Thoả mãn cuộc sống bản năng cũng là một khát vọng chính đáng của con người giống như bất cứ một khát vọng chính đáng nào ; và điều đáng chú ý hơn nữa ở nhà thơ này là đã công khai nói đ[r]
Trang 1CON NGƯỜI CÁ NHÂN BẢN NĂNG TRONG THƠ HỒ XUÂN HƯƠNG
(THẾ KỶ XVIII – XIX)
Một biểu hiện hiếm có, độc đáo của con người cá nhân trong văn học Việt Nam thời kỳ này là con người bản năng trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương Đây là điều mà nhiều nhà nghiên cứu văn học thời kỳ này đã khẳng định Nguyễn Lộc viết : “Hồ Xuân Hương không giả dối, bà đã công khai nói lên cái sự thật ấy Thoả mãn cuộc sống bản năng cũng
là một khát vọng chính đáng của con người giống như bất cứ một khát vọng chính đáng nào ; và điều đáng chú ý hơn nữa ở nhà thơ này là đã công khai nói đến cuộc sống bản năng, dù viết về những đề tài cốt để người ta liên tưởng đến chuyện trong buồng kín của
vợ chồng, nhưng bất cứ một bài thơ nào của bà cũng đều gợi lên một cảm giác đẹp hiếm
có Và chính điều này đã nâng nhà thơ lên hàng những nghệ sĩ lỗi lạc, chứ không phải là những kẻ tầm thường làm thơ, viết văn với mục đích khiêu dâm”
ý thức về nhu cầu bản năng là biểu hiện của ý thức cá nhân Phân tâm học cho biết có một vô thức cá nhân sâu xa bao gồm tất cả những thúc đẩy của bản năng, mà những cưỡng chế xã hội và văn hoá đã chôn vùi, “bịt miệng”, nhưng không huỷ diệt được Vô thức sâu xa bao gồm toàn thể những thúc đẩy nguyên thuỷ, những thúc đẩy này tạo thành tính cảm tính (affectivité) cổ xưa của con người Nhưng cái làm cho vô thức được cá nhân hoá là những dấu vết của đời sống riêng tư của mỗi người, những biến cố nguyên nhân của hiện tượng dồn ép Nói chung hiện tượng công khai các ám ảnh tình dục trong văn học đều có mấy nguyên nhân : Một là chủ nghĩa cấm dục kéo dài phản tự nhiên, giả dối khiến người ta phản ứng ; hai là đời sống tình dục thực tế bị ức chế, không thoả mãn ;
ba là tình cảm sùng bái sinh thực khí nguyên thuỷ Ngoài ra cũng chú ý tính thời thượng của mỗi thời
ở Việt Nam, chịu ảnh hưởng Nho giáo, tư tưởng “nam nữ hữu biệt”, “nam nữ thụ thụ bất thân”, để lộ thân thể bị xem là ô nhục Tư tưởng cấm dục của Tống Nho càng khắc nghiệt
và giả dối Cuộc sống truỵ lạc trong cung đình, tướng phủ thời ấy đã quá tai tiếng, tương phản gay gắt với đạo đức phong kiến Tuy vậy, số phận đặc biệt với nhiều thiệt thòi trong cuộc đời tình duyên đã để lại dấu ấn thiếu thốn, không thoả mãn sâu đậm trong tâm tình của Hồ Xuân Hương Nhưng cái chính ở chỗ bà là một cá tính mạnh mẽ, ngang tàng, dám nói cái mà đời ít người dám nói trong thơ Vì vậy thơ bà thể hiện chân thực tình cảm của
bà :
Trước nghe những tiếng thêm rầu rĩ,
Trang 2Sau giận vì duyên để mõm mòm.
Tài tử văn nhân ai đó tá ?
Thân này đâu đã chịu già tom !
(Tự tình III)
Xiên ngang mặt đất rêu từng đám,
Đâm toạc chân mây đá mấy hòn.
Ngán nỗi xuân đi, xuân lại lại,
Mảnh tình san sẻ tý con con !
(Tự tình II)
Lưng khoang tình nghĩa dường lai láng,
Nửa mạn phong ba luống bập bềnh.
(Tự tình III)
Hăm bảy tháng trời đà mấy chốc,
Trăm năm ông Phủ Vĩnh Tường ơi !
(Khóc ông Phủ Vĩnh Tường)
Chàng Cóc ơi, chàng Cóc ơi !
Thiếp bén duyên chàng có thế thôi !
(Khóc Tổng Cóc)
Năm thì mười họa hay chăng chớ,
Một tháng đôi lần có cũng không.
Cố đấm ăn xôi, xôi lại hẩm,
Cầm bằng làm mướn, mướn không công !
(Làm lẽ)
Một cuộc sống mà tất cả đều nửa vời, nửa đoạn, dang dở, thiếu thốn hoàn toàn, thể hiện một sự bất mãn dai dẳng, sâu sắc, liên tục trong cuộc đời ân ái Thực tế thì như vậy, mà đạo đức xã hội lại cấm đoán, kiêng khem một cách giả dối khêu gợi ở bà một tình cảm chống đối, muốn xé toạc mọi che đậy
Trang 3Cái cá nhân không thoả mãn bị dồn nén ấy trở thành ám ảnh làm cho thơ bà có cái nhìn ngộ nghĩnh, nhìn đâu cũng thấy cơ thể người phụ nữ và việc sinh hoạt chốn buồng khuê Đây là điểm đã được nhiều người khẳng định Nhưng điều mới mẻ là nhà thơ xem đó là một nhu cầu đương nhiên, công khai, có tính chất thách thức :
Quản bao miệng thế lời chênh lệch,
Không có, nhưng mà có, mới ngoan.
(Không chồng mà chửa)
Còn thú vui kia sao chẳng vẽ,
Trách người thợ vẽ khéo vô tình.
(Đề tranh tố nữ)
Quân tử dùng dằng đi chẳng dứt,
Đi thì cũng dở, ở không xong.
(Thiếu nữ ngủ ngày)
Quân tử có yêu thì đóng cọc,
Xin đừng mân mó nhựa ra tay.
(Quả mít)
Hiền nhân quân tử ai là chẳng,
Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo…
(Đèo Ba Dội)
Đá kia còn biết xuân già dặn,
Chả trách người ta lúc trẻ trung.
(Đá ông chồng bà chồng)
Thú vui quên cả niềm lo cũ,
Kìa cái diều ai nó lộn lèo.
(Quán Khánh)
Nhà thơ không xem cái lẳng lơ là lẳng lơ, không xem cái tục là tục Tất cả đều hồn nhiên,
tự nhiên Đã đến lúc không nên nói đến cái gọi là tục trong thơ bà, mà nên nói đến những
ám ảnh tính dục, nhu cầu giải phóng nhãn quan tính dục phong kiến cổ hủ như một nhu cầu của con người cá nhân