Lễ hội cổ truyền - nhìn từ văn hóa dân tộc Khơ me Nam Bộ

Đó là nhờ nhiều yếu tố chủ quan và khách quan, mà theo tôi trước hết là sự kết họp giữa chính quyền với nhà chùa và phát huy vai trò của cộng đồng phum sóc Khơ Me trong việc [r]

LẺ HỘI CỎ TRUYÈN - NHÌN TỪ VĂN HÓA

DÂN TỘC KHƠ ME NAM B ộ

N:

Phan A n *

gười K.hơ Me là một dân tộc ít người trong cộng đồng các -1 dân tộc Việt Nam Người Khơ Me tập trung sinh sống ớ một

số tỉnh miền Tây Nam Bộ như Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang, An Giang Người Khơ Me có số dân khoảng 1 triệu người Văn hóa dân tộc Khơ Me là một bộ phận cấu thành văn hóa cộng đồng các dân tộc Việt Nam Dân tộc Khơ Me thuộc văn minh các cư dân nông nghiệp trồng lúa nước ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á

Cũng như nhiều dân tộc anh em khác ở Việt Nam, trong năm, người Khơ Me Nam Bộ có nhiều lễ hội cổ truyền Phật giáo là một tôn giáo có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống và văn hóa của người Khơ Me Có thể nói hầu hết người Khơ Me là tín đồ Phật giáo Phật giáo của người Khơ Me thuộc phái Tiểu thừa Nam Tông, tương đồng với Phật giáo một số quốc gia như Thái Lan, Campuchia Trong lễ hội cổ truyền của người Khơ Me Nam Bộ, vừa có những lễ hội dân gian, vừa

có những lễ hội mang tính tôn giáo Tuy nhiên sự đan xen giữa hai yếu

tố dân gian và tôn giáo trong các lễ hội cổ truyền là phổ biến, và tạo nên những sắc thái riêng cho vãn hóa lễ hội của dân tộc Khơ Me Nam Bộ,

Trong bài viết này, tôi không đi sâu vào việc giới thiệu, tìm hiểu

về nội dung các lễ hội cổ truyền của người Khơ Me Nam Bộ, mà từ việc

tổ chức, hoạt động của các lễ hội cổ truyền của người Khơ Me Nam Bộ suy nghĩ về việc bảo tồn và phát huy lễ hội truyền thống trong xã hội Việt Nam đương đại Trong quá trình thực tiễn tìm hiểu lễ hội cổ truyền

* PGS.TS Viện Phát triền Bền vừng vùng Nam Bộ.

của dân tộc Khơ Me Nam Bộ, tôi có những cám nhận về ý thức duy trì những yếu tố tích cực của hà con nông dân Khơ Me về lễ hội Tôi muốn ghi lại đôi điều nho nhỏ trong bài viết này, như một tư liệu tham khảo

Trong năm dân tộc Khơ Me Nam Bộ có nhiều lễ hội cổ truyền, trong đó có 3 lễ hội đáng chú ý:

1 Le m ừ n g nă m m ới (Choi Thnam Thmei) Đây có thể xem như

ngày tết của người Khơ Me diễn ra nhiều ngày trong khoảng giữa tháng

4 dương lịch, tương đương với ngày đầu năm mới của lịch Khơ Me Lễ được tổ chức ở chùa và ơ nhà với nhiều nghi thức đặc sắc như rước quyển “Đại lịch” đi vòng quanh chùa, lễ đấp núi cát, núi lúa trong khuôn viên chùa, lề tắm cho các sư sãi và người già Lễ có sự tham dự đông đảo cùa dân sóc (làng) và các sư sãi trong chùa Ban đêm, trong khuôn viên chùa có dựng sân khấu mời các đoàn diễn Rò băm, Dù kê cho đông đảo bà con trong sóc đến xem, vui chơi

2 L ễ Dolta Lễ diễn ra trong khoảng thời gian tháng tám (âm lịch)

Lễ này gần như lễ Vu lan của Phật giáo Đại thừa của người Việt Lễ nhàm tưởng niệm (giỗ) những người trong gia đình dòng họ đã mất Lễ được tổ chức ở nhà và sau đó mọi người lên chùa thỉnh tro cốt của người quá cố để cúng Lễ có sự tham dự của một số nhà sư đọc kinh cầu siêu

3 L ễ O k ang bok (lễă n cốm dẹp) Lề được tiến hành vào ngày 15

tháng 10 (âm lịch) Đây là một nghi lễ trong hệ thống lễ nghi nông nghiệp của người Khơ Me Lễ Ok ang bok được tổ chức tại nhà, đế chủ nhà cảm om trời đất, thần linh trong năm qua đã cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu Tham dự lề là người nhà và bà con lối xóm Trong dịp này, một vài địa phương đông người Khơ Me tố chức đua ghe

“ngor” Hội lễ diễn ra vui vẻ, náo nhiệt, thu hút đông đảo bà con KJiơ

Me, Việt, H o a trong vùng đến tham dự (Gọi là ăn cốm dẹp, bởi trong khi cúng lễ chủ nhà lấy một nấm cốm dẹp đút vào đầy miệng một đứa trẻ, và nghe nó nói ủ ớ để đoán vụ mùa năm sau ra sao)

Những lễ hội cổ truyền của người Khơ Me như ba lễ hội trên đây đến nay vẫn được dân tộc Khơ Me Nam Bộ duy trì Ở một vài địa phương như Trà Vinh, Sóc Trăng chính quyền đã đưa các lễ hội này thành một sản phẩm du lịch văn hóa, thu hút đông đảo khách du lịch

trong và ngoài nước Ờ một góc độ nào đó, đây cũng là cách bảo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền của các dân tộc trong quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của đất nước ta Tuy nhiên, cũng có những vấn đề đặt ra từ thực tể này như mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát huy, giữa cái thiêng và cái tục, giữa mặt tích cực và hạn chế trong lễ hội cổ truyền của bà con dân tộc Khơ Me Với tư cách cá nhân, một người đã có nhiều năm tìm hiểu văn hóa Khơ

Me Nam Bộ, đã được tham dự nhiều lần các lễ hội cổ truyền ở nhiều vùng Khơ Me Nam Bộ, tôi muốn nêu lên một vài nhận xét về việc tổ chức, tiến hành các lễ hội này, cũng như những bài học, kinh nghiệm về việc bảo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền của dân tộc Khơ Me Nam Bộ

- Trước hết, lễ hội cổ truyền là nhu cầu tinh thần, hoặc nhu cầu tâm linh của người nông dân Khơ Me, là sự thể hiện văn hóa mang đậm tính nhân văn của người Khơ Me Nam Bộ Tổ chức các lễ hội cổ truyền, người nông dân Khơ Me nhàm hướng đến sự cầu mong và cảm tạ những thần thánh, sức mạnh siêu nhiên đã đồng hành và trợ giúp họ trong công cuộc khai mở vùng đất đồng bàng sông Cửu Long từ xa xưa, cũng như những thành quả họ đã đạt được trong lao động sản xuất hôm nay Những tín ngưỡng, tôn giáo được thể hiện trên lĩnh vực lễ hội cố truyền, chính là chỗ dựa tinh thần lớn lao cho sự tồn tại và phát triển của dân tộc Khơ Me trên vùng đất Nam Bộ trong quá khứ cũng như hiện tại, Trong dịp lễ hội đó, người nông dân Khơ Me có cơ hội giao hòa, tiếp cận với thế giới siêu nhiên, là dịp thổ lộ những ước nguyện, tình cảm của mình, và cả những hy vọng nữa Lễ hội cũng là dịp các cá nhân thể hiện bản thân mình, là sự gắn kết cộng đồng, tạo dựng sức mạnh trong lao động sản xuất và bảo vệ thành quả của những người nông dân Khơ

Me Người nông dân Khơ Me không bao giờ xuất phát từ lễ hội để làm

du lịch, có lẽ việc biến lễ hội của họ thành sản phấm du lịch nằm ngoài

ý nghĩ của họ Quả thật cho đến bây giờ, việc đưa các lễ hội cổ truyền của người Khơ Me thành sản phẩm du lịch vẫn chưa đem lại một hiệu quả kinh tế đáng kể nào cho bản thân bà con nông dân Khơ Me, vốn hãy còn nhiều đói nghèo

- Bởi chính từ nhu cầu, nên bà con nông dân Khơ Me Nam Bộ là những người đứng ra tự tổ chức và tham dự các hoạt động thuộc nội

dung lễ hội Ớ đây có thê thấy rõ ý thức tự giác, tự nguyện của các thành

viên người Khơ Me trong các phum, sóc (gần giống với xóm làng của

người Việt) trong việc tham gia chuẩn bị, thực hiện các nội dung lễ hội

Những tổ chức tự quản truyền thống như mê phum (chủ xóm, ấp) mê

sóc (chủ sóc, chủ làng) đóng vai trò tích cực, đã đứng ra tổ chức, huy

động nguồn nhân lực, vật lực địa phương, và góp phần điều hành lễ hội

Điều đáng chú ý, trong việc tham gia tổ chức lễ hội cổ truyền của

người Khơ Me, còn cỏ vai trò của các vị sư sãi tu hành trong các ngôi

chùa ở địa phương Trong văn hóa, cũng như cơ chế quản lý xã hội

truyền thống của người Khơ Me Nam Bộ, vai trò Phật giáo hết sức quan

trọng Mỗi sóc của người Khơ Me có ít nhất một ngôi chùa Ngôi chùa

là trung tâm tôn giáo, văn hóa, xã hội của cộng đồng phum sóc Khơ

Me Các nhà sư được người Khơ Me tôn kính và quý mến, tiếng nói của

các nhà sư luôn được người dân coi trọng Các sóc đều có một tổ chức

gọi là Kanakameka wat tức Ban Quản trị chùa, do người dân bầu chọn

trong số những người có uy tín và hiểu biết lo việc chăm sóc ngôi chùa,

liên kết các hoạt động của sư sãi với người dân Chính tổ chức này sẽ

trực tiếp đứng ra tổ chức và điều hành lễ hội liên quan đến chùa như

Choi Thnam Thmei, D olta , những lễ hội diễn ra trong khuôn viên nhà

chùa, hoặc có sự tham dự của các sư sãi

Chính cái cơ chế đặc biệt này, giữa phum sóc và nhà chùa liên

kết với nhau, đã giúp cho các hoạt động nghi lễ lễ hội cổ truyền của

dân tộc Khơ Me Nam Bộ vừa nghiêm trang, vừa linh hoạt, có tổ chức,

bài bản, vừa hạn chế những mặt tiêu cực, cả khía cạnh mê tín, dị đoan

Sự hiện diện của các nhà sư, khuôn viên nhà chùa, đã làm tăng thêm

tính thiêng liêng cho lễ hội, một yếu tố rất quan trọng trong lễ hội cổ

truyền nói chung

- Trong khi thực hiện bài viết này, tôi đã nhận được những thông tin trên các báo chí, các phương tiện truyền thông về một số hiện tượng

tiêu cực trong một số lễ hội đầu năm vừa qua như việc đốt vàng mã,

việc nhét tiền vào tượng Phật, xin xăm, bói toán, dâng lễ Quả thật,

những điều đó, cho tới bây giờ chưa xuất hiện trong các lễ hội cổ truyền

của dân tộc Khơ Me Không phải là các ngôi chùa, các miếu thờ của người Khơ Me không thiêng, và cũng không ít lễ hội cổ truyền Khơ Me

đã được quảng cáo như một sản phẩm du lịch, người Khơ Me không

phải là không thực tế, thực dụng trong quan hệ với thần thánh

Có thể, có nhiều cách lý giải hiện tượng trên đây, nhưng một

trong những khía cạnh đó là văn hóa Khơ Me, là chủ thể những người

nông dân Khơ Me trong các lễ hội cổ truyền Văn hóa Khơ Me là của cư

dân nông nghiệp, khu biệt trong các phum sóc, văn hóa trọng tĩnh, lại

ảnh hưởng sâu đậm của Phật giáo, hẳn đã tạo cho nông dân Khơ Me

một sự sùng tín vào thế giới siêu nhiên nhưng không thái quá Phật giáo

đã tạo nên sự bàng lòng của người Khơ Me với thế giới hiện hữu và sự

hy vọng vào thế giới mai sau Các nhà sư Khơ Me luôn được khuyến

cáo tránh xa các dục vọng, đặc biệt là sẳc giới, tửu đồ và tiền bạc một

cách trực tiếp Mà, hầu hết đàn ông Khơ Me, phải trải qua một thời gian

tu hành ở chùa trước khi nhập thế Trước đây ở các chùa Khơ Me không

có thùng quyên tiền kiểu “phước sương”, các tín đồ đến chùa dâng cúng

phần nhiều bằng hiện vật một cách khiêm nhường Tập tục tín ngưỡng

và Phật giáo Khơ Me không có chuyện đốt vàng mã, dâng lễ vay tiền

Lễ hội cổ truyền của dân tộc Khơ Me không chỉ là dịp tạ ơn trời, Phật

mà còn là dịp vui chơi giải trí (như dua ghe ngor ) là dịp thăm hỏi, gặp gỡ

bà con họ hàng, xóm ấp Người Khơ Me không quá mê tín vào các dịp lễ

hội, hoặc biến lễ hội thành cơ hội cầu xin các thần thánh, trời, Phật

- Lễ hội cổ truyền là một dạng thức văn hóa, những chuyển đồi kinh tế, xã hội đã tác động đến, và tạo nên một số thay đổi trong lễ hội

cổ truyền Lễ hội cổ truyền của người Khơ Me Nam Bộ cũng trong quy

luật chung đó, khi đất nước ta và vùng đất Nam Bộ nói riêng bước vào

thời kỳ phát triển mới công nghiệp hóa - hiện đại hóa, thời kỳ của sự hội

nhập Các phum sóc Khơ Me không còn đóng kín, kinh tế hàng hóa đã

xâm nhập vào cơ cấu sản xuất nông nghiệp, thanh niên Khơ Me hướng

đến các trung tâm kinh tế, đô thị hơn là các ngôi chùa, và không ít sư sãi

trở về đời thường để có cơ hội phát triển Lễ hội cổ truyền của dân tộc

Khơ Me cũng có ít nhiều chuyển đổi bên cạnh yếu tố bản sắc, truyền

thống, đã có những nét mới, nhất là phần hội Niềm tin vào trời, Phật

của một bộ phận cư dân Khơ Me, nhất là lớp trẻ có phần khác trước Lễ

hội cổ truyền của người Khơ Me trở thành dịp gặp gỡ đoàn tụ, hướng về

nguồn cội, hon là cầu xin hy vọng, là sự gìn giữ nếp sống, văn hóa

truyền thống Tổ chức lề hội có sự kết hợp giữa nhà chùa, đại diện dân

cư và chính quyền địa phương Dây cũng là dịp để các cơ quan chính quyền, Đảng ở địa phương và trung ương thế hiện chính sách đoàn kết dân tộc như các đoàn đại biểu đi thăm hỏi, tặng q u à Nhiều ngôi chùa Khơ Me nổi tiếng như chùa Dơi ờ Sóc Trăng, chùa Samrong ở Trà Vinh trớ thành điểm đến của các "tour" du lịch, nhất là trong dịp diễn

ra một số lễ hội cổ truyền Sự tham dự của chính quyền địa phương trong việc tổ chức lễ hội cổ truyền ở vùng Khơ Me, có kết hợp với nhà chùa và cộng đồng cư dân đã góp phần tích cực vào việc giữ gìn trật tự bảo đảm sự tôn nghiêm, hạn chế những mặt tiêu cực mê tín dị đoan và

cả xu hướng thương mại hóa lễ hội cổ truyền Mặt khác, bàn thân đồng bào dân tộc Khơ Me đã ý thức được vai trò và trách nhiệm của mình trong việc gìn giữ bán sắc truyền thống sự tôn nghiêm lễ hội, chủ động ngăn chặn các hành vi phi văn hóa trong lễ hội Rõ ràng những cố gắng trên đây, từ nhiều phía đã làm cho lễ hội cổ truyền của người Khơ Me đáp ứng được nhu cầu văn hóa của bà con dân tộc Khơ Me trong quá trình phát triển của đất nước hiện đại

*

Lễ hội cổ truyền của dân tộc Khơ Me Nam Bộ là một tài sản vănl i / 5 S I hóa phi vật thể quý giá của dân tộc Khơ Me cũng như của cộng đồng các dân tộc Việt Nam Bảo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền của dân tộc Khơ

Me trong xã hội đương đại là cần thiết và có ý nghĩa quan trọng Cho đến nay, lễ hội cố truyền Khơ Me vần giữ được đậm đà bản sắc văn hóa Khơ

Me, vừa phù họp với sự thay đổi của đất nước Lễ hội cổ truyền Khơ Me hiện nay đã có nhiều cố gắng đế phát huy những mặt tích cực, hạn chế và giảm thiểu các mặt tiêu cực Đó là nhờ nhiều yếu tố chủ quan và khách quan, mà theo tôi trước hết là sự kết họp giữa chính quyền với nhà chùa

và phát huy vai trò của cộng đồng phum sóc Khơ Me trong việc tổ chức, thực hiện diễn trình của lễ hội cổ truyền Bài học kinh nghiệm vẫn là phải dựa vào dân, lễ hội trước hết nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa của người dân trong việc tổ chức, báo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền./

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 3 năm 2010

P.A