Lễ hội nghinh ông sanh ở Đà Nẵng: truyền thống và hoài niệm

Cả một vùng trời nước được khuấy động bởi tiếng hò reo, chiêng trổng, tiếng hát lễ ca ngợi Ỏng Sanh của đội bã trạo, hoà cùng màu sắc rực rỡ của cờ hoa, làm bừng lên khí thế [r]

LỄ HỘI NGHINH ÔNG SANH Ở ĐÀ NẢNG:

TRUYỀN THÓNG VÀ HOÀI NIỆM

Nguyên Xuân Hương

1 về truyền thống lễ nghinh Ông Sanh ở Đà Nằng

Chỉ cách đây khoảng dăm năm thôi, lễ hội này ở các làng ven biển

Đà Nang diễn ra thường niên, náo nhiệt để cầu an, cầu ngư đầu năm Người làm biển tránh gọi là "lễ cầu ngư" mà là 'lễ nghinh ô n g Sanh", mặc dù thực chất đây là lễ rước thần Đông Hải (cá voi sống) ngoài biển

về chúng lễ tế Ông Tử - thần Nam Hải (cá voi đã hoá) để cầu thần độ tri cho "cá đổ đầy khoang, con dân đi biển bình an"

Lễ nghinh ô n g Sanh chỉ là một phần của lễ hội nhưng lại là nhân lõi làm nên không khí hội, phản ánh ước vọng, tâm thức của dân biển Ỏng Sanh gán kết mật thiết với Ông Tử (người dân Đà Nằng gọi là ông Lỵ) - vị thần "hiển diện" dưới dạng vật thể là "ngọc cốt", được dân biển giữ gìn và thờ phụng trong những ngôi lăng Ông Trước năm 2005, ở

Đà Nằng có khá nhiều lăng ô n g cổ kính, nằm dọc ven biển và quay mặt

ra biển, như lăng ô n g c ổ Mân, lăng ô n g Mân Thái, lăng ô n g Mỹ Khê, lăng Ông Tân Lưu

"Xưa bày nay bẳt chước" là cách nói dung dị, chân chất của người dân làng biển Đà Nang về sự thừa tiếp truyền thống văn hoá của tiền nhân, trong đó có việc tổ chức lỗ hội nghinh ô n g Sanh Theo đó, lễ hội nghinh Ồng ở các làng biển mở vào mùa xuân, thường từ trung tuần tháng giêng đến tháng hai âm lịch Phần lễ tiến hành thành kính, giản dị nhưng không tuỳ tiện, đơn giản, nhếch nhác Các nghi thức tế thần Nam Hải, Đông Hải theo đúng nghi thức tế thần cổ truyền Nhân sự thực hiện

lễ tế là một ban khánh tiết do làng vạn bầu ra, gồm những bậc cao niên,

*TS.

đức độ, có uy tín, gia đình hoà thuận và khôim mắc tang trở Trước mở hội một thời gian, người được chọn làm chánh tế phải ôn, và tập các nghi thức cho thuần thục Ba ngày trước khi diễn ra lễ hội, ông chánh tế

và hai ông phan hiến (bồi tế) ăn chay theo lệ và dọn mình sạch sẽ Khi lễ thần, nếu lạy sai sẽ bị vạn làng quở trách Người ta cho rằng, việc lạy thần là việc hệ trọng, lạy sai sẽ bị thần giáng hoạ cho cả làng

Cũng cách đây vài năm, lễ hội nghinh Ông Sanh của các làng biển Đà Nằng thường diễn ra trong ba ngày, với các lễ và hội đan xen nhau Trong ngày hội, lăng ông, biểu tượng của làng biển, được trang trí theo đúng tục truyền Cờ hội cắm dọc hai hàng trước cổng lăng Các ghe thuyền neo đậu thành hàng tại bến Chủ ghe khăn đóng, áo dài tham

dự lễ tế thần

Ngày khai hội bắt đầu bàng lễ vọng, tiến hành vào lúc sáng sớm

tại lãng Ông Lễ có ý nghĩa cáo giồ và xin thần Nam Hải hiển linh, "báo" cho làng vạn điềm lành, điềm dữ trong năm

Hôm sau là ngày chính hội, ngày diễn ra lễ nghinh Ông Sanh Đoàn người ra khơi nghinh Ồng gồm có ban tế lễ, học trò lễ, đội bã trạo, ban nhạc lễ, ban chinh cổ, các chân cờ Dần đầu đoàn nghinh là ba chiếc ghe lễ, lướt theo hàng ngang, theo sau là đoàn ghe hộ tống Đến giờ nước lên (khoảng 8 giờ), đoàn thuyền đi nghinh xuất phát từ lăng ô n g tiến ra cửa lạch ra khơi Cả một vùng trời nước được khuấy động bởi tiếng hò reo, chiêng trổng, tiếng hát lễ ca ngợi Ỏng Sanh của đội bã trạo, hoà cùng màu sắc rực rỡ của cờ hoa, làm bừng lên khí thế rộn rã của lễ

đi nghinh thần Đông Hải Đến địa điểm đã định, đoàn ghe dừng lại làm

lễ thỉnh rước ô n g Sanh về nhập điện

Đoàn nghinh Ông Sanh về trong sắc cờ bay Ghe thuyền của dân vạn trang trí rực rỡ, cùng với tiếng hò reo hân hoan, phấn khởi của mọi người dưới bến, trên bờ chào đón Bàn nghinh Ông được rước lên Lễ rước Ông Sanh về lăng ô n g nhập điện tiến hành ngay sau đó với đầy

đủ các nghi trượng, nghi lễ cổ truyền, trong niềm hân hoan của dân làng biển

Tiếp đến là lễ nghinh thỉnh Cô Bác (các thế hệ người chết vì nhiều

lý do, trong đó có chết vì nghiệp biển Linh hồn họ bơ vơ vì không còn

người thân thích thờ cúng) và các vị Tiền vãng ngự tại đình, lăng, miếu

của làng vạn về lăng Ồng chứng lễ, phụ hường Rồi vẫn tại sân lăng

Ông lễ tế Cô hồn / Cô Bác diễn ra ngay sau đó Văn tế Cô hồn tạo niềm

thương cảm, xúc động cho mọi người về những kiếp người khốn khổ

Lễ chánh tế được tiến hành vào lúc nửa đêm về sáng ngày hôm

sau Trước lễ, ông hội chủ vạn biển cử một nam thanh niên cầm trống

tiểu đi khắp vạn làng đánh trống báo hiệu Cùng thời gian đó, đội học

trò lễ, tay cầm đèn lồng hình bánh ú, đi theo sau ông chánh tế đến nhà

ông tư văn làm lễ thỉnh văn tế về lăng Ông Lễ tế thần được tiến hành

sau đó theo đúng nghi thức cổ truyền Công đức thần Nam Hải và thần

Đông I lải được ca ngợi qua văn tế, qua lời ca của đội chèo Bã trạo Lễ tế

hoàn tất, vị chánh tế cùng ban khánh tiết trờ ra bến làm lễ cúng "sông

giang bến nước", rồi tất cả cùng xuống thuyền chạy ra cửa lạch Đó là

"đi mở hàng", mở đầu cho một năm làm biển của cộng đồng làng vạn

Thuyền đi mở hàng quay về, mọi người lại trở lại lăng ô n g đế làm

lễ xây chầu bã trạo, mở màn cho buổi hát thờ hầu thần Lối hát này có

nhiều tcn gọi: hát bã trạo, hát bạn chèo; có làng gọi là hát lăng Đây là

một bộ phận của nghi lễ tế thần Nam Hải, một diễn xướng tổng hợp,

gồm có yếu tố hát và múa với đạo cụ là mái chèo Đội bã trạo thường

toàn nam giới, bao gồm ha trạo (hạn chèo) và các ông tồng là tồng mũi

(tổng tiền), tổng thương (tổng khoang) và tổng lái Trừ trang phục của

tổng mũi giống trang phục vai tướng trong hát tuồng, trang phục của

những bạn chèo đơn giản, là sự mô phỏng cách mặc của người làm biển

Đội hình trình diễn được sắp đặt theo hình một chiếc thuyền linh Dưới

sự điều khiển của các ông tổng, các con trạo chèo hát rập ràng đưa linh

hồn cá Ông phiêu diêu miền cực lạc Nội dung dàn trải suốt cuộc hát là

tạ ơn và ca tụng công đức cứu người, hộ thuyền của cá Ông, cầu xin

Ông hộ trì cho làng vạn cuộc sống bình an, no ấm Dưới đây xin trích

một đoạn lời hát thờ ở lăng ồ n g Mân Thái:

- Tổng thương tán: N hư chúng dân đây miền duyên hài ra khơi

vào lộng, chí những mong tìm kế sinh nhai, ngùi trân nơi biên rộng

gành dài, người ngộ biến ra tay cứu độ, cứu độ khỏi vòng hoạn nạn,

công ơn này đoàn vạn nào quên, nay vạn dân hội kỵ chư thần, tạm chèo

quế chèo hầu tế lễ, cốt mười cầu ngư nghệ niên phong.

- Tổng và trạo: Một cầu mật võng đại đăng/ Cá to cá nhỏ dăng

dăng bằng đời/ Hai cầu mành lớn nghề khơi/ Nước êm gió thuận thảnh

thơi thay là/ Ba cầu nghề nhỏ mành chà/ Đắc tài đắc lợi trẻ già vui ưa/

Bổn cầu lưới căng lưới sư a/ Lênh đênh giữa biến đay đưa cá vào/ Năm

cầu lưới quét lưới cào/ Tiền ngàn bạc vạn dồi dào vui thay/Sáu cầu câu

bủa câu tay/ Thả mồi cá đớp vui vầy hôm m ai/ bày cầu lưới cước lưới

hai/ bủa đâu đặng đó ai ai cũng dùng/ Tủm cầu te trú lưới dùng/ Làm

ăn thịnh lợi thong dung thanh nhàn/ Chín cầu mành nục lưới gang/ Trăm nghề thịnh vượng giàu sang vui vầy/ Mười cầu rớ già chài tay/ Nơi nơi phát đạt thúng ngày sinh nhai.

Trong thời gian diễn ra lễ hội, những sinh hoạt diễn xướng, bơi

đua diễn ra đan xen cùng với các nghi lễ Ban ngày là đua ghe, lắc thúng; tối đến thì xem bã trạo hát chèo Ông; hát tuồng; hoặc hát hò khoan đối

đáp Các hình thức văn hoá cổ truyền này đã làm tăng thêm không khí

vui vẻ, náo nức trong làng vạn, tạo tâm thế bình an, vững tin cho ngư

dân bước vào vụ mùa mới

Lễ nghinh Ông Sanh với ý nghĩa là lễ cầu an, cầu ngir, đã làm nên

một nét văn hoá biển của Đà Nằng trước đây Đó là một hình thức sinh

hoạt tín ngưỡng - văn hoá cộng đồng đặc trưng của cư dân biển, hàm

chứa các giá trị văn hoá - nhân văn Lễ hội nghinh Ông còn là dịp để

những "đặc sản văn nghệ dân gian" xứ Quảng được phô diễn, qua đó mà

được bảo lưu và khẳng định thêm giá trị Lễ hội cũng là một phương

thức để điều tiết đời sống tâm lý cộng đồng dân biển Tham gia lễ hội,

người dân biển được thư giãn, cân bằng đời sống tinh thần sau một năm

đánh bắt vất vả Mặt nữa, đó còn là dịp để củng cổ tinh thần đoàn kết

cộng đồng làng vạn, giữ gìn và củng cố một phong tục tốt đẹp của cộng

đồng cư dân biển Đà Nang - tục kết nghĩa vạn chài Theo đó, lễ hội

nghinh Ông Sanh của làng vạn biển nào thì các làng biển xung quanh

cũng được mời đến dự lễ Những làng được mời là những làng kết nghĩa với làng có lễ hội Đại diện làng đó là ban khánh tiết mà dẫn đầu là vị

chánh tế cùng hội chủ vạn sẽ mang lễ vật đến cúng Ông Sanh và được

lạy "thiểu phước" (quỳ lạy cầu xin Ông ban phước mọn cho dân làng mình) Ông của làng mở hội

Lễ nghinh ô n g Sanh đã từng được xem là lễ hội lớn nhất của dân biển Đà Nang Qua tổ chức và sinh hoạt lễ hội, tâm thức, lối sống cùa

người dân vùng biển thể hiện rõ nét, đặc biệt là ý thức kế thừa di sản văn hoá của tiền nhân

2 Và nguy cơ trở thành "cổ tích"

Lễ hội đặc sắc và đặc trưng của cộng đồng cư dân biển Đà Nằng nói trên đang biến đổi mạnh mẽ, và có nguy cơ trở thành "cổ tích" để hoài niệm Cùng với việc mở rộng đô thị, làm mới cảnh quan ven biển

là sự háo hức chuẩn bị cho các hoạt động văn hoá đương đại, nhằm thu hút khách du lịch, kêu gọi đầu tư diễn ra trong những năm gần đây của thành phố, đã khiến cho hình thức sinh hoạt văn hoá cộng đồng truyền thống của cư dân ven biển biến đổi và có nơi đã hoàn toàn biến mất

Đà Nằng ngày nay đang thay đổi diện mạo Nhiều con đường mới mọc lên; nhiều đường phố cũ được mở rộng Những cây cầu bắc qua sông Hàn đã làm xong, trở thành biểu tượng của Đà Nằng Một chiếc

cầu nữa đang xây có tên là cầu Rồng, sẽ góp phần tạo thêm cho thành

phố này một danh xưng "thành phố của những cây cầu", như báo chí đã đưa tin ca ngợi

Bên cạnh những cây cầu bắc qua sông Hàn là những con đường trài nhựa ven biển, những khu dân cư mới, khu công nghiệp khách sạn, nhà hàng mọc lên trên chính địa bàn mà trước đó là nơi tụ cư của các thể hệ cư dân làng biến cùng với những phong tục, lễ hội của nghề biển Như đã nói ở trên, trước kia, dọc theo các làng ven biển Đà Nằng là những lăng ô n g cổ kính, một biểu hiện văn hoá truyền thống đặc trung của Đà Nang Những sinh hoạt văn hoá - tín ngưỡng hướng đến thần Nam Hải, Đông Hải đều lấy lăng ô n g làm trung tâm Nhưng nay thì trên những bãi biển sạch, đẹp, rộng, những ngôi lăng không còn nữa Không gian cư trú của người và thần đều thay đổi Nhiều làng biển đã lùi vào cách bờ khá xa Thậm chí có nơi người dân biến được bố trí tái định cư trên những khu nhà cao tầng do nhà nước xây dụng; có nơi thì

cả làng được cấp đất phân lô như nhau, rồi trên những lô đất ấy mọc lên những ngôi nhà hiện đại, nhà liền nhà Từ nhà đến ghe thuyền, bến bãi

là một khoảng cách khá xa Còn các cơ sở thờ phụng của làng vạn mà tiêu biểu là lăng Ông thì được xây lại mới bằng vật liệu hiện đại, lọt thỏm, phần lớn là nằm sâu trong khu dân cư Không gian thờ phụng

biến đổi gây khó cho những hoạt động văn hoá truyền thống của cộng đồng Lễ hội nghinh Ông Sanh của nhiều làng biển Đà Nằng theo đó cũng lần lần biến đổi phai nhạt Và cho đến thời điểm hiện nay, thì hầu hết chỉ còn là lễ cúng đơn sơ, như nhắc lại một truyền thống của ông bà

để lại cho con cháu đời nay

Hiện nay, có một bộ phận dân biển, nhất là thanh niên đã không còn theo nghề biển nữa Đất đai, bến bãi trờ thành môi trường phục vụ

du lịch, thanh niên làng biển cũng được chuyển đổi ngành nghề Ngày

lễ hội nghinh ô n g Sanh có tổ chức hay không cũng không còn mấy quan trọng với họ Đội bã trạo / bạn chèo cũng không nhất thiết phải hát hầu thần trong lễ nghinh Ông và tế Ông Những cuộc hát của bạn chèo

ca ngợi công đức thần cá Ông, vài năm trở lại đây, đã vắng bóng trong

lễ hội các làng biển Hiện nay, đội bã trạo rất chăm chỉ hát chco đưa linh trong đám tang người, với tư cách hát thuê

Tiếc thay, từ chỗ là một biểu tượng của vàn hoá truyền thống biển

Đà Nằng, chỉ vài năm thôi, lễ hội nghinh Ông của cư dân các làng biển

Đà Nằng đã phai nhạt Người Đà Nằng hiện nay đang háo hức trước vẻ đẹp hiện đại của thành phố, nồ lực phấn đấu giữ vững các danh hiệu

Đà Nằng cũng đang phấn đấu trở thành thành phố công nghệ cao Việc

giữ gìn và phát huy văn hoá truyền thống, trong đó có văn hoá - lễ hội biển phần lớn phấn đấu "đóng gói" bằng văn bản Riêng lễ hội nghinh Ông thì cũng còn có nơi tổ chức, nhưng phải tuân theo kịch bản Những yếu tố đặc sắc của lễ hội nghinh Ông cổ truyền trong nhịp sống hiện đại,

vì thế chỉ thể hiện một cách mờ nhạt, gây tiếc nuối trong cộng đồng dân biển và những người yêu mến văn hoá truyền thống biển

Thực tế cho thấy, lễ hội của cư dân biển Đà Nằng mang tính chất hội làng Nó không quy mô như các lễ hội tôn giáo hoặc các lễ hội ở

vùng Bắc Bộ, song nó lại có chiều sâu và sự thống nhất để tạo nên một

vùng lễ hội - tín ngưỡng cá voi Điều đáng trân trọng ở đây là các lễ hội

của làng biển không xa hoa, cuồng tín Lễ và hội thể hiện đạo lý ân

nghĩa của dân tộc, tinh thần gắn kết cộng đồng; tư tưởng phóng khoáng, cời mở, dám dấn thân vì cuộc sống hiện hữu của cộng đồng dân biển.Vậy, nên chăng, các lễ hội của cư dân biển Đà Nằng, trong đó có lễ nghinh Ông Sanh, nên được tổ chức ở một làng biến tiêu biểu, nơi vẫn

còn di tích liên quan đến lề hội Chính nơi đó sẽ là trung tâm thu hút, liên kêt các làng biển về tham gia, cùng tri ân, chiêm tưởng vị thần chung của mình Lễ hội được tổ chức chu đáo, tôn trọng nghi thức cổ truyền, chăc chắn sẽ tạo nên một mảng màu văn hoá dân tộc trong bức tranh xuân của thành phố Đà Nằng hiện đại

Các sinh hoạt văn hoá hiện đại ờ thành phố Đà Nằng hiện nay đang rất hưng thịnh Có lẽ trong tương lai gần, "lễ hội thi bắn pháo hoa"

sẽ trở thành một biểu tượng văn hoá của Đà Nằng Nhưng Đà Nằng vốn

là một "thành phố biển" với những nét văn hoá biển được hình thành từ lâu Đó chính là một di sản văn hoá cần dược trân trọng, gìn giữ và phát triển vì cuộc sống hôm nay./

N.X.H

Tài liệu tham khảo

1 Nguyễn Xuân Hương (2009), Tín ngưỡng cư dán ven biến Quàng

Nam - Đà Nằng, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội.

2 Lê Hồng Lý (2002), "Đôi nét về văn hoá dân gian ven biển trong nền

kinh tế thị trường", Văn hoá Dán gian (3), tr 38-42.

3 Cung Giũ Nguyên (1995), Kè thừa lự cua ỏng Nam Hai, Bàn dịch

tiếng Việt của Nguyễn Thành Thống, Nxb Văn học, Hà Nội

4 T ỏ N g ọ c T hanh (1 9 9 2 ) , "Vai trò n iềm tin tron g đ ờ i s ố n g văn h o á dân gian c ổ truyền", Văn h ọ c (5 ), tr 1 4 -1 6

5 Ngô Đức Thịnh (chủ biên) (2000), Văn hoá dân gian làng ven biên,

Nxb Văn hoá Dân tộc, Hà Nội

6 Ngô Đức Thịnh (chủ biên) (2001), Tín ngưỡng và văn hoá tín ngưỡng

ở Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.

7 Trung tâm Khoa học và Nhân văn Quốc gia (1994), Le hội truyền

thong trong đời sổng xã hội hiện đại, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.

8 Chu Quang Trứ (1996), Di sàn văn hoủ dân tộc trong tín ngưỡng và

tôn g iá o ớ Việt Nam. N x b T huận H oá, Huế.