn là

k i m , n ă m là thổ) Đ ổ n g thời q u y n ạ p t ính cliất c ủ a n g ũ liànli: "77///V vict

n huận hạ, lioá vieí viêm ihượniỊ, m ộ c viOí k h ú c trực, kim 17(7 lòiìiỊ ('Ill'll, t h ổ

v iê n tỊ Ì á s ắ c , n h u ậ n l i ạ r á c h à iii, v iê m llm ự iiiỊ l á c tliò , k l u ì c n ự c l á c lo a n ,

t ò iiiỊ c á c h t á c tà n , iỊÍá s ắ c t á c c a m " ( N ư ớ c t l i ấ n i x u ó n u clirới, lửa IIÓIIÌỊ b ố c

lên Iron, g ỗ c ó c o n g c ó lliaiig, k i m k h í luỳ Ihco mil sửa (loi (lùnli), (l;Yl (lé

c â y (l úa) và gặl (lúa); ll i ấm x u ố n g dưới l à m vị m ặ n , n ó n g h ố c lén l a m vị

đ á n g , c o n g h a y lining l à m vị c h u a , l u ỳ l l i e o m à s ử a đ o i l a m VỊ c a y , c a y , g ạ t

l àm vị ngọt ) T ứ c là người xư a nói đ ế n đ ặ c t ính c ú a n ư ớ c là l ạnh, h ư ớ n g

x u ố n g dưới , vị m ặn Đ ặ c tính c ủ a lửa là n ó n g , h ư ớ n ụ lên Ircn, vị đ ắ n g Đ ạ c

t í nh c ủ a g ỗ là n a y sinh, phát triển, vị c h u a Đ ặ c tính c ủ a k i m là trong SUỐI,

t hu lại, vị cay Đ ặ c t í nh c ủ a t hổ là s i n h t r ưở n g , h o á (lục, vị n e n t N g ư o i xưa

c h o rủng, Irời (lâì, m u ô n vậl đ c u là c ấ u l ạo bới n ã i1 1 loai vãl chái c ó bán:

k i m, m ộ c , lliuý, lioá, 11lổ N ă m loiii vậl chát c ơ bull n a y vạn (long bi cn lioá,CÍÚI l ạo lliànli thô’ giới m u ô n m à u m u ô n vỏ vò c ù n g plioii!’ pluì

rãi liùnli vi c ú a c o n ngư ời và n h ữ n g s ự vật tự Iiliiẽn c ó licn q u a n với lianli vi

c ù a c o n n g ư ờ i b à n g pliưcmg pháp phan loại c h ọ n urợiiỊỊ, d ựa v à o các (mil

c l u l ì , l á c ( l ụ n g k l u í c n l i a u c ủ a s ự v a l l à n l ư ợ i C|IIÍ v à o l i o n g n g ũ h à n h , m ư ợ n

17

Ù A hC : c OCX r -iA HA 1 l ó ' -p j; 1 -r - THỦNG Tỉi'J THƯ /! Ẻ N

n ó đ c trìnli b à y về t hi ên lính c ú a COI1 người và q u a n hệ c ù a I1Ó VỚI III' nhi ên

N h ư d ặ c l ính c ủ a l l mỷ là l ạnh cluiy x u ố n g , d o đ ó , lie cái gì c ó d ặ c h ư n g n à y thì (lùng l l mỷ (tẽ khái cỊiiál C á c y ế u lố: ho;ì, thổ, k i m, m ộ c liều có cl.ic linli

r i ê n g c ú a MÓ n h ư d ã n ó i ớ tr c n , lie c á i g ì c ó (lặ c trư n g (ló thì d ù n g 110 (ló k h á i

quát

C á c h qui n ạ p n à y đ ã vuợt q u á t ượ n g vệt cụ thò, lừ đ ó la t h á y I á c h i ến triết T r u n g I loa đ e m llniyêì ngũ h à n h l à m p h ư ơn g p h á p l uận (lô ini:’ (lụnu

C h o n ê n Đ ô n g y, k h í c ô n g võ lliuại (lều lây n gũ h à n h him lir n r ớ n g rliú (lao

quftn sự, k i c n inìc

C ò n nói vồ n g ũ hành phô h ợ p mư ời can (giáp, ãì, bí nh, tlinli, m a n , ký,

phối h ợ p với lìiõc, hoá, thổ, k i m lluiỷ, lức là g i á p ill i l mô c m ộ c , bmli (iinli

t h u ộ c lion, mậu ký t hu ộ c thổ, c a n h lân l l ui õc k i m, u l i a m I|úi llitiọc l l mý.

Uuíl, hợi ) pliối h ợ p với n g ũ hìmli c ó phan phức lạp, l ưc la (l;m m a o l l m o c

lư, Iiãm (lỵ, n g ọ ) lluioc lioá M ù a lim lining báy, l á m ( 11 Kill, (kill) llmiH k i m

M ù a d ô n g lliáng mười , mười mộl (hợi, lý) t h u ộ c limy Coil c á c [h;mli bci,

)g h ợ p trên h an g b á ng dưới (lay:

Ở đíìy, n g ũ h à n h c ủ a thi cn c an phải m ạ n h h ơ n n g ũ h à n h c ủ a (lịa chi

m ộ t c h ú t , lại t h ê m â m d ư ơ n g k h á c n h a u c ủ a c a n chi, L'lio nôn m ộ c ó' lliiên

c a n và đ ị a chi k h ố n g h oà n loàn g i ố n g n h au N h ư m ộ c CỈKI g i á p á! Irong tliicn c a n kliác với m ộ c cỉia thin m ã o t r o n g (lịa chi, và Ii j i i i y c.i m ộ c cu;i Ịĩiáp

ất I m n g t h i é n can, m ạ n h y ế u c ũ n g k h ô n g g i ố n g nh a u Vì g i á p là đ ư ơ n g , là

a n h t h u ộ c v à o m ộ c c ủ a rừng r ậ m , d o đỏ, g i á p là anil c u a m ộ c ; ât là ;ìm, là

e m , t h uộ c m ộ c h o a có, c h o ncn là e m c ủ a mộ c

d ư ơ n g là sô lẻ, ủ m là số c h ầ n , ( ro n g 10 c a n và 12 chi, lie d ứ n g ớ h à n g c h á n

đ ề u (liuộc â m C ó thê’ biêu lliị h ằ ng h án g clưói tlủy:

D ư ơ n g G i á p Bính M ậ u C a n h N h á m T ý Dầ n T h ì n N g ọ T h á n T u ấ t

C á c n h à hiền triết xưa c h o rằng: â m và (lirơng k h ô n tỉ phái là c ố (lịnh

k h ô n g b i en (loi D ư ơn g có 1 hè hicn lliìmli ÍIIII, a m c ó lln- hiên l lùmh (11 1«IIU"

T r o n g (lư(íng c ó â m , t r on g â m c ó (lương Loiii h r d u y n à y (lược c á c nliii liiẽĩ) lric‘1 x ư a |)lial h u y lioiig lát ca mọ i viẹc Ng ư ơ i tài đ ứ c, lliong IIlinh (Iiroi khi

l à m việc gì phái d ự ki ến Irước mộ t c á c h đ ẩ y đú X e m xcl d ộ n g lliái c u a vặi

d ư ơ n g , c ó lliế kiiái qiuìt lliành "ủm d ư ư n g c h í n h lliê l uận" N ó la l ổ n g c ư ơ n g

lĩnh đ ế Đ ô n g y n hận lliức hiện l ư ợ n g l ủm lý, c ũ n g là I ư o n g l ĩ nh c l n m i ỉ g i ú p

c l u i n g la Iiliạn lliức Iilm cầu của c on người Till c;i mọi nliu c â u iIlmi (liKic chi a lliànli ;im (lương (lé k h á o sál, rói h ợ p lại đe' khái q u á t llìành mó i c hí nh thế Nói c l ui ng, phái lừ lý luận â m d ư ơ n g c h í n h thế de’ p h â n l í ch và niHiién

c ứu nlui c ầu c ủ a COI1 người Do (ló, khi c h ú n g ta x a y đ ự n g " M ó tluiv ngũ

C l u i n g 111 (li t he n q u ĩ (lạo c ú a c ú c bík' liỏii lrií‘ì ||||IH<I1U I )<>11 u (ló Iiliỉin

t hứ c về n h u c ầ u c ủ a COI1ngư ời , x e m n ó là m ộ t c h ỉ n h thó h ữ u cơ, x e m c o n

ng ư ờ i v à m ọ i s ự vật cíia x ã hội đ ề u là hai m ặ t â m (lining đối l ạp n h ư n g

19

t h ô n g nliáì Sự c ạ n h 1 ranh gi ữ a 1 : 0 1 1 ngư ời với n h a u c o h ì n h lliức ilni kliáiiu

và h ì n h t hứ c Ihân ái, h ữ u hảo, c h ủ y ế u là đ o n h u c ầ u c ủ a c o n nuiri'1 (|iivẽl

di n h C h ư ớ n g ngại c ú a s ự phái iriến t â m lý là s ự m á t c á n h ã n g â m t i mi ng, la

q u á Irình khói p h ụ c s ự ôn hoà c ủ a â m d ư ơ n g

S ự phái triển hì nh tlurờng c u a c o n n gười là đ o kcì Cịiiá ( liều I il l h o p lý

n h u c ầ u c ú a c o n người M à tính h ợ p lý c ủ a s ự đ i ề u liết đ ó lại c h í n h 1,1 ó' kẽt

l ị u á i l u y II I m o i ( | Ma n 11Ọ ( l ói l ạ p l i n i n g Ii li ai c u a I1.11 IIKII ,11)1 ( I d l i n g

l à m t rung lAm, t hực hi ệ n t hô n g Cịua tác đ ụ n g c ủ a IIUŨ hành s i nh klinc N ó

c á m , t í nh c á c h v.v D o đó, khi tliéu h o à c á c n h u c;m c ù a c o n ngư ời cl u i n g

c ủ a nlui cấu.

C o n ng u ời c ũ n g t h ô n g nhát vói xã hôi 0)11 lìmrời là lieu vũ liu, \ ã hội là vfi trụ lon I1Ơ1 1 Vũ 11 11 n h ó n ằ m t r on g vũ I 1 11 lon l;i() t h à nh m o i (|ii;m

hệ (lối lập l liốnu nhái

X ã I loi l;i (.lieu kiện lâì y c u (lé nhu c á u c o n I1LMIOI (lựa v;i() (lo 111 a l on tại và t hực hi ện T r o n g t hực tiễn xã h ộ i lâu dài , c o n niurời vừa t hực h i ẹ n nhu

c ầ u c ủ a m ì n h , lại vẫn phái i h oả m ã n nhu c á u c ủ a xã hội V ì c o n n gưui s ố n g

t r on g xã hội, c h o nén n h u cầu xã hội phát Iricn sẽ á nh liirớng Irực 1ÍC|> h o ặ c

g i á n l i ế p đ ế n s ự l hực hi ệ n nhu c ầ u c ủ a c o n n g ười N g ư ợ c lại s ự lluiv h i ệ n Iilui c ầ u c ủ a c o n n gười lất nhicii c ũ n g san si n h ra s ư plián án h l ư ơ n g Iihì' (lối với anh h ư ớ n g này Vì thế, bất c ứ v i ệ c gì c ũ n g đ ể u d o COI) n gười him ca

m ạ n h Đ â y c h í n h là "lliời lliế" N ị u rời n a m Iioiìíi "ihiíi Ihố" II là r ó ilìc' (lii'11

k l l i l ' l l "l ilt ó I l k ’ " SI’ l à ( O i l IIỊMíừi Iii.iii k i ọ l ( III) Ill'll \ I IIII l l u í i l i u ' m ; i Ih II 1 1 ()■llùmli lium kiệl là cIiẽ1 1 viên vòng, á o urớng Khi 1I1 0 1 1lé (lốn, liệu I'll h a o nliiOii người c ó 11lõ IÌC|) 1 1I1Ạ11 và (lứng lôn 1IÚ11 nliíln iIiúlIi l l i i k Mo i IIỊMIỪÌ

đ ề u t h í c h đ ư a ra s ự s u y đ o á n và kết l uận c h ủ q u a n đói với n h ữ n g Iiịuníi và

sự v iệ c c ủ a q u á k h ứ , n h ư n g h ọ lạ i Ih iế u sụ lì m h iế u k h á c h q u a n d ố i VOI Ilu 'ii

11 lẽ m il I1ỊĨƯỜÌ I ro n g CIIÔC lừng só n g, r ' l i o IIÔI1 c o il HỊMrừi I o i I r o n ; 1 "ihii'11

t h ờ i " c o i l i ọ n g " l l i ờ i | | ] Ố" , c h í n h lii n ắ m v ữ n g 1111 y l u ạ l c a n h ằ n g Mill ( l ư o i n ;

l i o n g xa liọi VLÌ trụ lớn này.

1.2.4 Phép hiện chứng tlương cứng và âm mềm:

T r o n g văn h o á pliương Đ ó n g c ó rái Iiliiéu khái n i ệ m IIHÍ h o sir d ụ n g

r ộ n g kh ắ p , "â m d ư ơ n g " là mộl ví dụ

"Dud'nv, cưo'111,'" và "ám Iilui" l nrớc li cn (lưuv tiling tie g i ó i (hull kill

cliáì c ủ a c o n người Người có kill chai "ihúdìỊị aúniỊ I h i k u '1) CƯÒII!', i l mm

c á m , línli a í c l i h ư ớn g ngoại , Iiliiọl lình, p h ó n g k i m III!1, e o Iilncu hull I hill I lie’ll thủ và linh llũìn s á n g lạo, lư d u y lóịíic pluỉ( IIICII, c o linh III,111 d i i n l i

n g h ĩ a và linl) lluìii li.icli n hi ệ m, (lo là biên liiẹii ó mạl c h í n h iliẹn; LUM liiéii

hi ện ớ mặ t phụ là: thô bạo, tàn nh ẫ n , tứ c h i , phát dại và đ ầ u ó c g i á n (lon, có

n h i ề u tính c ư ớ p h ó c và tính phá hoại Ngư ời c ó khí rliâl â m Iiliu, (tiềm (lạm, dịu d à n g , k h i ê m lốn, c u n g kính, lioà dill, lính cat'll h ư ớ n g nội, c h u IIOIU'

c á m tình, lư d u y h ì n h t ư ợng pliál triển, giói ve m ô p h ó n g (bắt c h ư ớ c ) , g i à u lòng y ê u l l m ơ n g và linh lliần (lổng tình, (ló là hiếu liu;n 1 1 1ẠI I I1Í1 1I1 (li ụi ; c ò n

bi cu h i ệ n ớ mật phụ là: nhát gan s ơ v i ệ c , m è m you Iliiêìi khá Hãng, k h o e h ã o

l l i ương hoài , d o d ự k h ô n g quá q u y ế t , t h e o (hói c ố ch;ip, đ ó n u c ử a ịỉiữ m ì n h

C ó lliè t h â y , t r on g "(Iiùiiiịị ciừỉnỊị" lại c ó â m clươní’, t r o n g "am nhu" lại c o ilươim ;lm

n ữ giới, nlurng Irong Ihíln lliể c on ngư ời h i ện llụrc, á m đ ư ơ n g k h ô n g |)!iái là

t ách rời h ẳ n n h a u , m à là đối lập llirtng nliáì N g h ĩ a là Iroim xã hội, IKIIII giới vĩnli vi ễn kl i ôn g l ách rời mộ t nứa n ữ giới, n ữ giới c ũ n g vĩ nh vi ễn l hôii"

thò c ú a mỗ i c o n người cụ lliẽ c ó k h á c nluiu rái IÓÌ1 vò sự ;in h i m VÌI s ự n hi ề u

íl c ủ a â m clưiíny

T r o n g Ihiìn (lie cá n h â n, "(lii'(fHỊỊ ciíii/iìị" và "< 11)1 //////" cl 111 y e n 1.1 hull

11 KÌ 11 k h í c h à i ớ h ô n I r o i l 11 m i l k h ô i ) ” ph;'i i I;'| li m i l 11 H‘ I > i I • 11 l i i ộ n ('( b ỡ n IIỊMÍIÌ

N h ư ngư ời coil lrai c ó khí chát "(luviiíỊ cư(fn\ị" c h á n e hIIill, k h o n u Iliiiy (lươc

là c h à n g Irai k l i o ẻ m ạ n h mặt mũ i d ữ t ợn, c á n h tay l o, l ư n g tròn, m ạ t (lay ràII

n gắn.

C ò n k h í chất "âm nhu" c ũ n g c h u a h á n chí ó' trcn 111 án i hc nu lính

T r o n g tli ốgi i i n d a n g c ổ kli ồng íl người c o n Irai Iiliul Iiliál, h è n Iiliál

Nó i tiên k h í c h ấ t "iỉươníị cương" h o ặ c k h í chai "àm nhu" c ủ a van h o á , thì c à n g p hứ c lạp Ớ t r o n g Đ ô n g y h ọ c "âm ilươniị' tức là t r ạ n g thái h i ên đối rất lớn, k h ô n g t hể đ o l ư ờng đ ư ợ c c u a l ậ p hợp, c ù a m ậ p mờ Đ ổ n g y c h ữ a

b ện h là l ổ ng liííp (in lức t h e o b ón c á c h k h á m b ệ n h vo n g , vail, vấn, lliiel (le

p l i á n đ o á n g i á Irị m ậ p m ờ c ủ a â m ( l ư ơ n g v à x á c ( l ị n h I r ạ n g l l i á i C ( f t h e c o n ngư ời , sau đ ó t h ô n g C]iia đi ều c h í n h "âm d ư tm ậ ' (lạt (lốn c â n bằnsí kh i ê n

c h o c ơ lliẽ c on người Irớ về Irạng lliái klioẻ inụnl 1 ( ' h ú n g la b;ly yid' (lùm; liiii kl ii ì i I) i ộ 111 pliiìi s i n h ' ' i l u i i ’i i r ( ' I I I I’m ; ' ' v;i " t ì m n h u" I Mil!' I.I v;' m 1 1 '' I Kl i i chất bi ến dổi rãi lớn k h ô n g thế d o l ư ờng đ ư ợ c c ủ a l ạp hợp, c ù a nni|> mờ Phán đ o á n d ư ợ c giá trị mẠp m ờ a m n h u vii (lương c ư ơ n g c ứ a I1Ó, san (ló dè

d ó s á n g l ạo ra vãn h o á lành 111 ụ I) 11

c h ã i n a m l í n h l õ n SÙII1Ì v ũ l ự c , lie'll c ự c nli;Ị| > l l i ẽ , c h i n h p h ụ c ( ự n h i é n , ( l ự n i ỉ

c ô n g lập n g h i ệ p , k l i òi i g n g ừ n g Siiiig lạo, c h ú Irươnụ linh n gười á c va l;iy át'

trị ác, v ữ n g m ạ n h c hấ t phác, Irong n goà i đ ề u m ớ ra V ă n h o á "tlưov{Ị

c i í o i i i ị " (1i lhc' () h ư ớ n g c ự c t l o i i n s;ii h i m l liì s ẽ l i ế n l i à i i h x í m i l i r t í c , C Ir>'i|< b ó c ,

lại, van lioá c ó k h í clii.It a m III III suy lỏn k h í c h á i 1111 tính, lon síi ng va 1 1 Irị,

l i ê u c ự c x u i ú l l i ẽ , l l m ậ n ứ n g t ự I i l i i é n , c h â n c 11 í h ạ t b ó i , i l i c o d ũ n g n é p Kira,

c ầ u m o n g k h ổ n g m ắ c lỗi, cliiì l rư ơ n g l ính người t hi ện và k l u i y c n l à m iliêu

t h i ện n g ă n c h ặ n đ i ều ác, m é m d eo , l ộ ng lầy, t r o n g n g o à i đ ề u klicp ( d o n g ) lại V ã n lioá "ÙHÌ Iiliii" di tlico h ư ớ n g c ự c đ o a n sai l a m ihì SC l ạ o lliànli

n g ừ n g Irệ xã hội ticìi lioá, k h ổ n g c ó s ứ c c h ố n g c ự b e u n g o à i (lốn x á m lươc

và lai nạn t hi ên nhi ê n.

D o d ó , c h ú n g lít k h ô n g thê’ p hi ế n đ i ệ n c a n g o i va 1111; 111 mạ n l i \ III ! li KÍ

c ó k hí t h ã i "(Iiíoiiiị ( IIO’IIIị", c ũ n g k h ô n g lliẽ plik'11 cliộn, ca Iitiựi \.I nliaii

m ạ n h vãn lioá c ó k h í cliâì “ ãin Iiliu” mil IICI1 kẽl lniị) vu n h a n 11 KI 1111 Jiio/Iy;

cương" v à “âm nhu” đạt đ ế n cân b ằng, đ ó m ớ i là lý t ướng.

1.2.5 Dương cươny và ám nhu Irony vail lioá Nho ỊỊiii.

V ã n lioá N h o gia cỉiiy lii c h ế (lộ phu họ, chõ (lọ l o n g pluip YU Mil) 111 1IX'

xã hội q u a n h ệ t h ố n g trị, đ ề u là n a m tôn n ữ ly l àm l uận c h ứ n g Irieì học D o

đ ó vãn h o á N h o gi a là văn hoá c ủ a khí chãi (lươnu c ư ơ n g K h í cliál n a y c òn biổu hiện ở văn lioá N h o gi a d ộ n g vi cn người c o n trai lích c ự c n h ậ p (lie " l u thân, lề gia, trị q u ố c , hì nh thiên h ạ ” , c ần c ó linh lliiìn c ủ a bạc inr oi u; plui

nil An - sát thân thành nhân". Ng o à i ra, N h o gia c ò n p l ú i c h ị u 11 ác 11 n h i ệ m

c h í n h vổ p h o n g k h í t r o n g n a m ựiiilì n ữ ở đ à n giíin và (hoi xấu coi l l mo i m tré lliơ, vì K h ổ n g T ứ t h á nh n hà n c ủ a N h o gi a đ ã nói: " D u y n ữ tứ (lữ lie ’ll nhân

vi nan (lườm; (la ' ( Lu ậ n n g ữ lập c hú q 9) - ( Ch í c ó c o n gái và kẻ t it'll Iiliân

là k h ó dạy)

Mạ n l i tử á t h án h c ủ a N h o gi a lại nổi: “Bất hiếu hữu lam, vò hau vi

đại" ( T h ậ p l a m ki nh ch LÌ s ớ) - ( Bãì hi ế u c ó ha i li èu, k h u n g c ó 1.1)11 ( t r a i ) nòi

dõi là lội lớn Iiliaì) I lai c âu nói (ló c ó áiìli h ư ớ n g rai sau NŨC clcn (.loi san

đ ó c ó t hế t hây, K h ổ n g rr ử c h ủ t r ươ n g t ính ngư ời t hi ện, N h o gi a coi (lức 1 1hãn

là p h ạ m trù tôi t a o C'II;I (ỉ;io (lức- Infill l ý , (lề X Irớm; “ v<7/ iln f iO iy h ít I I I IIIH I

nsịưùi", "iiiỊiíừi IroiiiỊ bòn biến (lêu lù anh eni", rất c ó ý n g h ĩ a n h ã n (hiu c hú

n g h ĩ a Ô n g c ò n c h ủ t r ư ơ n g ' T h í r , n g h ĩ a là chi c a n dõi pliưóiiị! c ó llk' 11lũa

n h ậ n và s ử a c h ữ a sai him, lliì l ộ n g Itrợng (ha iliứ K l i o n g T ứ (Oil nói: "l\ ý sớ

23

b lit d i l l , \'ậ l l l i i II' I i l u i n ” - ( Đ i c u m ì n h k h o n g 111 lit >11 Mil ilm iiz ill ! li m i l \ " I

n g ư ờ i) “A V ( lụ c (lạ t n h i d ụ I n h à n " - ( M ì n h m u ố n i h ò n g (líil th ì CŨI 11! m o i i i i

c h o n gười t h õ n g dại ) O n g y ê u CÍÌII C h a m ẹ (lôi vói COI) phái “ lù" ( - yÍMi lliirơng), c o n (lối với clia m ẹ phái “ l i i ế u ” ; anil phái y c u cjuý d l l , c m |)liái IÔI1

t r ọn g anil, lie đạt (lên gi a đ ì n h h o à tlmậii, đ o à n keì liiốu ilò O n u liil c hu

Irọng lễ Ô n g k hi i y c n hảo mọ i n gười l àm người q u â n l ử phái l ịch s ứ c ó lề

Ô n g (lẽ x ư ớ n g đ ạ o i m n g ( lu n g , p h á n đ ố i (li l l i e o h ư ớ n g c ự c (.loan C u o i c ù n g ,

dối với dân t ộ c dll m ụ c t hích (lánh nhau với hên Iiuoài, ô n g (lổ xuai c h í n h

sácli c á m lioá và an úi vỏ về họ

Trái C|iia g á n hai n g à n n à m tôn K h ổ n g (lọc kinh, línli e a c h C'liil Klioii'j,

l ử h ư ớ n g noi, báo llúi, k h ie m Imu Iren (rìi 111 (Id 111 uil ilinli iln a 1111 I III I > i I d e l I

t í n h c á c h dân l ộ c T r u n g H o a nói c h u n g và c o n người Vi ệ t N a m nói ri éng

T í n h c á c h a m nliu c ủ a cá nliãn o n g l àm l ãng Ihêrn khí clial a m n h u c u a V ã n

Itoií N h o g iii VÌI vãn hoá phương D ó n g

n h i ễ u b ệ n h till, lliièii tai, khi ến c h o mo i lliọ c ủa c on lim rời klionu, cao

11 m l I ' i i r l i M ì ’ I I l l ' l l I k l i K , ( l ị a v ị \ ; i h o i k I l o n g 11 l ó 111 I V ( l ó i ( h o 11C II 11 ỉ ỉ 11 * M A l l

D o pluin Milieu hi quail c h á n (lòi T ư ơ n g liuyeii 111 lie (Ik Ii Clin Til [VII 1 1 mail

nfii) silili hit), Ik iiIi, (II l úa (lời Iiguoi.

(Hull, Ihoál Iv C H O C soni> Inin (lie, (len'cliiia m i e n lliauli lĩnh l i e ' kill) 111 1 111 111

l uy ệ n, c a n m o n g dạt tic’ll c á n h giói lõi cat) s ô n g clicl sicii viol rill (In I’lull

l i ư ó n y I;H và vinli lioa phú I|[iý, l uíớii g I)CII litniu l a m Hull ilik \ o i i r U I U 1)11

I)‘M ròi I íllll IIỊ’Ò l.ll, lừ (111 ll;ìp lãi 11,11 ill đ ò n ; ’ m'lll:' \ < 'I lllri I Illnl liưiHI!' I < J,ii

T í n (lổ H i ậ l g i i i i ) till tư ớ ng s i n h m ẹ i i l) h u m l iõ i ớ t r o n ;; h o i , 11)11 n g u ô i MIC

si nh, q u ỉ đ ói , và đ ị a n g ụ c , đời t rước l à m ác, đời n a y c h ị u k h ổ ; đời n a y l àm việc t hi ện, dời sau lên Irời C h o n c n PliẠl g i á o d ạ y coil ngưừi yên vói số

m ệ n h xã liội c ủ a m ì n h , cúi (lầu nliÃii nliuc - kliônjí h;í() o;'m, kliôiiỊ! ( h ố n g

d ổ i , t l ùng ;í(> lirớng c ủ a h ờ hên này đ e hoá giái chilli lliưc bu bên kia r u ố i

c ù n g , l à m m ộ t tín d ồ PliẠi g i á o c ò n phải (lại lừ dại bi, k l ì ỏ n g kổ lliiọn ác,

k h ố n g phân hiệt n gười và s ú c vật, đ ề u đ ổ n g nhất c o i IÌI n hân ( n g h ĩ a ) , l li ậm

c h í di d ư ờ n g (iẩm lên x ác chết mộ t c o n ki ến c ũ n g phái nói: “Tội lói! lội

l ỗi ! ” , c ó t hể t h ấ y Phật g i á o là một lôn g i á o c ò n â m n h u h ơ n Đ ạ o gi áo

X ã hội m ẫ u h ệ Ân Đ ộ rất pliál đạt, liên lục lâu (lài Sau khi d â n l oc till

m ụ c ngư ời A r y e n xAm nh ậ p , d ù n g c h ế đ ộ (lắng c ấ p và (lạo Bà la m ó n xây (lựng m ỏ llúrc xã hội có q u a n hộ n a m giới tliôiig Irị Pliạ! g i á o n g u y ê n lliúy

c h ủ t r ươ n g k h ô n g ph á n (láng cấp, kl i óng plián g i à u Iiglico, k h ô n g pliân Ilam,

n ữ c h o n é n tất cá c á c g i á o đ ồ đ ề u bì nh d ắ ng Đ á n g liếc t r o n g k i n h Pl i al , lư

u r ớng n a m n ữ bình (I;IIIJỊ i m n g lỊUii li mil ilk'll I a chu I hill lieu In 11 I'm In') ()

g i á o n g h ĩ a c ơ bán c ủ a Phật g i á o c ó c h ỏ x u n g độl với Ihànli p h ầ n (lương

c ư ơ n g t r o n g N h o gi áo , (lieu chủ yếu nhái lúc là k l i úng c ó vua, kliON” có

cha

Nliirng khi chãi á m lìliu c ủ a văn lioá Pliặl g i á o (lã lan I n i y ẽ n ! 1 lắp

p h ư ơ n g Đ ỏ n g , anh h ư ớ n g sâu s ắ c (lốn vãn lioá dân l ọ c (’)' c;íc n ư ớ c p i n n i n g

Đ ạ o là q u y luật c ủ a vũ trụ Đ ạ o là t r ọ n g t â m c ù a h á n Ihe vũ (III, (láy

“D ạo sinh Iilnil, nhá) sinh Iiliị, Iiliị sinh 1(1111, 1(1111 Miili vạn \ di" (( Im mg

X L II) - ( Đ ạ o sinh mội , mộ! sinh hai, hai sinh ba, ha sinh ra m u ô n vạl)

25

T h e o ô n g , d ạ o là vĩ nh liằng, m u ô n vật t r on g n ái dât tiêu <Jo d ạ o s i nh

ra và c u ố i c ù n g t r ở về với đạo N h â n si nh q u a n c ủ a L ã o T ử là: V õ lư, b a o

d u n g , k h i ê m Iilnrờng và m ề m dị 1 1 K h í cliál này d ư ợ c pliál l i i ến l i o n g v;m lioá D ạ o gia D ạ c biệl D ạ o gi;i 1(1011 luỏii liny III kill c 11 a I m e m Jill, kill d u l l

â m n h u Vì L ã o T ử q u a n sát tự n h i ê n t h ấ y n h ữ n g si nh vật mớ i s i n h ra (lều

m ề m y ế u n h u n g c h ú n g lại có sức s ố n g c ư ơ n g k i ệ n ( c ứ n g m ạ n h ) I a o T ử

t hấ y d ư ơ c s ư vát c ó l ừ n g c ă p mâu t huẫn đối !áp, cliầntỉ hạn: c ó - khôn ! ' , cic -

k h ó , dài - n g ắ n , c a o - lliáp, d ẹ p - xấu, c ứ n g - m c m , vinh - n h ụ c , p h ú c hoạ,

lo - n h ỏ , s ố n g - cliêì, lining - hại.v.v Hơn nữa, (lôi hên (lối l ạp k h ổ n g phải là

c ô lập t ự lại, m à là (lựa vào nhau O n g nói:

‘7/ữit vô tư(fniỊ sinh, nan (lị tiờniỊỊ t l i ù n i r ( C h ư ơ n g II) - ( C ổ - k h ô n g

(I loạ là c h ỗ clựa c ủ a phúc, phúc là c h ỗ n ấ p c ú a họa)

Ô n g chí ra s ự vật c h u y ể n lioá Iheo phi rơnq d iệ n trái n cư i í c n h a u , h o ạ

b i c n t h à n h ph ú c , p hú c c ó thê hi ến t h à n h hoạ Nhưní í ô n g c h d r ằ n g n l u ì ng

b i ến đổi n à y là vô đ i ề u kiện Đi ề u đ ó sẽ là cái c ử a llniặii tiện m ở ra c h o c hủ

n g h ĩ a u r o n g dối

C h ú n g h ĩ a t ư ơ n g đối c ủ a T r a n g T ứ là phát triến tư tirởng c ủ a L ã o T ử

ờ lilẠl Iiìly V é niẠl l ư ợng biổn dổi, L a o T ử c ò n lliAy s ự vẠt pliál Iricn ( )ng nổi:

" llọ 'p b ã o c l i i n in e , s in h ư h à o m ạ t, c ử u t ầ n ÍỊ c h i til'll, k h ớ i ư It iỷ ///('’■

ỉliiêii lý chi liành, llniỷ ư túc hụ" ( Chư cmg L X I V ) - ( T á y lo m ộ t ô m , si nh

( l ừ) g ố c n h o , (liìi c;i() ch í n liìng bill drill ( l ừ) 11I1Ú111 (I;V| (.011; (li xa ngìin <1.11)1 bắt (hiu ( l ừ) m ộ t bư(Vc c h â n )

N l u r n g q u a n đ i ế m phát lliến n à y d ã bị hệ tliông d u y l ã m l i m n g h í a

c ủ a ô n g n g ă n cán Sự phát triển c ủ a ô n g chí d ừ n g lại « m ặ t m à n lu 1,111 di di lại lại và llieo ô n g hiến dổi là vạn đ ộ n g c ủ a (lạo I)i> (ló, I-iìo T ứ c h o I.mg:

"V ậ l cực lất p h à n” - (Sự vật đ ế n c ự c đ i ế m Ml hi ên (loi) Oiiịí k h ổ n g

llitìc iliỉy s ự vậl [fell c ự c phát li ión mà là ngìlii Iigừa s ự VÍU liôu c ự c ph.ll II lén đÀy đủ, t h ư ờ n g b ả o v ệ đị a vị m ề m y ế u , tránh đò c h o n ó c h u y ê n hoa lliànli

p l u í n d i ệ n O n g n ó i :

“K iên ( ườmị ÍỊÌÚ tử chi (lồ, lìlm nhược lỊÍci smh chi itồ" ( ( ' h ư ơ n g

L X X V I ) - ( C ứ n g m ạ n h là bạn c ủ a c h ò i , m è m y ế u là hạn c ủ a s ống)

Cìiữ v ữi m và h á o vệ (lịa vị 1110111 y ế u là Iránh kill’ll (ti vàn s i r d i i ' i c h ó c ,

m à lại c ó llié c hiên Ih á n g c ứng răn

L ã o T ứ CÒI1 phát tricn lư t ư ớng m c m you lliáng c ứ n g Kill Irờ tliimli â m

m ư u q u y ề n l l n ụ l và li ic ì l io c xứ 1 11C O n g n ó i:

( l ụ c pi l e ' c h i , l(ìl c ó h i ù i i ị c h i ; IIÍOIIIỊ l i n e ( l o ạ i ( l i i , t i l l c ó ( l ữ

c h i” ( Cl nr ơng X X X V ! ) - ( H ò n g m u ố n vứl bó đó, ất s;i|> l àm Inrng kill’ll (ló

H ò n g m u ố n c ư ớ p đ o ạ t dó, ăl sắp ban t h ê m c h o dó)

Tluiật c ủ a P h á p g i a Màn Phi c ũ n g liếp thu anil hirong c ù a nó Binh gia

t h ư ờ n g d ù n g nó đ ể đối p h ó với kẻ thù Ke t h ố n g Irị ớ c á c tiừi Irưóv Cling

d ù n g n ó d o d ố i p h ó n h ã n d à n L ã o T ứ d ã IlẽII r a h u m ( l i c m : " I r i k x l u m ạ , tliử kỳ th i T ( C h ư ơ n g X X V I I I ) - (lỉicl cái h u n g m ạ n h g i ữ lay cai I1 1CIII yen) ;

" N h u nhược th(iin> cKidìịị rưởiìiỊ” ( C h ư ơ n g X X X V I )

C ó n h i ề u h ọ c giá c h o răng tư tư ớn g c ủ a L ã o T ử là bắt n g u ồ n lừ Iihững liiiin I hoại và k i n h ngliiỌm c u ộ c s o n g ớ xã hội 111 A11 lie D o (Id, Lilli T ứ tic

c a o “n ữ tín h ”.

m ầ n " ( Cl i ư ơ n g X X V ) - ( D ạ o có 11ló l à m mẹ Illicit lia) Dili san D a o iM.H) (lã lỏi CIIỐII k h á 1111 i ồ 11 liu ười lu luyện Iiứ l ính, m ó m you lit dire Hull v o n III (V Ilgười phụ nữ T h e o c á c h nói của D ạ o giáo: Ngư ời (lac (l;i() CO 111C len 1 1 oi Irớ Iliìmli liên I1Ư i nr ời m si nh hai l;it)

2 /

đ è n liìnli (lộ lơcliiy biện c h ứ n g làì cao.

L ý l u ậ n â m cl ư ( í nj ĩ t lia l n i y c n l l i ố n g T i l i n g I l n;i ( h o i ; ì n g “ ;ÌIII i I ư ó i i ị ; ”

I;i IIIÔI c;ip I nít 11 ihiiDn (loi l;i|>, n h ư n g liii (lưa và o nil.Ill Ion lai, flit > Ill'll s;u li

“ Nôi kinh, T ố V â n ” nói: '"Am (Iiío/IIỊ chi (1(1(1 cô thíninỊ lull sinh, (let <1111 biíl Irưởný" - í Đ ạ o á m ilưonti, một mì n h ilươiì” khóni! n;iv sinli, I11Ó! m ì n h â m

kl i ỏn g I r ướ ng lliimli) Sự pliAn hiẹl á m đ ư ơ n g là kli óng c ó giới hạn, (Ill'll !’<>i

là “ Ir ong d ư ơ n g c ó â m, Iroiig ;'|||| c ó eluting” , á m (lưiinu c h u y ê n Im.i (.ho Ilium, “ ã m lie'll llìì đ ư ơ n g lui” , “ ãni t hị nh lliìaia (.lương s u y ” h o ặ c ntiiióc lai

T r ạ n g thái lý ur ớn g là “ A m d ư ơn g cân bằr g” , dại (lèn hài lioà, Ư()I lal IÌI

“ h o à ” , Iìhư ớ s á c h L ã o T ứ đã vicl: "V ạn vật phụ ám Iilii hao iliíitniỊ, Mím; khí ( l ĩ 17 h o i ) " ( L ã o T ử , c h ư ơ n g 4 2 ) - ( M u ô n v ạ l c õ n g cim v a b ỏ n g c l ư ơ i n 1, \ i m g

n h a u đ ế lion với nhau)

||(KII' 111111 s á c h I r;m !ì T ứ n o i: "l.tíỡ n y, !'/< /’ y ja o i I i ó i i ị : i I i ù i i I i //(-,/ n h i

vật sinh yên" ( Tr a n g Tử, Đ i ề n tử p hư ơ n g ) - ( Iỉ ai cái tiiill) c;ìm trớ ilùmli lina

m à i mi ô n vạl n a y s i n l i )

trắc chi 1 7 thần", "hiên lioá Ixíl triỉc clii vị llnín" ( Noi kinli, 'IV) va n ) ( am

d ư ơ n g k l i ô n g d o l ư ờ n g đ ư ợ c gọi là thần; h i ế n đ ổi k h ổ n g d o l ư ờ n g ilưụv uọi

là lliíìn) Triíilại "Am d ư ơ n g ” k h ô n g c án bã 11 ị’ thì sinh lú-nli Dicti 11 àN' nói

“ â m đ ư ơ n g ớ c on ngư ời , c ân b ằ n g thì k h o e m a n h , Ihk-n lcrli Ihì ố m ” , ■ V///

k l ú ị Ị Ì a o n h i n h â n s in h , I i l i ị k h í p h ú n n h i n liủ n tứ ; I ih ị k l i i lliiứ n I il u I x -I ili

kliỏ i” ( D ụ X ư ơ n u : “ y m ô n p háp hull, á m hệnli l u ậ n ” ) ( I lai k h í Ị'i;in lim.

c o n n g ư ờ i s ố n g ; hai k hí c h i a lìa c o n n gười cliéì; liai k h í lliiêii l ệ c h llii b ệ n h

tạt p h á t s i nh ) Trị b ệ n h tức lò c ần phải k h ô i p h ụ c I n m g tliái s ứ c klioẻ, â m

d ư ơ n g c â n hà n g Lý l uận â m (.lương c ân bằ n g , hài h o à (lẽ đạt clưọv klioé

m ạ n h và s ồ n g lâu, là tliứu c h ứ n g la nên kc lliừa và pliál h u y Lý liKin n à y

clirtng n h ữ n g c ỏ t hế d ù n g đổ Iighiôn c ứu linli lliíin khí cliâì c o n n g ư ờ i và khí

c h ất vũn h o á x ã h ộ i , c ũ n g c ỏ llic d ù n g d ế n g h i ê n c ứu kluíi n i ộ m q u a n Ilộ bạn

2.1 T R I Í Í T LÝ Â M D l í O N í ỉ lilTáI MIỆN < j T R Ố Ní; JX)N<; V I Ệ T N AM

2.1.1 Luọc tlinậỉ vố trốiiịỊ rlổiiỊỊ Việl Nam

T r ẽ n i h ế g i ớ i có t r ố n g dã lâu đời T r ố n g là m ộ t loại n h ạ c c ụ tliuộc bộ

g õ c ủ a loài người Tâì cá c á c loiii t r ố n g ớ Iren lliê uiới h ầ u licì đ ề u c o mặl

t r ố n g bÀng lia D u y chỉ c ó ở Việt Niini là nư ớc chill lien ( lie lao I m n g (lồng,

và lan t r u y ề n ra k h ắ p c á c n ư ớ c Đ ô n g N a m Á

T r ố n g chí có mộ t mặt, cá (hán lẫn mật h ố n g (lẽu (lức h ằ n g lh>|> k i m

đ ồ n g t hau Mậ l t rố ng d ồ n g c ỡ lớn c ó đ ư ờ n g k í nh k h o á n g 5 0 - 1 00 cm , 11 lán

c a o k h o ả n g 4 0 - 6 0 c m N h ư tr ống đ ổ n g N g ọ c Lũ đ ư ờ n g kí n h mặt t r on g là

7 9 c m , lliân Ir ỏng c a o 6 3 c m T r ố n g loại nhó, tlirờng kính mạ l lần III.Ill c ó

k í ch tlurớc k h o á n g 10 c m h a y 2 - 3 c m , nliir c h i ế c Irống n g ư ờ i Pluí|> phát

h i ệ n n ă m 1936 ờ Đ ô n g Son (Tlianli l l o á ) , liiệi) nay l a ng trữ Irong Viẹii háo

t à n g L ị c h s ử Việt N a m với ký hi ệu L S b 1733 Tr ốnt í đ ổ n g c ỡ lớn (in pliál

h i ệ n đ ư ợ c k h á nhi ề u : c ó the tạm lliống kc n h ư sau:

Nam Số cliiẽc Il õlltĩ tlòlli!

T r ê n đ â y c h ư a phải là c on s ố c h í n h t hức c ú a V i ệ n k h á o c ổ h o c Việl

N a m tổ c h ứ c t h ô n g h á o h ằ n g n ă m

H ằ n g n ă m đ ế n n g à y g i ỗ t ổ H ù n g V ư ơ n g m ù n g imrời t h á n g ba 1 1 11 lịch

l i ế n g Ir ống ( l ổ n g lại v a n g lôn n h á c n h ở l oàn dán V i ệ t N a m n h ớ v ể c ộ i Ii guổn

dAn tộc Ai c ó d ị p (lốn trụ sớ Li ên H i ệ p Q u ố c tại N i u - O ỗ c c ũ n g Si- d ư ợ c

c h i ê m n g ư ỡ n g ph i ên b ả n Irống đ ổ n g N g ọ c L ũ h ì n h d á n g đ ư ờ i m hộ uy

n g h i c m c ủ a d â n tộc Vi ệ t N a m a nh h ù n g đã l ừ ng c h i ế n t h ắ n g hai c ư ờ n g

q u ố c là đ ế q u ố c P h á p và đ ế q u ố c Mỹ

T r ô n g (lồng ra (lời rấl -sớm, ớ thời (lại đồn<; (hau, c á c h HL’iiy nay

k h o á n g 3 0 0 0 n ăm Ch i ế c tr ỏng đ ổ n g d ầ u liên đ ư ợ c phái h i ện O' xa N h ư

c ó lên gọi là Ir ông c ổ Loa

T i ế p d ó , trên l oàn bộ các tính m i ề n Bác, m i e n Bắc T r u n g Bộ v;i g ầ n

d â y m ộ t sô lính ở N a m T r u n g Bộ (Bì nh Địnli, Oiuiiiị! N a m ) c á c linli ' l a y

N g u y ê n (Cỉiii R;ú), c ác lính N a m hô (Bà Rị;i - Víiii!’ '1’iui, Sônu Ré, Ti m l);m

M ộ l , K i ê n Gi ang ), lừ đ ồ n g bá n g đ ế n v ù n g núi rừng, lừ Bắc c h í N a m đ á u đíui c ũ n g phát h i ệ n d ư ợ c ir ống đ ổng R i ổ n g l àng D ô n g Sơn, l ỉnh T h a n h

H o á là nơi phát h i ệ n (lược n hi ề u d ồ đ ổ n g thau và trốn; ’ ( l ồng T h e o tliốMỊỉ kê

l ính So cliiốc I rout! (lout!

N h i m c khô n i ĩ pluìi người Việl N a m chi bicì (It'll l i o m: (tiSiiíi pliiíi hit'll

tliAn c ủ a hai n h à s ư V ũ Kliắc Mi n h , V ũ K h ắ c T r ư ờ n g , the ký X V I ) d ã lirng

c ỏ m ộ l c h i ế c t r ỏ n g đ ổ n g c ỡ lớn, nlurng d ã m ấ t lích chỉ c ò n t h ấ y á n h Irong

m ộ t CIIỐII s á c h lliuộc Pháp Một c h i ế c t r ố n g Đ a n Nõ, v ố n đ ư ợ c t h ờ n o n g

m i ế u c ổ l à n g Đ a n Nô, Y ê n Đị n h , T h a n h I l o á , Iiliưuii n a y ci ì ng kl i ôny r ò n

C ó n h ữ n g t r ổ n g VÃI) lòn lại tr ong n h à d á n h a y Ir ong đ ê u m i ế u c h o (len khi

đ ư ợ c p h á t h i ệ n v à o đ ầ u t h ế ký này, Iilnr t r ổ n g S ó n g Đa C h i ế c l i ố n g n a y sau

bị p h ó s ứ Mil lie lấy đ ư a s a n g P h á p l i i ến l ã m n ă m 1S8(J n é n c ó lên í'i>i là

t r ố n g M u l i é ì , t r ô n g Bán T l i ôm, t r ố n g H o à Bình, t r ố n ” D u y l ien I r on ; 1 I là

TI

Nộ i I, II, III v.v r ò n n h i ề u lư l iệu tiffing t ự ell fill ló III >1 1 1’ g i a dì nil \ I 111; ì 11

d i ệ n V i ệ t N a m vẫn t à n g trữ t r ố n g (lồng (lưới (lạnị! ízi;i báo, c h ứ k h o m ; pliiii

c h ờ (lên n á m 1692, IKX4, 1X97, l cX)2 n ố n g (lồng (lưọv (lira VC phtfu'ng Tiiy

q u a c o n b u ô n và c;íc gi;ío s ĩ p h ư ơ n g T;ìy m à c á c nlifi nj’liK'n nri i pillr<ill>’

T á y mớ i c ó (lieu ki ện n g h i c n cứu và c ô n g bố, k h i ê n c h o t h ố giới hicl lie’ll

t r ố n g đ ổ n g D ó n g N a m Ả T r on g sổ' c á c nhà n u l i k'11 c ứu dó, c ổ 1’h l l c u ơ ( F r a n z I l é g e r ) nổi t iếng nliàì với c õ n g Irìnli “ N h ữ n g t r ố n g k i m k h í ớ Đ ỏ n g

N a m Á ” ( n ă m 1902) Ô n g d ã k h á o sál 144 t r ố n g (lõnu và c h i a t h à n h 4 loiii

c ơ hán:

Loại I I l ég er , t h â n Irống g ồ m có ba phần: I a [ 1 u lrốii'4, lưim n ố n u , cliân t r ố n g Mặ t t r ố n g c ó ngôi sao 12 c á n h ớ giữa Mill t r ố n g n h ỏ III ill l ang

Iróng l)Ay là loại IrÔNg cci Iiliííl, (lẹp nil á I, liài lioh ve ki éu ( láng, plunii; pliiì

vổ h o a văn T r ô n g lliuộc loại cỡ lớn I l i ện nay giới n g h i ê n cứt! cliiii loại I

H c g e r lliành híii n h ó m : N g ọ c l.íì và l l ữ n C h u n g Nlìiõu n h à I i f h i c n cIIII c hi a lliànli c á c n h ó m A, B, c , D, D v.v

N h ó m ( ròng n à y c hú yếu pliál hi ện ớ Bắc ho Viẹl N a m lại khu vực

Đ ỏ n g Sơn, T h a n h H o á g ắ n b ó với vãn h o á Đ ỏ n g Sơn nõn gọi là t r ốn g D ó n g Sơn N g o à i ra, c ò n phái hi ện ở q u ầ n đ á o M ã Lai, m i e n N a m Ti ling Oii oc

C á c n h à n g h i ê n cứu đ ề u c h o rằng t r ốn g Đ ô n g Sơn ra dời klioiing llic

k ỷ VI t rước c ô n g n g u y ê n tồn lại đ ế n t h ế kỷ V sau c ó n g n g u y ê n 0 4 , tr 322) C ũ n g c ó ý k i ế n c h o là trống Đ ô n g Sơn ra dời kliiniim Iho ký VIII, VII

t r ư ớc c ô n g n g u y ê n T h ậ m c h í còn c ó ý ki ên d ư a nil'll (lai ra (lời lén li Ill'll

Loại II H é g e r , hì nh d á n g c ù a t r ổi m k h ô n g c hi a I h àn h 3 đo;in n h ư

t r ố n g c l i ờ m ra n g o à i l a n g t r ô n g m ọ t f t , n g ô i sai) 8 c á n h 111 ló n hư sợi d l l IK.I11

>>iữa mặ l irốnsỉ M é p I rông ihườỉig c ó 4 Ihkic 6 Iiroiií: CI)U nhái CY> 1.1iI có

c ó c c õ n g n h a u , c o n n h ó trên lirng c on lớn T r ố n g c ó 2 (lôi C|iiai k é p n hai phí a, q u a i n h ó , h ì n h tròn

T r ố n g loại n à y đ ư ợ c phát h i ệ n n h i é u Irony k h u VỰC’ n g ư ờ i Mirờnị'

n ư ớ c la, c h o nôn c ò n gọi là (rống M ư ờn g

I.o;ú III l l é g c r pli.in nliicu là n h ữ n g (rống cỡ vừa và Iiliỏ Mill n ó n g

h ơ i c l ù í i n r a l u n g I r ố H Ị ! , Ị ' i ữ a c ó Iij_’, ô i S i i o I ? I i o f i c X c ; m l i I \ i ; i m i l l

Irốiìg c ó 4 t ư ợ n g c óc , pliíỉn nliicii là 2,3 c o n c ó khi 4 c o n c h ồ n g lẽn n h au

T u n g IrÓMg la m ộ i tloạn Iigãn gAn g i ố n g liìnli viên t III lổi t h o n lại nổi với

l ưng t r ố n g liìnli vi ên trụ, k h ó p h â n biệt ba đ o ạ n t hân Irông Q u a i tr ốn lĩ n h ỏ ,

t r a n g trí h ì n h lốt dai F H c g c r gọi loại t r ốn g n à y là t r ỏ n g slum T l i e o ỏ n g ,

t h ấ y ở n ướ c ta ớ T r u n g Q u ố c c ũ n g ít có

Lo ạ i IV I l é g e r là n h ữ n g i r ốn g c ó kí ch ill ước I r u n g hì nh Mill h ố n g

vừ a khít l a n g Irống, g i ữ a c ổ ngôi s a o 12 c á nh , rìa kl i óng c ó t ư ợ n g cóc rriiãn Irống c hi a l àm hai pliÀn Qu a i I rống c ó 4 c hi ế c t r a n g ttí let dải Loai living

n à y phát hi ện n h iề u ớ Tr uni i Ọ u ố c , c h o lien F I lóịĩci goi là Irốiií' T i l i n g

Q u ố c T h e o ô n g loại n à y k ế Ihừa phát triến lừ loại I s a n g n ê n c ó dạiiL’ l n m g

g i a n I I I - I V

L o ạ i t r ô n g n à y phái hiện khá n h i ê u ớ m i e n L ư ỡ n g O u ả n g 'IVung

Q u ố c , ớ 11 ƯỚC la l ư ơ n g dối íl (20, 1974)

Sail l-Mlégcr só lượng Irông ilồnu, khai quại (lược (lã l ã n g lẽn, n h ư n g

b á n g p h á n loại c ủ a ỏ n g c ơ bán vần k h ô n g sai l ắm, chí c ầ n đ i ề u c h ỉ n h lai đói

c h ú t c h o đ ú n g Vì t h e o N g u y ề n D u y Hi nh I rống (ỈỒIIỊ? t ác lo;ii nói chui!!! có

m ộ t m ô h ì n h lli ống n h ấ t và dị hiệt h o á m ộ t c á c h c ó q u y luật, c h o n ê n dù số

Đ ị a h ì n h n ư ớ c la ngìiy n a y so với xưa kia (lã c ó n h i ê u lliay dổi T i m V

k i a ngư ời Mán ( l ã x â m c h i ế m v ù n g Lĩ nh N a m n ư ớ c l a , s á p n h á p v à o (|;Yt

33

tri T u y ê n Đ ức tliợn hạ (lì vi (lanh m ã tliức vờn" - (Mil V i ệ n t h í ch cưỡi ngự a,

g i ỏ i phím biệl n g ự a lóì, ÕI1U l;i lãV (!u'ợc l i õ n g cĩốnu l ạ c Vi ệt (V g i a o ch i hèn

đ ú c lliànii n g ự a mầu n g ự a m ầ u c a o 3 llnrớc 5 tấc, v ò n g t h â n n g ự a 4 tlurớc

4 tấc, vua x u ố n g c h i ê u dặl ngự a m ầ u ớ dưới tliện '1'uyẽi I D ứ c de’ I à III n g ự a

“Qiuin » C h â u k\' viết : LÝ L ão trù clồiiíị vi CO (111)’ cao dạ i vi (/IIÝ diện khoát ỉrưựnn (111 so’ tlu'mli liiiyờn li (lình kh ắ c lluin trí tửu d in 'll c h í (IthìiỊ, loại 1,11

ụid (loanh HIOII hào p h u l i ì n ừ ilĩ kim //(,'</// 17 (lại lluui (Im/ ) d i U iim co ! him cánh Ill'll (li chủ n h â n ílíT’ - (Sách Q u á n g C h â u k ý vicl: nyư ời I ,ý n g ư ờ i l.ĩĩo

đ ú c t l ồ n g l à m t r ô n g T r ố n g lấy c a o lớn l à m q uý , mặ t r ộ n g h ơ n mộ t t u n i n g

L ú c mớ i đ ú c x o n g , t r eo Irồìig ớ s ân, buổi s ú ng b à y rượu mời d ó n g loại (lon

N g ư ờ i đ ế n (lầy cưa C o n trui c on giíi n h à h à o pliií láy v.in;1, h;ic l;im lho;i lon, cíìm llicni g õ Irôiig, g õ M>ng (.lô lại clu> c h ú Iilian) Nn ư ó i l.y, imưới l a n t h i

c ư i l í ì i l p lli l l i í n l í Ọ i i á n j ; C l i i m , l o r ( líin li l ũ y X 11; 11 l i i ụ i I r o n y l ln r l u l l i l i n i

T a m Q u ố c ( t h ế k ỷ III) m à n a y cĩ người coi là tổ licn n ^ ư ị i C h o a n g , I M i l l ! là

m ộ t n h ĩ m L ạ c Việl (41, t r.22)

T i ế p đ ĩ , ( s á c h) T ấ n Thư , lác p h ẩ m t h ế kỷ VII ghi lại vi ệc Ill'll 11 378 ngư ời Di ớ Qiiiíng Ch fill phá liền d ồ n g (túc t r ố n g d ồ n g vì t r o n g c h â u k h ơ n g

c ĩ đ ồ n g R a l ệ n h c ấ m l à m n h ư v ậ y Đ i ể u n à y c h ứ n n m i n h ớ Ọ i u i i i L ’ C h ù n

kliOng c ỏ đ o n g , I1ỐI1 đ ú c Irổng đ ố n g b à n g tiổn đ ổ n g N h ư v ậ y , Q u á n g CliAu

k h ỏ n g thơ là cái nồi han ctÀn của t rố ng d ồ n g , m ặ c d ù sau n à y phát h i ệ n ứ

Q u ả n g C h â u c ĩ n h i ề u t r ố n g đ ổ n g (41, tr 23)

Xé l về m ố i q u a n hệ gi ữ a Irống đ ồ n g Đ i ề n ( V á n N a m , T r u n g Q u ố c )

và t r ố n g đ ồ n g Đ ơ n g Sơn, các hoc giá n ư ớ c n gồ i c h o b i ế t : “ ở Đ i ề n , (rống

d ư ợ c d ư a v à o m ộ c ĩ ni ên dai k h ơ n g xưa him T h e o P S O r e n s e n Iron;; h â y

g i ờ dã bị “ g i ế t ” , n h ư cát mặt , khoét lỗ, h a y bị t hay b ă n g m ộ t cái n ắ p khác ( S O r e n s e n 1979) Vì vậy, s o r c 11.SCI1 k h ơ n g coi Iron;; Đi ề n là i n ờ ( Ỉ ; Ì I I c h o

I r ơ n g DơMỊ' Son Hcrncl Ki-iiiỊKTa t ù n g (IỐI1Ị’ V với S<I>IVI1SI‘I1 \'à nil; ũ I 1 1 1:1 1 111

s ự k h á c biệt gi ữ a n g h ệ tluiậl Đ ĩ n g Sơn và ngliệ thuật Di e n ( Be rn et K e m p e r s

i m - 19 8 7 : i l l - 326)

G ầ n đ â y , n h à k h á o cổ h ọ c Nh ậ t Ban Kciji I m a - m u r a lại c hi a t r ốn g

đ ổ n g H c g e r I lliành hai t r uy ề n lliống: t r u y ề n t h ố n g Thụcli Trại Sơn, T r u n g

Ọ u ố c và t r u y ền ihơYig Đ ơ n g Son Mỏi I ni y ề n t h ố n g lại c á n c ứ h ì n h vẽ mạrờì

Hai t r u y ề n t h ố n g n à y phát tricn s o n g s o n g với nh a u Đ i ế m c h ủ y ế u đ e phán hiệt hai t r u y c n lliống này là tr ống T h ạ c h Trại Sơn c ĩ t hâ n c h ỗ i c ị n n ĩ n g

Đ ơ n g Sơn c ĩ t hân t ha ng Và I I'll yen I hị n g D ơ n g Soil là IA1 1 dài lie n I loại

t r ới m đ ư ợ c gọi là " L ã n h T h ú y X u n g ” ĩ T r u n g Ọ u ơ c c ùm : là phát I r i r n lừ

I n i y ố n t h ơ n g OõiiịỊ Soil cliií kliõnỵ pliai lù 1 1u y c n 11lõng Thiicli Ti.il Sơn ( I m i i m u n i 1993) ( I íí, II ‘1 21)

N ĩ i vổ ư ố n g đ ổ n g n h ỏ , kli ổng c ĩ h a y Irang trí rất ít, m à n g ư ờ i 1.1 liọi

là loại h ì n h V ạ n G i a Bá, h a y m ộ l s ố người n ư ớ c ng o à i <;ọi là loại liền 1 K jjcr

I N g ư ờ i lii llnrờiig coi Imii Irỏng n à y là ngi i on g ĩ c r ú a toại n ĩ n g đõi i Ị ’ lon

c á c k h u m ộ đ ã t ì m t hay với c h ú n g , c h ú n g ta t h á y la n i ê n dụi c ú a c l ui ng

35

m u ộ n hơn Ở Vi ệt N a m , c h ú n g ta c ũ n g d ã t ì m tlìấy m ộ l s ố t r ỏ n g n à y và

n i ê n đại k h ô n g c ó b i ể u h i ệ n gì là s ớ m M ộ l d i ề u rõ r à ng là liõYig Đ ò n g Sơn

k h ô n g t h ể bất n g u ồ n lừ loại hì nh này Mới đ á y , ớ L à o Cai, n g ư ời la (lã phát

h iệ n r a c ù n g IIIỘI c h ó và một lúc 4 c h i ế c Iróng c ó p h o n g cácli Đ ó n g Soil, 5

c h i ế c I r ó n g c ó p h o n g c á c h T h ạ c h Trụi Sơn va 2 cliicL ( r ò n g c ổ p h o n g c á c h

V ạ n G i a Bá ( T r u n g Q u ố c ) C ó lõ c á c kiếu l i ố n g n à y (lã s o n g son;; lòn lại hổn n h a u V à ở n h ữ n g k h u g i á p r an h c ủ a c á c V ă n h o á , c h ú n g ta c ó ccí m a y

đ ể t h ấy (lược h iệ n t ư ợ n g này (16, tr 422)

Xé t t h ê m về mặt lioa văn t r ên t r o n g đ ồ n g , thì x e m ra n g ư ờ i Đ i ề n ( V â n N a m , T r u n g Q u ố c ) k h ô n g q u e n về n h ữ n g h o á t r a ng l ô n g c h i m ki êu

Đ ổ n g Sơn C ó inộl vạl ớ m ộ M I 2: la, c ó lẽ vón !à mại Ir óng, nliưiIí_' (lã bị cắt ra, g ắ n t h e m quai , c ó lẽ dư ợc l àm ihanli la, là CÙII c h ó p (lược k i eu Ii<j,ưù'i

h o á t r a n g l ô ng c h i m c ầ m g i á o n h ư người Đ ổ n g Sơn, n h ư n g gi ữ a n h ữ n g

n g ư ờ i n à y đ ã k h ắ c c he n mộ t người m à sắc phục l õ r ài m là ìiỊurời D i m , áo

m ộ i cái l ô n g Ill'll d ầ u , h oặ c c ó hai chi ếc, c h ứ k h ô n g h a o u iờ c ó nliữim Iiiiười lioá t r a ng l ỏn g c h i m h ắ n hoi (16, 11.421)

N h ư vậy, t r o n g g i a ơ Ill’ll vãn hc»á, van hoá Đ o n g Sòn la 1 1)1)1 tliik llic vãn lioá đ ộ c lập, m ạ n h mẽ , n ă n g đ ộ n g đã lan toa loi v ù n g n a m , lay n a m

T r u n g Q u ố c C ó s ự lan tr uyền trực l i ếp n h ư n g c ũ n g c ó s ự p h a lần Vùi c ác

c á c y ê u l ò văn lioá kliiíc (lều l uỳ l l m ô c ờ m ó i tnròH)’, vfin lioá c 11 thó v;i m ố i

T r u y ệ n núi Đ ổ n g c ổ c á c s á c h đ ề u ghi c h é p k c lại c â u t r u y ệ n n h à v u a

di đ á n h g i ặ c , t l cm n ằ m m ộ n g có t hần linh núi Đ ò i m C o (.len iiiiip Ilõ' plKI

g i ặ c l ập c ô ng

N g a y ở Oại Việl s ứ ký loìin lliư c ũ n g c ó ghi clióp vi ệc n à y I >Ie1 1 d ó

c h ứ n g tỏ là c ó ihật, lịch sứ d ã n lộc ghi n h ặ n t r ô n g d o n g dưới d a n h hiọLi t h ầ n

h ả o h ô q u ố c gi;i, t r ô n g đ ồ n g là q u ố c h á o c ủ a (lãn lôc Việt Niini ( ' h ắ n g

n h ữ n g lliời L ý m à thời Tr ầ n c ũ n g lỏn vi nh t hần Đ ồ n g c ổ

Sau n à y , s á c h Đại Niiin nhái lliôiig chí, ' II 11 1 111 l l o ú linli chi, bán

A 8 5 3 ghi: M i ế u t hần t r ố n g (lồng ớ núi xã Đ a n nỏ, h u y ệ n Y e n Đ ị n h N g à y

xư a H ù n g V ư ơ n g đi đ á n h Cìiicm T h à n h , han đ é m (lóng q u á n ớ nui Kh á

L a o , n ằ m m ộ n g I hãy một vị lliíiii xin (lánh 11 oi l !_! plni g i ú p VƯ()'II!I ilánli tliáng Ocii lúc (.lánh nh a u , 11 (ill klióiig va n g v ã n g c o l i cng l i o n g (loi i ; \ lịiia

n h i ê n t oà n lining, v ư ơn g bèn p ho n g c h ứ c Đ ổ n g c ổ (lại vương L ú c L y Th á i

T ô n g c ò n l à m (hái lừ, plning m ệ n h vua c ha cli (lánh ( ì i i r m T l m n h , Ikiii (lem

n ằ m m ơ (11 ây mó l vị (hấn m ặ c Iilmng y, lay c a m l>;ii> k i c m lau l ãm;: ill.Ill la lliần núi Đ ồ n g c ổ n g u y ệ n t h e o lliái lử lập c ó n g Đánl i ui ãc x o n g Iliiíi lử hèn

l ập m i ế u lliờ t h ần Đ ô n g c ổ T r o n g m i ế u ớ Đ a n Nê c ó m ộ l c h i ế c i r õn g

đ ồ n g , n ặ n g đ ộ 100 c á n , mặ t r ộ n g ] llurớc 5 lác, c a o h ơ n 2 lluróv T r o n g

r ồn t ’, k l i ôn g (láy, g ó c hơi klniyêì T r ê n mặt có l) VÒIH! hoa v;m L i n m ili.ll liii

m à ròn l õm Bôn b ê n t hâ n t r ố n g c ó t r an g lií d â y d ọ c và c h ữ V ạ n 11 ti 1 1 c h ữ

k h o a đ ẩ u , lâu n g à y m ò n mấ t k h ô n g đ ọ c đư ợc T ư ơ n g t ru yen thời 11 ùn tí

V ư ơ n g (lúc Irốnu này

Sử s á c h d ã ghi, t r ố n g Đ a n Nê là c ó 111 ực Đ ó là loại Ir ống c ó I nơim

c ó c , G ô h i b c p x ế p v à o loại II H ég er (41, Ir 37)

T h ư tịch V i ẹ l N a m c h é p vé l ió n g tloim k h o im I iliic u , l i o n g đoiiL' V i e l

N a m d ư ợ c tliờ t r o n g d i n h m i ế u , n h ư m ộ t vật t h i ê n g , nliir I m n g Th ươn t ì i âm,

trốn*’ Đ a n N ê T h e o I r u y c n lliuyôì t r ốn g đ ồ n g d o vua IIÌMig (lúc plián ánli

n g u ồ n g ố c t r ố n g d ồ n g k h ô n g phai t h u ộ c thời Đại Vi ệt , thời Bắc thiKH hay lliời v u a T h ụ c (41, 38)

'|’llời (lại vua l l ù n g đ ư ợ c coi Iilur tliời dại mil (lan cu (lu lìicl dik' i l o n n ,

(.•■ích Hị Ni y n a y t l ẽ n ( l ư ỡ i 3 5 0 0 I UIII I , i k 11; 13 I II 1 hu I I .11 Yi i ' 1 il.i Imiik ! 1,111

37