- Đặc biệt, trong đó bài thơ Cảnh ngày hè (bài số 43) chan chứa một tình yêu thiên nhiên, cuộc sống tha thiết của một nhà thơ lớn mà còn tâm sự của người anh hùng luôn canh cánh bên lòng[r]
Trang 1CẢNH NGÀY HÈ - NGUYỄN TRÃI Giới thiệu chung
- Nguyễn Trãi (1380 - 1442), sinh ra trong gia đình có truyền thống văn học, yêu nước
- Ông là anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn chính luận kiệt xuất, nhà thơ trữ tình sâu sắc, có
“tấm lòng sáng tựa sao Khuê” Tấm lòng ấy được thể hiện rõ nét trong chùm thơ 61 bài “Bảo kính cảnh giới” của tập thơ Nôm “Quốc âm thi tập”
- Đặc biệt, trong đó bài thơ Cảnh ngày hè (bài số 43) chan chứa một tình yêu thiên nhiên, cuộc sống tha thiết của một nhà thơ lớn mà còn tâm sự của người anh hùng luôn canh cánh bên lòng nỗi niềm “ưu dân ái quốc”, sáng ngời một nhân cách lớn lao, cao cả
Phân tích
Bài thơ được làm vào khoảng những năm 1438 - 1439, khi tác giả về ở ẩn ở Côn Sơn
Câu 1: Bài thơ được bắt đầu bằng một hoàn cảnh đặc biệt, khắc hẳn với con người luôn nặng lòng
với nước như Nguyễn Trãi, đó là hoàn cảnh hưởng nhàn bất đắc dĩ của nhà thơ:
Rồi hóng mát thuở ngày trường.
- Nhịp thơ 1/2/3 như mở ra cảm giác của một ngày trôi qua thật nhàn rỗi, thảnh thơi, chữ “Rồi” được tách ra một mình và theo sau đó là năm chữ nối tiếp như một tiếng thở dài trước hoàn cảnh hiện tại Nhà thơ nói về việc hóng mát trong những “ngày trường”, hai chữ “ngày trường” hiện ra với thanh âm kéo dài như chất chứa thêm bao nỗi niềm u sầu của cõi lòng Ức Trai
Câu 2, 3, 4: Thế nhưng, nhà thơ đã dành trọn vẹn một ngày dài đó thả hồn với thiên nhiên, cuộc
sống, nó gói trọn trong vào những rung động tinh tế của tâm hồn trước sự sống của cỏ cây, hoa lá:
Hoè lục đùn đùn tán rợp giương Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ Hồng liên trì đã tiễn mùi hương.
- Ba câu thơ đã vẽ nên một bức tranh thiên nhiên nhiều màu sắc cùng với những hình ảnh đặc trưng của không gian mùa hạ Thiên nhiên của Nguyễn Trãi hiện lên qua những động từ mạnh như đang trào dâng một sức sống mãnh liệt, ẩn sâu bên trong mỗi tạo vật
- Đó là gốc hoè đang “giương” tán rộng bao trùm cả không gian, tạo ra một màu xanh thẫm dịu mát Nhà thơ đã nhìn thấy cái sức sống mãnh liệt được thúc đẩy từ bên trong ra bên ngoài qua động
từ “đùn đùn”, chúng tạo thành những cành lá chen chúc, xô đẩy nhau làm nên những khối dày, tầng tầng lớp lớp
- Rồi nhà thơ đã chuyển ánh nhìn tập trung vào sắc đỏ của hoa thạch lựu trước hiên nhà, động từ
“phun” tạo một ấn tượng thật mạnh về thị giác với một sức sống căng đầy trong cây đến phải trào tuôn ra, bật lên thành sắc màu tươi thắm, rực rỡ
- Để rồi cuối cùng đọng lại trong bức tranh ngày hè ấy là hương thơm nồng nàn, lan tỏa của sen hồng từ ao đưa vào Sắc hồng và hương thơm được vươn lên từ bùn như một sự trỗi dậy thật mãnh liệt của tự nhiên Động từ “tiễn” như làm cho cả không gian thêm bát ngát, đong đầy thật nhiều cảm xúc
=> Câu trên tả sắc, câu dưới gợi hương, thiên nhiên ấy cũng chan chứa bao cảm xúc, lúc thoang thoảng dịu nhẹ, lúc bừng bừng phun trào Nhà thơ đã căng mở tất cả các giác quan để cảm nhận một cách tinh tế sức sống của cây lá, sự tuôn trào không dứt của tự nhiên Sự sống ấy không hề dừng lại mà cứ căng tràn, lan tỏa Phải là một người có tâm hồn tinh tế lắm thì mới cùng một lúc diễn tả được nhiều cảm giác trong ba câu thơ mang đầy hương sắc của mùa hè Giữa khung cảnh thiên nhiên ấy, nhà thơ dường như cũng nguôi ngoai bao nỗi niềm, để lòng mình hòa cùng thiên nhiên
Trang 2Câu 5, 6: Không chỉ nhìn và cảm nhận sự sống đang tuôn trào mà Nguyễn Trãi còn lắng nghe từ
những thanh âm của thiên nhiên, của cuộc sống thanh bình:
Lao xao chợ cá làng ngư phủ Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương.
- Những thanh âm của cuộc sống được cảm nhận từ xa đến gần, từ “lao xao” đến “dắng dỏi” cùng với nghệ thuật đảo ngữ như nhấn mạnh thiên nhiên không tĩnh lặng, trầm buồn trong thời khắc
“tịch dương” mà lại vô cùng sôi động, rộn rã Hình ảnh chợ cá, làng ngư phủ là dấu hiện của sự sống con người hiện ra trong âm thanh lao xao “Lao xao” gợi nên cuộc sống thanh bình của những người dân chài, cảnh mua bán tấp nập, nhộn nhịp Tiếng ve “dắng dỏi” đặc trưng của mùa hè đến với thơ Nguyễn Trãi lại như góp thêm một bản đàn rộn rã, hối hả của nhịp sống căng tràn
=> Bức tranh thiên nhiên, cuộc sống đó đã rung cảm được tâm tư của nhà thơ Đó cũng chính là tâm hồn của con người đang náo nức muốn hòa cùng niềm vui sự sống Đó là tâm hồn yêu đời, yêu thiên nhiên thiết tha, đón nhận niềm vui từ sự sống của thiên nhiên và cuộc sống thanh bình của nhân dân
Hai câu cuối: Tận hưởng trong sự tuôn trào của thiên nhiên, cuộc sống bằng tâm hồn tha thiết với
cuộc đời đã tô đậm thêm khát vọng bấy lâu nay của một con người luôn hết lòng vì đất nước, nhân dân:
Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng Dân giàu đủ khắp đòi phương
- Giữa thiên nhiên, cuộc sống thanh bình, Nguyễn Trãi không hề mong muốn hưởng thụ cho riêng mình Mượn điển tích trong thần thoại Trung Quốc để nhà thơ nói lên chính nỗi lòng của mình, Nguyễn Trãi ước mong có được cây “Ngu cầm” của vua Thuấn mà tấu lên khúc “Nam phong” để ngợi ca cảnh thái bình, no ấm đang hiện hữu, đó còn là những ước mong, khao khát ở phía trước của nhà thơ về một cuộc sống hạnh phúc của dân nước
Nguyễn Trãi vẫn còn mang trong mình hoài bão cống hiến cho đất nước, để đất nước được thái bình thịnh trị như thời Nghiêu - Thuấn, hai đời vua anh minh, dân lành được sống trong bình yên,
no ấm Trong sâu thẳm tâm hồn Ức Trai vẫn là nỗi niềm “ưu dân ái quốc”, là khát khao hành động của một con người trọn đời vì lợi ích của nhân dân, muốn thực hành tư tưởng nhân nghĩa mà suốt đời nhà thơ xem đó là lẽ sống
- Tuy nhà thơ trong hoàn cảnh bấy giờ có nhiều nỗi niềm, nhưng tâm hồn Nguyễn Trãi vẫn luôn
“trong sáng và đầy sức sống” Tâm hồn ấy chỉ cháy bỏng niềm mong ước “dân giàu đủ khắp đòi phương”, ước mong ấy chính là sự kết tinh vẻ đẹp nhân cách trong sáng, tuyệt vời của nhà thơ
“Cảnh ngày hè” được viết theo thể thơ thất ngôn xen lục ngôn với nhịp thơ đa dạng và linh hoạt Bài thơ đã sử dụng nhiều hình ảnh sinh động, quen thuộc, mộc mạc qua cách miêu tả thiên nhiên và đặc biệt là việc sử dụng ngôn ngữ Bằng các động từ mạnh, các từ tượng thanh được sử dụng liên tiếp làm cho bức tranh mùa hè không phải là hình ảnh tĩnh lặng mà đang vận động, căng tràn sức sống Nguyễn Trãi đã đưa ngôn ngữ thơ ca về gần với ngôn ngữ đời sống, mang đậm khuynh hướng dân tộc hóa
Kết luận
Bài thơ “Cảnh ngày hè” không chỉ là vẻ đẹp của thiên nhiên mùa hè rực rỡ, sống động mà còn là những rung cảm từ vẻ đẹp phong phú, thanh cao của tâm hồn Nguyễn Trãi Đó là một hồn thơ đã hòa nhịp với mạch sống của dân tộc, mạch sống yên bình, nên thơ giữa thiên nhiên tươi đẹp Bài thơ đã tạo nên bức chân dung cao đẹp, sáng ngời của một nhân cách lớn