Truyền thống tư tường, tinh thần cùa dân tộc Trung Hoa, tình cảm của người dân Trung Nguyên được thể hiện một cách sinh động qua lễ hội tháng giêng đã làm cho hai ngọ[r]
Trang 1Lược KHẢO vế VM TRÒ củn l l HỘI THÁNG GlễNG
củn h u v Ịn tuấn t r ọ n g lịch sử vft VĂN Hón
TRUNG NGUV6N TRUNG ọ u ố c
Lưu Bính Cường* - Trương Tuấn Thành**
Hạc Bích nằm ở Trung Nguyên, lịch sử lâu dài, địa linh nhân kiệt, là một trong những vùng đất phát dương của dân tộc Trung Hoa, cũng là một thành phố công nghiệp hóa mới nổi Văn hóa tích lũy bền vững, tài- nguyên khoáng sản phong phú, tiềm lực phát triển to lớn, được coi là
“Hòn ngọc Trung Nguyên Địa bàn huyện Tuấn tự cổ đã được coi là
“Trung Nguyên danh khu, Hà Tố cự quan”1, là một thành phố văn hóa lịch
sử cấp quốc gia Lễ hội truyền thống tháng giêng của huyện Tuấn, xuất phát
từ thời thượng cổ, hình thành ở thời kì Hán Đường, phồn thịnh vào triều Minh Thanh, tới nay đã có hơn một ngàri năm lịch sử Là một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và là một phong tục dân gian cổ điển của tinh Hà Nam,
lễ hội truyền thống tháng giêng của huyện Tuấn có lịch sử lâu đời, nội hàm phong phú, vợi sức sống bền vững và sự ảnh hưởng mạnh mẽ đã được các học giả gọi ỉà “một kỳ tích trong lịch sử văn hóa Trung Quốc” Còn vô số những phong tục dân gian được coi là “hỏa thạch sống” trong văn hóa dân gian của dân tộc vào thời điểm hiện tại Bởi thế lễ hội truyền thống tháng giêng huyện Tuấn có một địa vị không hề nhỏ trong iịch sử văn hóa, ảnh hường sâu sắc và chiếm một vị trí quan trọng trong văn hóa Trung Nguyên
*’ ** Ban Quản lí Lễ hội huyện Tuấn, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc
1 Nguyên văn chữ Hán: “Éty+IÍỈE , ỉr B S B Í E ”,nghĩa là “Danh địa của đất Trung Nguyên, cảnh quan ỉớn của vùng Hà Sóc” -Hà Sóc ở Trung Quốc thời cồ đại dùng để chỉ khu vực từ Hoàng Hà trở lên bác, đại đề bao gồm địa vực của Sơn Tây, Hà Bắc và Sơn Đông
Trang 2638 Van hóa th ờ Nữ thắn - MẪU ở V iệ t nam vả chau á
I Lễ hội dẫn đầu của khu vực Trung Nguyên
Lễ hội truyền thống tháng giêng huyện Tuấn ngày lễ hội tháng giêng được khu vực Trung Nguyên tạo nên bằng sự dung hợp giữa ngày tết lớn nhất của dân tộc Trung Hoa - Tết âm lịch và lễ hội truyền thống đặc sắc nhất của Trung Quốc, tạo nên một diện mạo vô cùng đặc sắc của ngày Tết và
lễ hội tuy hai mà một, trờ thành lễ hội độc nhất không chỉ ở khu vực Trung Nguyên mà còn ở phạm vi toàn quốc, thêm nữa là lễ hội dẫn đầu của khu vực Trung Nguyên
Tết âm lịch xuất phát từ việc tế tự và chúc tụng đầu năm, có nguồn gốc lâu đời trong lịch sử Trung Quốc Kinh Thi đã có ghi chép liên quan Đen năm đầu niên hiệu Thái Sơ triều Tây Hán (năm 104 trước công nguyên) Hán
Vũ đế ban hành “Lịch Thái Sơ”, xác định việc iấy ngày mùng một tháng giêng theo âm lịch là ngày đầu một năm, từ đó về sau chế độ lịch pháp vẫn tiếp tục cho đến ngày nay “Bạo trúc thanh trung nhất tuế trừ, tổng bả tân đào hoán cựu phù”1 Tháng giêng năm mới trở thành một ngày lễ hội lớn nhất cùa toàn dân trong toàn quốc Như trong sách sử có nói “Quan có triều hạ, tư
có tế hưởng”2 các hoạt động nghi thức đa dạng của triều hạ và tế tự đã tăng cường và đổi mới mối quan hệ giữa gia đình và xã hội
Lễ hội (Miếu hội) còn gọi là “Miếu thị” hay “Tiết trường”, là một phong tục tôn giáo và lễ tết của dân tộc Hán cũng là một hình thức chợ búa, trao đổi buôn bán của Trung Quốc, sự hình thành và phát triển của nó có một mối quan hệ mật thiết đối với những hoạt động tôn giáo ở miếu thờ tại địa phương, đa phần được đặt ở trong miếu hoặc là gần miếu nên được gọi như vậy Lễ hội xuất phát từ chế độ tể Xã ở tông miếu thời cổ đại - tế tự Tế tụr thời kỳ đầu chủ yếu là tế tự'tổ tiên và thần tự nhiên, là những đường nét cơ* bản cho lễ hội dân gian về sau Cùng với sự phát triển kinh tế và nhu cầu giao lưu cùa con người, lễ hội trong khi lưu giữ việc tế lễ đã cũng dần dần
1 Đây là những câu thơ trích trong bài “Nguyên đán” của Vương An Thạch (1021 - 1086)
“Trong tiếng pháo trúc đùng đùng nãm cũ đang qua, Gió xuân ấm áp (khiến lòng khoan khoái) uống (rượu) Đồ Tô Muôn nhà muôn xóm trong náng trời rạng rỡ, đem đào phù mới thay cho cái cũ (Đây là một tập tục cổ cùa dân gian Trung Quốc cố đại Đào phù là một dạng thần tượng, treo trên một tấm gỗ đào, mỗi nãm đến tết Nguyên Đán thl hạ đào phù
cũ, thay đào phù mới.)
2 Nguyên văn: quan hữu triều hạ, tư hữu tế hưởng Ý nói, với quan (đối với xã hội) thì có nghi lễ triều hạ, trong nhà có nghi-lễ tế tự.
Trang 3dung nạp các hoạt động trao đổi buôn bán Lúc này, lễ hội còn được gọi với tên khác là “miếu thị” trở thành một hình thức quan trọng của chợ búa Trung Quốc Cùng với nhu cầu của con người thì như cầu hoạt động giải trí cũng được tăng cường và trờ thành những hoạt động truyền thống được lưu truyền rộng rãi trong dân gian Lễ hội là một hình thức chuyên chở cho tín ngưỡng tôn giáo và các hoạt động giải trí, đồng thòi cũng chuyên chờ cho tư tưởng văn hóa, và quan trọng hơn nữa là một phương tiện thúc đẩy trao đổi kinh
tế Với vai trò là một hình thái xã hội đặc thù trong đó có các tính năng khác nhau như sự sùng bái tín ngưỡng, truyền bá văn hóa, giải trí, giao lưu kinh tế Trung Nguyên nằm ở vị trí giữa Trung Quốc, nên lễ hội lại càng thể hiện rõ những nét đặc sắc địa phương
Đem lễ Tết là lễ hội (miếu) kết hợp thành một, trở thành lễ hội miếu lớn nhất Trung Nguyên là sáng tạo vĩ đại của nhân dân Hạc Bích Lễ hội tháng giêng của huyện Tuấn được ra đời do có những điều kiện vô cùng đặc biệt của lịch sử và địa lí Nó trở thành lễ hội đứng đầu của khu vực Trung Nguyên hoàn toàn không phải là ngẫu nhiên, Trung Nguyên là một khái niệm địa lí nhưng cũng là một khái niệm văn hóa Trung Nguyên theo nghĩa rộng bao gồm các tinh như Hà Nam, Thiểm Tây, Sơn Tây, Sơn Đông, Hà Bắc, khu vực hạ lưu sông Hoàng Hà Ý nghĩa hẹp ở đây là chi Hà Nam, tên
cổ là Dự Châu, nằm ở vị trí giữa chín châu cho nên còn gọi là “Trung Châu”,
“Trung Nguyên”, có tên gọi là “Trung quốc chi trung (ở giữa Trung Quốc)”,
ở vị trí địa lí thuận lợi bậc nhất, thuận lợi cho giao thông trao đổi bốn phương, là trung tâm chính trị, kinh tế, trở thành vùng đất phát dương chủ yếu của văn minh Trung Hoa
Hạc Bích nằm ở vị trí “Ở giữa Trung Nguyên” và “Ở giữa thiên hạ” lưng dựa vào Thái Hàng hiểm trở, phía đông giáp với bình nguyên Hoa Bắc,
là đường thông lí tường từ nam xuống bắc, từ xưa tới nay đã là một trục giao thông quan trọng, nơi tụ hội của các thương nhân Như Tư Mã Thiên trong
Sừ Ký - Hóa thực liệt truyện có nói răng: '*Xưa người đời Đường đóng đô ở
Hà Đông, người đời Ân đóng đô ờ Hà Nội, người đời Chu đóng đô ở Hà Nam Ba Hà đó đều thuộc vào trung tâm của thiên hạ, cũng như chân đinh, bậc để vương lần lượt ở nơi đây.”1 Vị trí địa lí đặc thù và điều kiện lịch sử
ưu việt đã tạo một nền tảng vững chắc cho việc nảy sinh và phát triển của lễ
Lư ợ c khảo về vai trò của lễ hội tháng Giêng 639
1 Nguyên văn chữ Hán:
ẫẵt&o ” Phiên âm: “Tích Đường nhân đô Hà Đông, Ân nhân đô Hà Nội, Chu nhân đồ Hà Nam Phù tam hà tại thiên hạ chi trung, nhược đình túc, vương giả sở canh cư dà.”
Trang 4640 Van hóa th ờ N ữ th ấn - MẢU ở VlỆT NAM VÀ CHÂU Á
hội tháng giêng huyện Tuấn, khiến cho nó có thể phát triển lâu dài và bền vững Huyện Tuấn từ xưa tới nay là một con đường kinh tế quan trọng liên kết với Hoa Bắc của đất Trung Nguyên, và cũng là trung tâm liên kết kinh tế mậu dịch ba tỉnh Dự, Lễ, Ký của khu vực Trung Nguyên, thông qua lễ hội
mà hình thành nên sự giao lưu rộng lớn, sự phồn vinh huy hoàng, sự truyền
bá rộng rãi văn hóa dân gian, đây chính là một hình ảnh thu nhỏ của nền văn minh nông nghiệp truyền thống của Trung Quốc, cũng là một cánh cửa của
lễ hội Hà Nam
Huyện Tuấn nằm ở Trung Nguyên, lễ hội tháng giêng cũng có những điểm đặc sắc có địa phương rất rõ ràng Chủ yếu biểu hiện ở những điểm sau: Một là lịch sử lâu đời, xa xua nhất có thể truy nguyên về giai đoạn truyền thuyết Chuyên Húc và Đại Vũ trước khi có chính sử, đặc biệt là dùng
để ki niệm công lao trị thủy của Đại Vũ Nếu như tính từ thời điểm đó thì đã
có hơn bốn nghìn năm lịch sử Hoàng đế khai quốc nhà Đông Hán là Lưu Tú từng đến đây để tế tự, cho tới khi Thạch Lặc nhà Hậu Triệu xây dựng tượng Phật lớn bằng đá thì ờ đây đã bắt đầu có quy mô Nếu như bắt đầu tính từ thời Hậu Triệu thì tới nay cũng đã có ĩiớn 1600 năm lịch sử Tới thời kỳ Minh Thanh thì đã đạt tới thời kỳ đinh cao, đặc biệt là vào năm Gia Tĩnh 21 (1542) Tri huyện huyện Tuấn là Tưởng Hồng Tuyền xây đựng Bích Hà Nguyên quân hành cung ở Phù Khựu sơn, hình thành quy mô của lễ hội hiện tại, trở thành một lễ hội to lớn nhất ờ khu vực Trung Nguyên Cho tới năm Đồng Trị nhà Thanh thì “Hương hỏa đỉnh thịnh, đứng đầu thiên hạ” Hai là thời gian lễ hội dài, từ ngày mồng một tháng giêng cho tới ngày mùng 2 tháng 2 kéo dài một tháng (còn một thuyết nữa là nói từ ngày mùng 9 tháng giêng tới mùng chín tháng 2) Đây là một sự sáng tạo của nhân dân, đưa thời gian nông nhàn lạnh lẽo, biến mùa đông rảnh rỗi đó trở thành một lễ hội dùng để giao lưu, chúc mừng rất náo nhiệt Ba là quy mô lớn Mỗi lần gặp lễ hội thì khu tổ chức lễ hội dài tới hơn 20km, người đến tham dự lên tới hơn hai mươi ngàn người, ngày náo nhiệt nhất là ngày 15, 16 tháng giêng, người tới tham dự hội tới hơn cả trăm ngàn người Bốn là nội dung phong phú Trong thời gian lễ hội, hoạt động “xã hỏa” của dân gian là chủ yếu có đi cà kheo, múa rồng, đấu sư tử, tạp kĩ, thi đấu thay nhau xuất hiện các loại hoạt động “hoa hội”1 để giải trí có tới hơn 60 loại, người tham gia thi đấu
1 Hoa hội: Khái niệm dùng để chỉ các hoạt động giải trí trong các dịp lễ tết quan trọng hoặc
lễ hội miếu có nguồn gốc từ tời cổ đại Những hoạt động này có mối quan hệ mật thiết tới phong cảnh xã, hội, kinh tế khu vực và phương thức sinh hoạt, dùng đề mua vui cho quần chúng (ND)
Trang 5Lư ợ c khảo về vai trò của lễ hội tháng Giêng 641
hơn ba vạn người Thương gia lớn, hộ kinh doanh nhỏ từ khắp nơi tụ hội, buôn bán các kiểu, âm thanh náo nhiệt Khách hành hương tham dự lễ hội từ khắp mọi nơi, người thăm quan bái Phật, người cầu thần tiên phù trợ, người tích đức hành thiện, người thắp hương hoàn nguyện, người cầu mong trị bệnh tật, người cầu phúc nạp cát, tìm thần tiên chữa bệnh, người cầu con cái, người đi cầu tài lộc, người đi vì náo nhiệt, liên tục không ngớt, hình thành một bức tranh “Trẩy hội tháng giêng”, đây cũng trở thành một điểm sáng trong văn hóa dân gian ở Trung Nguyên Năm là ảnh hưởng rộng lớn Lễ hội tháng giêng kéo dài, quy mô lớn, số lượng đông, nội hàm phong phú, ảnh hưởng đương nhiên cũng rất lớn, ảnh hường này không chỉ tới các khu vực lân cận như Hà Bắc, Hà Nam, Sơn Đông, Sơn Tây, An Huy mà còn ảnh hường tới khu vực Hoa Bắc, trở thành hòn ngọc báu trong văn hóa khu vực Trung Nguyên , không hổ danh là “Lễ hội dẫn đầu” Lễ hội tháng giêng ảnh hường sâu sắc tới sinh hoạt của người dân Trung Nguyên và cũng ảnh hường tới sự hình thành hoặc biến đổi của phong tục dân gian
II Mái nhà tinh thần chung của người dân Trung Nguyên
Lễ hội miếu xuất phát từ hai nhu cầu song trùng là sinh hoạt tinh thần
và đời sống vật chất của con người, nhưng lấn át hơn vẫn là yếu tố tinh thần Hàng ngàn năm nay, lễ hội tháng giêng trở thành một mái nhà tinh thần chung cho người dân Trung Nguyên, đó là biểu hiện của sự tập trung tinh thần dân tộc, và cũng là nguồn gốc tinh thần của người dân Trung Nguyên Chính bởi vì thế lấy lễ hội tháng giêng để đại diện cho văn hóa dân gian Trung Nguyên là truyền thống văn hóa được hun đúc và truyền thừa hết đời này sang đời khác, trong đó kết tinh những tiêu chí được dân tộc Trung Hoa công nhận rộng rãi, là sợ dây gắn kết tình cảm của người dân Trung Nguyên Một hiện tượng vô cùng đáng chú ý đó là theo các chuyên gia nghiên cứu, lễ hội tháng giêng của huyện Tuấn xuất phát từ thời thượng cổ, tế tự tổ tiên của dân tộc Trung Hoa - Nữ Oa, Chuyên Húc, Đại Vũ điều này có thể
là có cùng nguồn mạch với văn minh năm ngàn năm của Trung Hoa, xuyên suốt từ đầu tới cuối Theo như người đứng đầu ban tổ chức của Tây Nhai, huyện Tuấn thì nhân vật được tế lễ sớm nhát trong lễ hội miếu truyền thống của huyện Tuấn chủ yếu là thủy thần và nhân vật anh hùng có công trị thủy tại địa phương, đó chính là Đại Vũ, Nhị Lang thần và Trấn Hà tướng quân (Phật Di Lặc) Đương nhiên đây không thể tách rời với văn hóa Trung Hoa, đặc biệt là điểm đặc sắc rõ ràng về sung bái tổ tiên, cho nên càng thể hiện rõ địa vị “thánh sơn tinh thần” của người Trung Nguyên
Trang 6642 Van hóa th ờ Nữthẩn - MẪU ở VlỆT NAM VÀ CHÂU Á
Khảo xét từ thời thượng cổ, lễ hội truyền thống tháng giêng huyện Tuấn có mối quan hệ với bộ tộc của Hoàng Đế, đặc biệt là lấy Chuyên Húc làm đại biểu cho hoạt động của tập đoàn Cao Dương thị Những lịch sử có thể khảo chứng được bàng văn tự của nước ta thì căn cứ vào ghi chép trong
Sử kỷ - Ngũ đế bản kỳ, thời đại Ngũ Đế, từ cháu cùa Hoàng Đế là Chuyên Húc - Cao Dương thị trở đi, sau đó có bốn vị đế là Đế Cốc, Nghiêu, Thuấn,
Vũ thay nhau xây dựng kinh đô và sinh sống nơi đây Hạc Bích huyện Tuấn nằm ở khu vực đất Vệ, từng là kinh đô của Chuyên Húc Tà truyện Chiêu Công năm thứ 17 có ghi chép: “Vệ, nơi chôn của Chuyên Húc, nên còn gọi
là Đế Khâu”1 Đế Chuyên Húc, Đế Khốc sinh ờ đó, lớn ở đó, sinh sống ở đó
và khi mất cũng chôn ở đó Theo Thủy kinh chú- Kỳ thủy chú ghi chép: Chuyên Húc, Đế Khốc hai lăng không phải ở trong địa phận của Nội Hoàng2, mà là nằm ở huyện Tuấn hiện nay Điều này rõ ràng có thể chứng minh một cách mạnh mẽ rằng nơi đây là mảnh đất phát dương của dân tộc Trung Hoa có một địa vị vô cùng quan trọng Đặc biệt là 2900 năm trước công nguyên, tập đoàn Cao Dương thị mà đại biểu là Chuyên Húc Dương đã hình thành trên cơ sở dung hợp huyết thống và văn hóa của hai tập đoàn Hoa
Hạ và Đông Di, lấy lãnh địa Dự, Ký, Lỗ làm trung tâm hoạt động Chuyên Húc là người đầu tiên xây dựng bộ máy thống trị của một quốc gia trung ương, hoạch định Cửu châu, đặt quan lại để quản việc dân, chế tạo lịch pháp, dậy ốân cày quốc, định chế độ hôn nhân, thiết chế luật cưới hỏi, chỉnh đốn trật tự xã hội Là một nhà cải cách tôn giáo vĩ đại, ông đã “dựa vào quỷ thần
mà chế định nghi lễ”, cải cách tôn giáo trong khu vực mà mình quản hạt, công lao chủ yếu là “sai họ Trọng, họ Lê cắt đứt đường thông giữa trời và đất”, “sai quan Nam chính họ Trọng làm chức Ty thiên để quản việc thần, sai quan Hỏa chính họ Lê làm chức Ty địa để quản việc dân”3, quy phạm hóa các hoạt động tôn giáo, có cống hiến quan trọng đối với việc cải cách tôn giáo Tới nay huyện Tuấn có hai địa đanh là Lê Sơn và Lê Thủy, còn có
1 Nguyên vãn chữ Hán: ".TI, ÍẲ H íS ix ” “Vệ, Chuyên Húcchi hư, cố viết Đế KMu”.
2 N ội Hoàng, tức huyện Nội Hoàng nằm ờ phía bắc tinh Hà Nam, là đơn vị hành chính cấp dưới của thành phố An Dương.
3 Nguyên văn chữ Hán: nrĩ$ỉ.ĩHjẵ f à í k i F Í £ ọ J i È ( í A M C â u này trích từ
sách Quốc n g ữ -S ớ ngữ hạ HHìp-ÍẾVp T )) : “ TÌ^ỈĨĨỆĨIE
f i p p ý k IE ^ ồ ]itỊliìẲ fflR
Trang 7Lư ợ c khảo về vai ữò của lễ hội tháng Giêng 6 4 3
danh xưng nữa là Lê Dương, trở thành nơi sản sinh và lưu truyền từ thời nguyên thủy của “bách tính họ Lê”1
Lễ hội truyền thống tháng giêng huyện Tuấn còn là sự sùng bái đối với Đại Vũ Cũng giống như một số khu vực khác của Trung Nguyên, trên đỉnh Đại Phi Sơn vẫn còn có miếu Vũ vương Vị trí của huyện Tuấn nằm ở trung tâm của văn minh nông nghiệp Trung Nguyên, là con đường Hoàng Hà Những thần thọai về việc hồng thủy (lũ lụt) tràn lan, khai khẩn đất đai và dậy dân trồng trọt có một vị trí vô cùng quan trọng trong tín ngưỡng dân gian
Thần thoại Đại Vũ trị dựa trên những sự thực về hiện tượng lũ lụt của Hoàng Hà thời trước, không có gì phải nghi ngờ đó chính là việc ghi chép lại một cách hình tượng khởi nguyên văn hóa Vai trò chủ yếu của Đại Vũ trong công cuộc trị thủy đó chính là trị lí Hoàng Hà, ừị lí đê điều, làm cho người dân Trung Nguyên được phát triển ổn định, từ đó mà xây dựng nên nền văn minh Trung Hoa Theo những ghi chép, Hoàng Hà từ xưa tới nay thường xuyên lũ lụt, có tới hon 1590 lần, trong đó có tới hơn 26 lần đổi dòng chảy lớn Trong đó trước lần đổi dòng thứ nhất thì Hoàng Hà được gọi là “Vũ Hà” Người Trung Nguyên đặt tên đó nhằm ghi nhớ công lao trị thủy của Đại Vũ
Việc tế lễ hưng thịnh lâu dài với khu vực rộng lớn không có gì bằng tế
lễ Vũ vương cả, có thể nói “Công đức Đại Vũ, Vạn dân tế lễ” Đại Vũ trờ thành một điển hình cho một vị đế vương thần thánh hiền lành và nhân đức Chính bởi vì thế thần thoại của Đại Vũ có một ảnh hưởng vô cùng to lớn trên phương diện văn hóa tinh thần trong thời kỳ cổ đại Điều này cũng phản ánh tấm lòng tôn kính công lao trị thủy của Đại Vũ đối với nhân dân Trung Nguyên, cũng là biểu hiện của truyền thống tôn trọng anh hùng lao động của người dân Trung Hoa
Đại Phi Sơn là khu vực trọng điểm của việc đại Vũ trị thủy Theo sách
Thượng Thư thiên Vũ cống ghi chép: “Vũ phân giới Cửu châu, theo núi đào sông, tùy đất mà đặt chế độ cống nạp” “Mở dẫn sông, đắp kè đá, đến Long Môn đông tới Lạc Nhuế Đến Đại Phi (Bắc qua Hàng Thủy, đến Đại Lục)
1 Nguyên văn dùng chữ “Lê dân” Lê dân với chữ Lê không viết hoa là một danh từ chung, thời thượng cổ dùng đề chỉ cộng đồng những người chiến bại bị bắt làm tù binh để phân biệt với khái niệm “bách tính” tức là liên minh những bộ lạc thắng cuộc, sau này hai chữ dùng thông Chữ Lê viết hoa là để chi họ Lê, tức là một trong hai ông Trọng, Lê đã nói ở trên.
Trang 8644 Vàn hóa th ờ Nữ thán - MẪU ở VlỆT NAM VÀ CHÂU A
chảy vào biển Vũ dâng Huyền khuê (ngọc đen), nói (với vua Thuấn) rằng việc này (trị thủy) đã thành công Bởi thế Đại Phi Sơn còn gọi là “Vũ cống danh sơn” và xây dựng miếu Vũ Vương để tế lễ, trên đó cũng có nhiều di tích để lại như “Cọc buộc thuyền” “Đá chém giao long” và các truyền thuyết dân gian khác Miếu Vũ vương trở thành địa điểm tế lễ quan trọng và Đại Vũ vương là đối tượng thờ cúng chính
Tới thời Đông Hán hậu kỳ thì Phật giáo truyền vào Trung Quốc, đặc biệt là dưới kiến nghị của Phật Đồ Trừng thì Thạch Lặc đã cho xây dựng một tượng Phật bằng đá lớn cao tới 22.9m ở phía Đông Sơn, điều này lại đưa thêm nhân tố Phật giáo vào Đại Phi Sơn, còn được người ta gọi là “Nước Phật” với “Núi là một vị Phật, Phật là một ngọn núi” và sau đó trở thành một địa điểm quan trọng của những tín đồ Phật giáo, lễ hội cũng nhờ đó mà càng trở nên hưng thịnh Trong những năm Gia Tĩnh triều Minh, Thái Sơn Bích
Hà nguyên quân hành cung lại được xây dựng ở trên Phù Khâu Sơn đã đưa thêm yếu tố đạo giáo vào đó, sự sùng bái của tín ngưỡng dân gian càng trờ nên mạnh mẽ Bởi thế khảo sát sự biến thiên của lịch sử lễ hội tháng giêng huyện Tuấn có thể nói hai ngọn núi của huyện Tuấn là mái nhà chung, là ngọn núi thiêng tinh thần của người dân Trung Nguyên, đặc biệt là các tình lân cận như Ký, Lỗ, Dự Truyền thống tư tường, tinh thần cùa dân tộc Trung Hoa, tình cảm của người dân Trung Nguyên được thể hiện một cách sinh động qua lễ hội tháng giêng đã làm cho hai ngọn núi ở huyện Tuấn được coi
là mái nhà tinh thần của người dân Trung Nguyên, lễ hội tháng giêng là một
lễ hội tinh thần quan trọng của người dân Trung Nguyên
III Hình ảnh thu nhỏ của lịch sử văn minh nông nghiệp Trung Nguyên
Lễ hội tháng giêng truyền thống của huyện Tuấn nằm ở khu vực nông thôn rộng lớn của Trung Nguyên và có mối liên hệ chặt chẽ với nông nghiệp Hàng nghìn năm nay, người dân Trung Nguyên vẫn luôn luôn kế thừa làm cho chúng được bảo tồn một cách hoàn chỉnh, đặc sắc vãn hóa nổi bật và đó cũng chính là một hình ảnh thu nhỏ của văn minh nông nghiệp Trung Nguyên
1 Nguyên văn chữ Hán: “ HỈỊỊ|JÀ J ' I ' I , K Ẽ l i l V Ề i H , fi: + fì= w ” Ể Ế T I & n y
SìiỶỐ Írt, 'Ể Ẻ ĨX ÍĨÌ A Ĩ" ÌỆ , ặ i ỉ ễ ỉ £ , a í Êt â , " Vũ biệt Cừu châu, tùy sơn tuấn
xuyên, nhậm thồ tác cống” “đạo hà tích thạch, chi vu Long Môn Đông quá Lạc Nhuế, chí
vu Đại Phi nhập vu Hải, Vũ tích huyền khuê, cáo khuyết thành công”.
Trang 9Huyện Tuấn là một trung tâm quan trọng khởi nguồn cho nền văn minh nông nghiệp của Trung Quốc Từ thời Thương “Gạo Cự Kiều” đã nổi tiếng khắp nơi, về sau qua bao lần dầy công xây dựng và phát triển đã trở thành một “kho lương thực” quan trọng cùa vùng Hoa Bắc, có câu rằng
“Được mùa Cự Kiều, thiên hạ no đủ” Địa danh “kho Lê Dương” nổi tiếng từ thòi lưỡng Hán tới Tùy, Đường chính là được đặt ở đây Tới thời kỳ Minh Thanh thì việc cung ứng lương thực cho Bắc Kinh, Thiên Tân cũng chù yếu xuất phát từ đây điều này cũng làm cho việc vận chuyển ở Vệ hà1 càng trở nên náo nhiệt Có thể thấy đây đóng một vai trò quan trọng trong sinh hoạt của nhân dân và kinh tế nông nghiệp của Trung Quốc
Lễ hội tháng giêng có một đặc điểm độc đáo đó là hình thức “Tam Nông”, Một hình ảnh thu nhỏ của lịch sử văn minh nông nghiệp Trung Nguyên Thứ nhất Lễ hội tháng giêng bám rễ ở nông thôn, là một lễ hội lớn của nông thôn Trung Nguyên Lễ hội tháng giêng của huyện Tuấn nằm ở vùng trung tâm của khu vực Trung Nguyên rộng lớn, kéo dài hàng trăm cây
số, phía bắc đến Hà Bắc, Bắc Kinh, Thiên Tân, phía Nam tới An Huy, Giang
Tô, phía Tây đến Sơn Tây, phía Đông đến Sơn Đông Vùng nông thôn rộng lớn của Trung Nguyên cấu thành nên một bối cảnh lớn cho lễ hội tháng giêng huyện Tuấn và cũng trở thành trung tâm của lễ hội Điều đáng chú ý đó là lấy
lễ hội tháng giêng làm lễ hội dẫn dầu thì xoay quanh đó hỉnh thành một quần thể lễ hội phổ biến rộng khắp khu vực xung quanh, theo như thống kê của huyện Tuấn thì lễ hội có thể đạt tới 265 lễ hội, hội dài nhất tới hơn 10 ngày Thứ hai, lễ hội tháng giêng cỏ mối quan hệ mật thiết với nông nghiệp,
là một lễ hội lớn của nông nghiệp
Lễ hội tháng giêng là một sản vật của thời đại văn minh nông nghiệp, cho nên nó phải chịu ảnh hưởng và sự trói buộc của văn hóa nông nghiệp Lễ hội tháng giêng được diễn ra vào thời điểm nông nhàn cũng thể hiện trí tuệ của người dân Trung Nguyên “Xuân sinh, hạ trưởng, thu thâu, đông tàng” trước khi chờ đón một mùa mới thì tổ chức một lễ hội nông nghiệp, tiến hành giao dịch các sản phẩm trong sinh hoạt và công cụ nông nghiệp, tổ chức các hoạt động vui chơi, thể hiện hình tượng và cá tính của người nông dân Có thể nói, lễ hội nông nghiệp tháng giêng của huyện Tuấn có hay không những mối liên hệ với nông nghiệp, thì tập tục cày đầu năm là một
Lược khảo về vai trò của lễ hội tháng Giêng 645
1 Vệ Hà là một nhánh của Vận Hà, xuất phát từ Thái Hành sơn Sơn Tây, qua Hà Nam, Hà Bắc, Sơn Đông rồi đổ ra biển ở Thiên Tân.
Trang 106 4 6 V a n h ố a t h ờ N ữ t h ả n - mẫu ở V iệ t nam v à c h ằ u á
minh chứng, một câu trả lời xác đáng cho điều đó Có thể nói, lễ hội tháng giêng là một ngày hội lớn trong nông nghiệp cùa nhân dân Trung Nguyên Thứ ba, Người nông dân đóng vai trò chù thể của lễ hội tháng giêng, là ngày lễ hội lớn của người nông dân và cũng là “ngày hội mừng của người nông dân” Một điểm khác biệt so với các nơi khác thì lễ hội tháng giêng của huyện Tuấn lấy người nông dân làm chù thể Hàng trăm ngàn người nông dân ờ khắp mọi miền đã tụ hội về đây để xây dụng nên một kỳ quan về lễ hội hiểm có của nông dân trong lịch sử văn hóa nhân loại Những người nông dân này chủ yếu từ sáu tinh Tấn, Ký, Lỗ, Dự, Tô, Hoán và hơn năm mươi thành phố Từ đầu tháng giêng cho tới ngày mùng 2 tháng 2 thì vô cùng náo nhiệt, liên tục không ngớt Họ kết thành những hội xã, từ mười năm tới một trăm năm cũng vẫn như vậy, với tinh thần giúp trẻ đỡ già, không ngại khó khăn đều tới để tham dự Theo những tư liệu bia khắc thời Minh Thanh còn được lưu giữ ở Đại Phi sơn và Phù Khâu sơn thì có tới hơn
48 hội như Thường hương hội huyện Tuấn, Thập ngũ thánh hội, Bích Hà nguyên quân thánh hội, Quan Âm thánh hội, Lữ tiên thịnh hội quy mô rộng lớn, nhiều nhất đạt đến hơn 640 người, thời gian liên tục nhang đèn tới hơn
80 năm, đời đời nối liền Cho tới ngày nay chủ thể lễ hội này vẫn là người nông dân, thời gian náo nhiệt nhất là ngày 16 tháng giêng, có thể tới hàng trăm ngàn người, đến từ các tinh ờ Trung Nguyên về đây chung vui, triều bái
tế lễ, giao dịch sản phẩm, thổ lộ tâm tình, vui ca múa hát, vô cùng náo nhiệt được các học giả ừong ngoài nước coi đó là “ngày hội mừng của người nông dân Trung Quốc”
IV Dân tộc đoàn kết, xã hội hài hòa trên mảnh đất bình yên
Lễ hội truyền thống tháng giêng huyện Tuấn là hình thức văn hóa chung của khu vực Trung Nguyên, có đầy đù tầm rộng lớn, với tính bao dung để các dân tộc Trung Nguyên không phân chia dân tộc, không phân khu vực, không phân chia nam nữ già trẻ, không ngại xa xôi vẫn tụ hội ở đây, cùng nhau sáng tạo nên một tinh thần đại đoàn kết, sự hòa hợp của dân tộc Đại Phi sơn Trung tâm của lễ hội cũng chính là một tấm bia lịch sử ghi dấu sự đoàn kết và hòa hợp của dân tộc Theo những ghi chép còn lưu giữ, năm Tuyên Hòa thứ ba (1120) thời Bắc Tống trên “Long Động Khang Hiển Hầu cáo bi” đã sử dụng ba thứ văn tự là Hán, chữ thảo Phạn văn, Mông cổ ,
đã có thể cho thấy khi đó lên núi để triều bái có khá nhiều dân tộc Tới những đề khắc còn lưu giữ lại ờ thời Nguyên, đặc biệt là năm Chí Chính nguyên niên (1269) trên Đại Phi Sơn, Phù Khưu Sơn còn có mười một chỗ